1596. Hadis
حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي لَيْلَى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَهْلٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ رِجَالٌ، مِنْ كُبَرَاءِ قَوْمِهِ أَنَّ عَبْدَ، اللَّهِ بْنَ سَهْلٍ وَمُحَيِّصَةَ خَرَجَا إِلَى خَيْبَرَ مِنْ جَهْدٍ أَصَابَهُمْ فَأُتِيَ مُحَيِّصَةُ فَأُخْبِرَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَهْلٍ قَدْ قُتِلَ وَطُرِحَ فِي فَقِيرِ بِئْرٍ أَوْ عَيْنٍ فَأَتَى يَهُودَ فَقَالَ أَنْتُمْ وَاللَّهِ قَتَلْتُمُوهُ . فَقَالُوا وَاللَّهِ مَا قَتَلْنَاهُ . فَأَقْبَلَ حَتَّى قَدِمَ عَلَى قَوْمِهِ فَذَكَرَ لَهُمْ ذَلِكَ ثُمَّ أَقْبَلَ هُوَ وَأَخُوهُ حُوَيِّصَةُ وَهُوَ أَكْبَرُ مِنْهُ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ فَذَهَبَ مُحَيِّصَةُ لِيَتَكَلَّمَ وَهُوَ الَّذِي كَانَ بِخَيْبَرَ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " كَبِّرْ كَبِّرْ " يُرِيدُ السِّنَّ فَتَكَلَّمَ حُوَيِّصَةُ ثُمَّ تَكَلَّمَ مُحَيِّصَةُ . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِمَّا أَنْ يَدُوا صَاحِبَكُمْ وَإِمَّا أَنْ يُؤْذِنُوا بِحَرْبٍ " . فَكَتَبَ إِلَيْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي ذَلِكَ فَكَتَبُوا إِنَّا وَاللَّهِ مَا قَتَلْنَاهُ . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِحُوَيِّصَةَ وَمُحَيِّصَةَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ " أَتَحْلِفُونَ وَتَسْتَحِقُّونَ دَمَ صَاحِبِكُمْ " . فَقَالُوا لاَ . قَالَ " أَفَتَحْلِفُ لَكُمْ يَهُودُ " قَالُوا لَيْسُوا بِمُسْلِمِينَ . فَوَدَاهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ عِنْدِهِ فَبَعَثَ إِلَيْهِمْ بِمِائَةِ نَاقَةٍ حَتَّى أُدْخِلَتْ عَلَيْهِمُ الدَّارَ . قَالَ سَهْلٌ لَقَدْ رَكَضَتْنِي مِنْهَا نَاقَةٌ حَمْرَاءُ .
Bize Yahya anlattı; Mâlik'ten; Ebû Leylâ b. Abdullah b. Abdurrahman b. Sehl'den; Sehl b. Ebî Hasme'den; ona kavminin ileri gelenlerinden bazı adamların haber verdiğine göre, Abdullah b. Sehl ve Muhayyisa, başlarına gelen bir darlık (kıtlık) sebebiyle Hayber'e gittiler. (Orada ayrıldılar), sonra Muhayyisa'ya gelindi ve Abdullah b. Sehl'in öldürülüp bir kuyuya veya pınara atıldığı haber verildi. (Muhayyisa) Yahudilere gitti ve: "Vallahi onu siz öldürdünüz" dedi. Onlar: "Vallahi biz onu öldürmedik" dediler. Bunun üzerine (Medine'ye) döndü ve kavminin yanına gelip durumu onlara anlattı. Sonra o, abisi Huvayyısa -ki ondan daha büyüktü- ve (Abdullah'ın kardeşi) Abdurrahman (Resûlullah'a) geldiler. Hayber'de bulunan (olaya şahit olan) Muhayyisa konuşmaya yeltendi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "Büyüğe (bırak), büyüğe!" -yaşça büyük olanı kastediyordu- buyurdu. Bunun üzerine Huvayyısa konuştu, sonra da Muhayyisa konuştu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ya arkadaşınızın diyetini verirler ya da harp ilan ederler (harbi kabul etmiş olurlar)" buyurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu konuda onlara (Yahudilere) mektup yazdı. Onlar: "Vallahi biz onu öldürmedik" diye yazdılar. