الفصل الحادي عشر
On Birinci Fasıl
الخير المطبوع
Yaratılıştan Gelen İyilik
قدمنا الكلام في فصول هذا الكتاب عن محمد رئيسًا، ومحمد صديقًا، ومحمد زوجًا، ومحمد أبًا، بعد الكلام على عبقريته في الدعوة، وعبقريته في قيادة الجيوش، وعبقريته في السياسة والإدارة والبلاغة.
Bu kitabın bölümlerinde Muhammed'in davetteki dehası, orduları komuta etmedeki dehası, siyaset, idare ve belâgattaki dehası üzerine konuştuktan sonra; bir reis olarak Muhammed, bir dost olarak Muhammed, bir eş olarak Muhammed ve bir baba olarak Muhammed hakkında söz söylemiştik.
وبقي جانب لا تتم بغيره الإحاطة بجوانب النفس الإنسانية في العلاقات بينها وبين سائر النفوس، وهو جانب المعاملة التي تكون بين الرجل ومن هم دونه ممن يملك أمرهم ويقبض على زمامهم ولا يعتصمون منه بعاصم غير عواصم طبعه وخلقه، ونريد بهم الخدم والعبيد والأرقاء، وهي معاملة لها من الدلالة على الأخلاق، ما يندر أن تدل عليه معاملة أخرى، لأنها تأتي من طبائع النفس وعقائدها، ولا تأتي بأمر آمر أو بدعوة داع.
Geriye, insan ruhunun diğer ruhlarla olan ilişkilerindeki yönlerini kuşatmanın kendisi olmaksızın tamamlanamayacağı bir yön kaldı. Bu da bir adamın, emirlerini elinde tuttuğu, dizginlerini kavradığı ve kendisine karşı onun tabiatı ile ahlâkının koruyuculuğundan başka hiçbir sığınağa sığınamayan, kendisinden aşağı konumdaki kimselerle —bunlarla hizmetçileri ve köleleri kastediyoruz— olan muamelesi yönüdür. Bu muamelenin ahlâka işaret etme noktasında başka hiçbir muamelenin nadiren gösterebileceği bir delâleti vardır; çünkü bu, bir emredicinin emriyle ya da bir davetçinin çağrısıyla değil, doğrudan ruhun tabiatından ve inançlarından kaynaklanır.
فالصداقة لها الحقوق المتكافئة بين الصديقين لا يستطيع أحدهما أن ينساها زمنًا طويلًا إلا ذكره بها مذكر من صديقه الحافظ لحقوقه، القادر على مقابلة الجفاء بمثله، ولو في طوية نفسه.
Zira dostluğun, iki dost arasında denk hakları vardır; birisi bunları uzun süre unutacak olsa, haklarını koruyan ve hiç değilse kendi iç dünyasında cefaya misliyle karşılık vermeye muktedir olan dostundan bir hatırlatıcı ona bunları mutlaka hatırlatır.
والرئاسة قد تخول الرئيس حق السيطرة، وتفرض على المرءوسين واجب الطاعة، غير أنها قل أن تنطلق بغير وازع من خشية الغضب أو خشية الانتقاض يحسب له الرئيس كل الحساب، أو بعض الحساب.
Reislik de reise hükmetme hakkı tanıyabilir ve idare edilenlere itaat görevini yükleyebilir; ancak reisin tamamen ya da kısmen hesaba kattığı bir öfke korkusu veya ayaklanma endişesi gibi bir engelleyici olmaksızın dizginsizce hareket etmesi nadirdir.
والأب يعطف على بنيه فلا يعجب الناس لعطفه عليهم، لما ركب في طباع جميع الأحياء من حب الأب لولده، وإن اختلف الآباء في صفات العطف وفي استحقاقهم لبر الأبناء.
Baba da evlatlarına şefkat gösterir ve bütün canlıların tabiatına yerleştirilmiş olan babanın evladına sevgisinden ötürü insanlar onun bu şefkatine şaşırmazlar; her ne kadar babalar şefkat niteliklerinde ve evlatların iyiliğini hak etmede farklılık gösterseler de.
وكذلك الزوج يرفق بزوجته وليس له كل الاختيار في رفقه، لما يكون بين الزوجين من دالة يعتز بها الضعيف، ويستغني بها أحيانًا عن القوة والرئاسة …
Aynı şekilde koca da eşine yumuşak davranır ve bu yumuşaklığında tamamen kendi tercihiyle hareket ediyor değildir; çünkü eşler arasında, zayıf olanın kendisiyle güç bulduğu ve bazen kuvvete ve reisliğe ihtiyaç bırakmayan bir nazlanma bağı vardır …
أما العبد المملوك فلا عاصم له غير ما في نفس سيده من رحمة وخير، وإنه لمن الرحمة والخير أن يتبع السيد أمر الدين مع عبيده وخدمه الذين لا ينصرهم عليه ناصر في هذه الدنيا … بل إنها لرحمة تؤثر ولو وقفت عند حدود الأوامر الإلهية، فإذا تجاوزتها إلى طواعية في الخير لم يفرضها الدين، ولم يفرضها العرف، ولم يطلبها العبد نفسه، فتلك هي الرحمة في أصدق معانيها، وهي أدل الدلالات على لباب الأخلاق.
Fakat mülk edinilmiş köleye gelince; onun