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Huvayyısa, Muhayyisa ve Abdurrahman'a: "Yemin edip arkadaşınızın kanını (diyetini) hak eder misiniz?" buyurdu. "Hayır" dediler. (Resûlullah): "Öyleyse Yahudiler size yemin etsinler mi?" buyurdu. Onlar: "(Onlar) Müslüman değiller (yeminlerine güvenilmez)" dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun diyetini kendi tarafından ödedi ve onlara yüz deve gönderdi; (develer) evlerine kadar sokuldu. Sehl dedi ki: "Onlardan kızıl bir deve bana tekme attı."
1597. Hadis
قَالَ يَحْيَى عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ بُشَيْرِ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَهْلٍ الأَنْصَارِيَّ وَمُحَيِّصَةَ بْنَ مَسْعُودٍ خَرَجَا إِلَى خَيْبَرَ فَتَفَرَّقَا فِي حَوَائِجِهِمَا فَقُتِلَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَهْلٍ فَقَدِمَ مُحَيِّصَةُ فَأَتَى هُوَ وَأَخُوهُ حُوَيِّصَةُ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَهْلٍ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَذَهَبَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ لِيَتَكَلَّمَ لِمَكَانِهِ مِنْ أَخِيهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " كَبِّرْ كَبِّرْ " . فَتَكَلَّمَ حُوَيِّصَةُ وَمُحَيِّصَةُ فَذَكَرَا شَأْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَهْلٍ . فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَتَحْلِفُونَ خَمْسِينَ يَمِينًا وَتَسْتَحِقُّونَ دَمَ صَاحِبِكُمْ أَوْ قَاتِلِكُمْ " . قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ لَمْ نَشْهَدْ وَلَمْ نَحْضُرْ . فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " فَتُبْرِئُكُمْ يَهُودُ بِخَمْسِينَ يَمِينًا " . فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ نَقْبَلُ أَيْمَانَ قَوْمٍ كُفَّارٍ قَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ فَزَعَمَ بُشَيْرُ بْنُ يَسَارٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَدَاهُ مِنْ عِنْدِهِ . قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ عِنْدَنَا وَالَّذِي سَمِعْتُ مِمَّنْ أَرْضَى فِي الْقَسَامَةِ وَالَّذِي اجْتَمَعَتْ عَلَيْهِ الأَئِمَّةُ فِي الْقَدِيمِ وَالْحَدِيثِ أَنْ يَبْدَأَ بِالأَيْمَانِ الْمُدَّعُونَ فِي الْقَسَامَةِ فَيَحْلِفُونَ وَأَنَّ الْقَسَامَةَ لاَ تَجِبُ إِلاَّ بِأَحَدِ أَمْرَيْنِ إِمَّا أَنْ يَقُولَ الْمَقْتُولُ دَمِي عِنْدَ فُلاَنٍ أَوْ يَأْتِيَ وُلاَةُ الدَّمِ بِلَوْثٍ مِنْ بَيِّنَةٍ وَإِنْ لَمْ تَكُنْ قَاطِعَةً عَلَى الَّذِي يُدَّعَى عَلَيْهِ الدَّمُ فَهَذَا يُوجِبُ الْقَسَامَةَ لِلْمُدَّعِينَ الدَّمَ عَلَى مَنِ ادَّعَوْهُ عَلَيْهِ وَلاَ تَجِبُ الْقَسَامَةُ عِنْدَنَا إِلاَّ بِأَحَدِ هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ . قَالَ مَالِكٌ وَتِلْكَ السُّنَّةُ الَّتِي لاَ اخْتِلاَفَ فِيهَا عِنْدَنَا وَالَّذِي لَمْ يَزَلْ عَلَيْهِ عَمَلُ النَّاسِ أَنَّ الْمُبَدَّئِينَ بِالْقَسَامَةِ أَهْلُ الدَّمِ وَالَّذِينَ يَدَّعُونَهُ فِي الْعَمْدِ وَالْخَطَإِ . قَالَ مَالِكٌ وَقَدْ بَدَّأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْحَارِثِيِّينَ فِي قَتْلِ صَاحِبِهِمُ الَّذِي قُتِلَ بِخَيْبَرَ . قَالَ مَالِكٌ فَإِنْ حَلَفَ الْمُدَّعُونَ اسْتَحَقُّوا دَمَ صَاحِبِهِمْ وَقَتَلُوا مَنْ حَلَفُوا عَلَيْهِ وَلاَ يُقْتَلُ فِي الْقَسَامَةِ إِلاَّ وَاحِدٌ لاَ يُقْتَلُ فِيهَا اثْنَانِ يَحْلِفُ مِنْ وُلاَةِ الدَّمِ خَمْسُونَ رَجُلاً خَمْسِينَ يَمِينًا فَإِنْ قَلَّ عَدَدُهُمْ أَوْ نَكَلَ بَعْضُهُمْ رُدَّتِ الأَيْمَانُ عَلَيْهِمْ إِلاَّ أَنْ يَنْكُلَ أَحَدٌ مِنْ وُلاَةِ الْمَقْتُولِ وُلاَةِ الدَّمِ الَّذِينَ يَجُوزُ لَهُمُ الْعَفْوُ عَنْهُ فَإِنْ نَكَلَ أَحَدٌ مِنْ أُولَئِكَ فَلاَ سَبِيلَ إِلَى الدَّمِ إِذَا نَكَلَ أَحَدٌ مِنْهُمْ . قَالَ يَحْيَى قَالَ مَالِكٌ وَإِنَّمَا تُرَدُّ الأَيْمَانُ عَلَى مَنْ بَقِيَ مِنْهُمْ إِذَا نَكَلَ أَحَدٌ مِمَّنْ لاَ يَجُوزُ لَهُ عَفْوٌ فَإِنْ نَكَلَ أَحَدٌ مِنْ وُلاَةِ الدَّمِ الَّذِينَ يَجُوزُ لَهُمُ الْعَفْوُ عَنِ الدَّمِ وَإِنْ كَانَ وَاحِدًا فَإِنَّ الأَيْمَانَ لاَ تُرَدُّ عَلَى مَنْ بَقِيَ مِنْ وُلاَةِ الدَّمِ إِذَا نَكَلَ أَحَدٌ مِنْهُمْ عَنِ الأَيْمَانِ وَلَكِنِ الأَيْمَانُ إِذَا كَانَ ذَلِكَ تُرَدُّ عَلَى الْمُدَّعَى عَلَيْهِمْ فَيَحْلِفُ مِنْهُمْ خَمْسُونَ رَجُلاً خَمْسِينَ يَمِينًا فَإِنْ لَمْ يَبْلُغُوا خَمْسِينَ رَجُلاً رُدَّتِ الأَيْمَانُ عَلَى مَنْ حَلَفَ مِنْهُمْ فَإِنْ لَمْ يُوجَدْ أَحَدٌ إِلاَّ الَّذِي ادُّعِيَ عَلَيْهِ حَلَفَ هُوَ خَمْسِينَ يَمِينًا وَبَرِئَ . قَالَ يَحْيَى قَالَ مَالِكٌ وَإِنَّمَا فُرِقَ بَيْنَ الْقَسَامَةِ فِي الدَّمِ وَالأَيْمَانِ فِي الْحُقُوقِ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا دَايَنَ الرَّجُلَ اسْتَثْبَتَ عَلَيْهِ فِي حَقِّهِ وَأَنَّ الرَّجُلَ إِذَا أَرَادَ قَتْلَ الرَّجُلِ لَمْ يَقْتُلْهُ فِي جَمَاعَةٍ مِنَ النَّاسِ وَإِنَّمَا يَلْتَمِسُ الْخَلْوَةَ . قَالَ فَلَوْ لَمْ تَكُنِ الْقَسَامَةُ إِلاَّ فِيمَا تَثْبُتُ فِيهِ الْبَيِّنَةُ وَلَوْ عُمِلَ فِيهَا كَمَا يُعْمَلُ فِي الْحُقُوقِ هَلَكَتِ الدِّمَاءُ وَاجْتَرَأَ النَّاسُ عَلَيْهَا إِذَا عَرَفُوا الْقَضَاءَ فِيهَا وَلَكِنْ إِنَّمَا جُعِلَتِ الْقَسَامَةُ إِلَى وُلاَةِ الْمَقْتُولِ يُبَدَّءُونَ بِهَا فِيهَا لِيَكُفَّ النَّاسُ عَنِ الدَّمِ وَلِيَحْذَرَ الْقَاتِلُ أَنْ يُؤْخَذَ فِي مِثْلِ ذَلِكَ بِقَوْلِ الْمَقْتُولِ . قَالَ يَحْيَى وَقَدْ قَالَ مَالِكٌ فِي الْقَوْمِ يَكُونُ لَهُمُ الْعَدُوُّ يُتَّهَمُونَ بِالدَّمِ فَيَرُدُّ وُلاَةُ الْمَقْتُولِ الأَيْمَانَ عَلَيْهِمْ وَهُمْ نَفَرٌ لَهُمْ عَدَدٌ أَنَّهُ يَحْلِفُ كُلُّ إِنْسَانٍ مِنْهُمْ عَنْ نَفْسِهِ خَمْسِينَ يَمِينًا وَلاَ تُقْطَعُ الأَيْمَانُ عَلَيْهِمْ بِقَدْرِ عَدَدِهِمْ وَلاَ يَبْرَءُونَ دُونَ أَنْ يَحْلِفَ كُلُّ إِنْسَانٍ عَنْ نَفْسِهِ خَمْسِينَ يَمِينًا . قَالَ مَالِكٌ وَهَذَا أَحْسَنُ مَا سَمِعْتُ فِي ذَلِكَ . قَالَ وَالْقَسَامَةُ تَصِيرُ إِلَى عَصَبَةِ الْمَقْتُولِ وَهُمْ وُلاَةُ الدَّمِ الَّذِينَ يَقْسِمُونَ عَلَيْهِ وَالَّذِينَ يُقْتَلُ بِقَسَامَتِهِمْ . قَالَ يَحْيَى قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ الَّذِي لاَ اخْتِلاَفَ فِيهِ عِنْدَنَا أَنَّهُ لاَ يَحْلِفُ فِي الْقَسَامَةِ فِي الْعَمْدِ أَحَدٌ مِنَ النِّسَاءِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لِلْمَقْتُولِ وُلاَةٌ إِلاَّ النِّسَاءُ فَلَيْسَ لِلنِّسَاءِ فِي قَتْلِ الْعَمْدِ قَسَامَةٌ وَلاَ عَفْوٌ . قَالَ يَحْيَى قَالَ مَالِكٌ فِي الرَّجُلِ يُقْتَلُ عَمْدًا أَنَّهُ إِذَا قَامَ عَصَبَةُ الْمَقْتُولِ أَوْ مَوَالِيهِ فَقَالُوا نَحْنُ نَحْلِفُ وَنَسْتَحِقُّ دَمَ صَاحِبِنَا . فَذَلِكَ لَهُمْ . قَالَ مَالِكٌ فَإِنْ أَرَادَ النِّسَاءُ أَنْ يَعْفُونَ عَنْهُ فَلَيْسَ ذَلِكَ لَهُنَّ الْعَصَبَةُ وَالْمَوَالِي . أَوْلَى بِذَلِكَ مِنْهُنَّ لأَنَّهُمْ هُمُ الَّذِينَ اسْتَحَقُّوا الدَّمَ وَحَلَفُوا عَلَيْهِ . قَالَ مَالِكٌ وَإِنْ عَفَتِ الْعَصَبَةُ أَوِ الْمَوَالِي بَعْدَ أَنْ يَسْتَحِقُّوا الدَّمَ وَأَبَى النِّسَاءُ وَقُلْنَ لاَ نَدَعُ قَاتِلَ صَاحِبِنَا فَهُنَّ أَحَقُّ وَأَوْلَى بِذَلِكَ لأَنَّ مَنْ أَخَذَ الْقَوَدَ أَحَقُّ مِمَّنْ تَرَكَهُ مِنَ النِّسَاءِ وَالْعَصَبَةِ إِذَا ثَبَتَ الدَّمُ وَوَجَبَ الْقَتْلُ . قَالَ مَالِكٌ لاَ يُقْسِمُ فِي قَتْلِ الْعَمْدِ مِنَ الْمُدَّعِينَ إِلاَّ اثْنَانِ فَصَاعِدًا تُرَدَّدُ الأَيْمَانُ عَلَيْهِمَا حَتَّى يَحْلِفَا خَمْسِينَ يَمِينًا ثُمَّ قَدِ اسْتَحَقَّا الدَّمَ وَذَلِكَ الأَمْرُ عِنْدَنَا . قَالَ مَالِكٌ وَإِذَا ضَرَبَ النَّفَرُ الرَّجُلَ حَتَّى يَمُوتَ تَحْتَ أَيْدِيهِمْ قُتِلُوا بِهِ جَمِيعًا فَإِنْ هُوَ مَاتَ بَعْدَ ضَرْبِهِمْ كَانَتِ الْقَسَامَةُ وَإِذَا كَانَتِ الْقَسَامَةُ لَمْ تَكُنْ إِلاَّ عَلَى رَجُلٍ وَاحِدٍ وَلَمْ يُقْتَلْ غَيْرُهُ وَلَمْ نَعْلَمْ قَسَامَةً كَانَتْ قَطُّ إِلاَّ عَلَى رَجُلٍ وَاحِدٍ . قَالَ يَحْيَى قَالَ مَالِكٌ الْقَسَامَةُ فِي قَتْلِ الْخَطَإِ يُقْسِمُ الَّذِينَ يَدَّعُونَ الدَّمَ وَيَسْتَحِقُّونَهُ بِقَسَامَتِهِمْ يَحْلِفُونَ خَمْسِينَ يَمِينًا تَكُونُ عَلَى قَسْمِ مَوَارِيثِهِمْ مِنَ الدِّيَةِ فَإِنْ كَانَ فِي الأَيْمَانِ كُسُورٌ إِذَا قُسِمَتْ بَيْنَهُمْ نُظِرَ إِلَى الَّذِي يَكُونُ عَلَيْهِ أَكْثَرُ تِلْكَ الأَيْمَانِ إِذَا قُسِمَتْ فَتُجْبَرُ عَلَيْهِ تِلْكَ الْيَمِينُ . قَالَ مَالِكٌ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لِلْمَقْتُولِ وَرَثَةٌ إِلاَّ النِّسَاءُ فَإِنَّهُنَّ يَحْلِفْنَ وَيَأْخُذْنَ الدِّيَةَ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَارِثٌ إِلاَّ رَجُلٌ وَاحِدٌ حَلَفَ خَمْسِينَ يَمِينًا وَأَخَذَ الدِّيَةَ وَإِنَّمَا يَكُونَ ذَلِكَ فِي قَتْلِ الْخَطَإِ وَلاَ يَكُونُ فِي قَتْلِ الْعَمْدِ . قَالَ يَحْيَى قَالَ مَالِكٌ إِذَا قَبِلَ وُلاَةُ الدَّمِ الدِّيَةَ فَهِيَ مَوْرُوثَةٌ عَلَى كِتَابِ اللَّهِ يَرِثُهَا بَنَاتُ الْمَيِّتِ وَأَخَوَاتُهُ وَمَنْ يَرِثُهُ مِنَ النِّسَاءِ فَإِنْ لَمْ يُحْرِزِ النِّسَاءُ مِيرَاثَهُ كَانَ مَا بَقِيَ مِنْ دِيَتِهِ لأَوْلَى النَّاسِ بِمِيرَاثِهِ مَعَ النِّسَاءِ . قَالَ مَالِكٌ إِذَا قَامَ بَعْضُ وَرَثَةِ الْمَقْتُولِ الَّذِي يُقْتَلُ خَطَأً يُرِيدُ أَنْ يَأْخُذَ مِنَ الدِّيَةِ بِقَدْرِ حَقِّهِ مِنْهَا وَأَصْحَابُهُ غَيَبٌ لَمْ يَأْخُذْ ذَلِكَ وَلَمْ يَسْتَحِقَّ مِنَ الدِّيَةِ شَيْئًا قَلَّ وَلاَ كَثُرَ دُونَ أَنْ يَسْتَكْمِلَ الْقَسَامَةَ يَحْلِفُ خَمْسِينَ يَمِينًا فَإِنْ حَلَفَ خَمْسِينَ يَمِينًا اسْتَحَقَّ حِصَّتَهُ مِنَ الدِّيَةِ وَذَلِكَ أَنَّ الدَّمَ لاَ يَثْبُتُ إِلاَّ بِخَمْسِينَ يَمِينًا وَلاَ تَثْبُتُ الدِّيَةُ حَتَّى يَثْبُتَ الدَّمُ فَإِنْ جَاءَ بَعْدَ ذَلِكَ مِنَ الْوَرَثَةِ أَحَدٌ حَلَفَ مِنَ الْخَمْسِينَ يَمِينًا بِقَدْرِ مِيرَاثِهِ وَأَخَذَ حَقَّهُ حَتَّى يَسْتَكْمِلَ الْوَرَثَةُ حُقُوقَهُمْ إِنْ جَاءَ أَخٌ لأُمٍّ فَلَهُ السُّدُسُ وَعَلَيْهِ مِنَ الْخَمْسِينَ يَمِينًا السُّدُسُ فَمَنْ حَلَفَ اسْتَحَقَّ مِنَ الدِّيَةِ وَمَنْ نَكَلَ بَطَلَ حَقُّهُ وَإِنْ كَانَ بَعْضُ الْوَرَثَةِ غَائِبًا أَوْ صَبِيًّا لَمْ يَبْلُغْ حَلَفَ الَّذِينَ حَضَرُوا خَمْسِينَ يَمِينًا فَإِنْ جَاءَ الْغَائِبُ بَعْدَ ذَلِكَ أَوْ بَلَغَ الصَّبِيُّ الْحُلُمَ حَلَفَ كُلٌّ مِنْهُمَا يَحْلِفُونَ عَلَى قَدْرِ حُقُوقِهِمْ مِنَ الدِّيَةِ وَعَلَى قَدْرِ مَوَارِيثِهِمْ مِنْهَا . قَالَ يَحْيَى قَالَ مَالِكٌ وَهَذَا أَحْسَنُ مَا سَمِعْتُ . قَالَ يَحْيَى قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ عِنْدَنَا فِي الْعَبِيدِ أَنَّهُ إِذَا أُصِيبَ الْعَبْدُ عَمْدًا أَوْ خَطَأً ثُمَّ جَاءَ سَيِّدُهُ بِشَاهِدٍ حَلَفَ مَعَ شَاهِدِهِ يَمِينًا وَاحِدَةً ثُمَّ كَانَ لَهُ قِيمَةُ عَبْدِهِ وَلَيْسَ فِي الْعَبِيدِ قَسَامَةٌ فِي عَمْدٍ وَلاَ خَطَإٍ وَلَمْ أَسْمَعْ أَحَدًا مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالَ ذَلِكَ . قَالَ مَالِكٌ فَإِنْ قُتِلَ الْعَبْدُ عَمْدًا أَوْ خَطَأً لَمْ يَكُنْ عَلَى سَيِّدِ الْعَبْدِ الْمَقْتُولِ قَسَامَةٌ وَلاَ يَمِينٌ وَلاَ يَسْتَحِقُّ سَيِّدُهُ ذَلِكَ إِلاَّ بِبَيِّنَةٍ عَادِلَةٍ أَوْ بِشَاهِدٍ فَيَحْلِفُ مَعَ شَاهِدِهِ . قَالَ يَحْيَى قَالَ مَالِكٌ وَهَذَا أَحْسَنُ مَا سَمِعْتُ .
Yahyâ dedi ki: Mâlik'ten, (o) Yahyâ b. Saîd'den, (o da) Büşeyr b. Yesâr'dan (rivayet edildi); (Büşeyr) ona şöyle haber verdi: Abdullah b. Sehl el-Ensârî ile Muhayyisa b. Mes'ûd Hayber'e çıktılar ve işleri için birbirlerinden ayrıldılar. Abdullah b. Sehl öldürüldü. Muhayyisa (Medine'ye) geldi; o, kardeşi Huvayyisa ve Abdurrahmân b. Sehl Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldiler. Abdurrahmân, kardeşinin yakını olduğu için konuşmaya başladı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Büyüğü (konuştur), büyüğü (konuştur)!" buyurdu. Bunun üzerine Huvayyisa ile Muhayyisa konuşup Abdullah b. Sehl'in durumunu anlattılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: "Elli yemin edip arkadaşınızın -ya da katilinizin- kanına hak kazanır mısınız?" buyurdu. "Ey Allah'ın Resûlü! Biz (olayı) görmedik, orada bulunmadık" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "O halde yahudiler elli yeminle sizden (aleyhlerindeki iddiadan) aklanırlar" buyurdu. "Ey Allah'ın Resûlü! Kâfir bir kavmin yeminlerini nasıl kabul ederiz?" dediler. Yahyâ b. Saîd dedi ki: Büşeyr b. Yesâr, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onun diyetini kendi yanından ödediğini söyledi. Mâlik dedi ki: Kasâme hakkında bizde üzerinde ittifak edilen, razı olduğum kimselerden işittiğim ve eski-yeni imamların üzerinde birleştiği hüküm şudur: Kasâmede yeminlere davacılar başlar ve yemin ederler. Kasâme ancak iki şeyden biriyle vâcip olur: Ya öldürülen "Kanım falancanın üzerindedir" der ya da kan velileri, kan iddia edilen kişi aleyhine kesin olmasa da bir levs (zan uyandıran delil) getirirler. İşte bu, kan iddia edenler için, iddia ettikleri kişi aleyhine kasâmeyi gerektirir. Bizde kasâme bu iki yoldan biri olmadan vâcip olmaz. Mâlik dedi ki: Bizde hakkında ihtilaf olmayan ve insanların ameli hep üzerinde olan sünnet şudur: Kasâmeye başlatılacak olanlar, kasıtlı ve hata ile öldürmede kan sahipleri ve kanı iddia edenlerdir. Mâlik dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Hayber'de öldürülen arkadaşlarının katli hakkında (yemine) Hârisoğullarından başlamıştı. Mâlik dedi ki: Davacılar yemin ederlerse arkadaşlarının kanına hak kazanırlar ve aleyhine yemin ettikleri kimseyi öldürürler. Kasâmede ancak bir kişi öldürülür, iki kişi öldürülmez. Kan velilerinden elli adam elli yemin eder. Sayıları az olursa ya da bir kısmı yemin etmekten kaçınırsa, yeminler (kalanlara) tekrar edilir. Ancak maktulün velilerinden, kanı affetmeleri caiz olan kan velilerinden biri yeminden kaçınırsa, onlardan biri kaçınınca kana (kısasa) yol yoktur. Yahyâ dedi ki: Mâlik şöyle dedi: Yeminler ancak affetmesi caiz olmayan biri kaçındığında, kalanlara tekrar edilir. Kanı affetmeleri caiz olan kan velilerinden biri -tek kişi de olsa- yeminden kaçınırsa, yeminler kalan kan velilerine tekrar edilmez. Böyle olunca yeminler davalılara yöneltilir; onlardan elli adam elli yemin eder. Elli adama ulaşmazlarsa, yeminler yemin edenlere tekrar edilir. Aleyhine iddiada bulunulandan başka kimse bulunmazsa, o elli yemin eder ve aklanır. Yahyâ dedi ki: Mâlik şöyle dedi: Kandaki kasâme ile haklardaki yeminler arasında fark gözetilmesinin sebebi şudur: Adam birine borç verdiğinde hakkını sağlama alır. Birini öldürmek isteyen ise onu insanların toplu bulunduğu yerde öldürmez, tenhayı kollar. (Mâlik) dedi ki: Eğer kasâme ancak delilin sabit olduğu durumlarda olsaydı ve onda haklarda yapıldığı gibi yapılsaydı, kanlar heder olur, insanlar bu konudaki hükmü öğrenince kan dökmeye cüret ederlerdi. Fakat kasâme, ona başlatılmaları için maktulün velilerine verildi ki insanlar kan dökmekten geri dursun ve katil böyle bir durumda maktulün sözüyle yakalanmaktan sakınsın. Yahyâ dedi ki: Mâlik, düşmanları bulunan ve kan (davası) ile itham edilen, maktulün velilerinin de yeminleri kendilerine yönelttiği kalabalık bir topluluk hakkında şöyle dedi: Onlardan her biri kendisi için elli yemin eder. Yeminler sayılarına göre aralarında bölüştürülmez; her biri kendisi için elli yemin etmedikçe aklanmazlar. Mâlik dedi ki: Bu konuda işittiğim en güzel (görüş) budur. (Mâlik) dedi ki: Kasâme maktulün asabesine geçer; onlar da kan üzerine yemin eden ve kasâmeleriyle (katilin) öldürüldüğü kan velileridir. Yahyâ dedi ki: Mâlik şöyle dedi: Bizde hakkında ihtilaf olmayan hüküm şudur: Kasıtlı öldürmede kadınlardan hiçbiri kasâmede yemin etmez. Maktulün kadınlardan başka velisi yoksa, kasıtlı öldürmede kadınların ne kasâmesi ne de affı vardır. Yahyâ dedi ki: Mâlik kasten öldürülen adam hakkında şöyle dedi: Maktulün asabesi veya mevlâları kalkıp "Biz yemin eder ve arkadaşımızın kanına hak kazanırız" derlerse bu onların hakkıdır. Mâlik dedi ki: Kadınlar katili affetmek isterlerse bu onlara ait değildir; asabe ve mevlâlar buna onlardan daha lâyıktır. Çünkü kana hak kazanan ve üzerine yemin edenler onlardır. Mâlik dedi ki: Kana hak kazandıktan sonra asabe veya mevlâlar affeder de kadınlar kabul etmeyip "Arkadaşımızın katilini bırakmayız" derlerse, (bu durumda) onlar daha haklı ve daha lâyıktır. Çünkü kan sabit olup öldürme vâcip olduğunda, kadınlardan ve asabeden kısas alan, onu bırakandan daha haklıdır. Mâlik dedi ki: Kasıtlı öldürmede davacılardan ancak iki ya da daha fazla kişi kasâme yemini eder; yeminler onlara, elli yemin edinceye kadar tekrarlanır; sonra kana hak kazanırlar. Bizdeki hüküm budur. Mâlik dedi ki: Birkaç kişi bir adamı döver de adam onların elleri altında ölürse hepsi onun karşılığında öldürülür. Eğer onların dövmesinden sonra ölürse kasâme olur. Kasâme olunca da ancak tek bir adam aleyhine olur, ondan başkası öldürülmez. Biz kasâmenin hiçbir zaman tek bir adam dışında birine uygulandığını bilmiyoruz. Yahyâ dedi ki: Mâlik şöyle dedi: Hata ile öldürmede kasâmeyi, kanı iddia eden ve kasâmeleriyle ona hak kazananlar yapar. Elli yemin ederler; yeminler diyetten mirastaki paylarına göre bölüştürülür. Aralarında bölüştürülünce yeminlerde kesir çıkarsa, o yeminlerin çoğu kime düşüyorsa o yemin ona tamamlattırılır. Mâlik dedi ki: Maktulün kadınlardan başka mirasçısı yoksa, onlar yemin eder ve diyeti alırlar. Tek bir erkekten başka mirasçısı yoksa, o elli yemin eder ve diyeti alır. Bu ancak hata ile öldürmede olur, kasıtlı öldürmede olmaz. Yahyâ dedi ki: Mâlik şöyle dedi: Kan velileri diyeti kabul ederse, diyet Allah'ın Kitabı'na göre mirastır. Onu ölünün kızları, kız kardeşleri ve ona mirasçı olan kadınlar alır. Kadınlar mirasının tamamını almazsa, diyetinden kalan, kadınlarla birlikte mirasına en yakın olan kimseye aittir. Mâlik dedi ki: Hata ile öldürülen maktulün mirasçılarından biri, diğerleri orada yokken diyetten hakkı kadarını almak isterse, kasâmeyi tamamlayıp elli yemin etmedikçe alamaz ve diyetten az ya da çok bir şeye hak kazanamaz. Elli yemin ederse diyetten payına hak kazanır. Çünkü kan ancak elli yeminle sabit olur, diyet de kan sabit olmadıkça sabit olmaz. Bundan sonra mirasçılardan biri gelirse, elli yeminden mirası oranında yemin eder ve hakkını alır; mirasçılar haklarını tamamlayıncaya kadar (böyle devam eder). Ana bir kardeş gelirse ona altıda bir düşer; elli yeminden altıda biri de ona düşer. Yemin eden diyetten hak kazanır, kaçınanın hakkı düşer. Mirasçılardan biri gaip ya da ergenliğe ermemiş bir çocuk ise, hazır olanlar elli yemin eder. Sonra gaip gelir ya da çocuk ergenliğe ererse, her biri yemin eder; diyetteki hakları ve oradan mirasları oranında yemin ederler. Yahyâ dedi ki: Mâlik şöyle dedi: İşittiğim en güzel (görüş) budur. Yahyâ dedi ki: Mâlik şöyle dedi: Bizde köleler hakkındaki hüküm şudur: Köle kasten ya da hata ile yaralanır da efendisi bir şahit getirirse, şahidiyle birlikte bir yemin eder, sonra kölesinin değerini alır. Kölelerde ne kasıtta ne de hatada kasâme vardır. İlim ehlinden bunu söyleyen kimseyi işitmedim. Mâlik dedi ki: Köle kasten ya da hata ile öldürülürse, öldürülen kölenin efendisine kasâme de yemin de yoktur. Efendisi buna ancak adil bir delille ya da bir şahitle -şahidiyle birlikte yemin ederek- hak kazanır. Yahyâ dedi ki: Mâlik şöyle dedi: İşittiğim en güzel (görüş) budur.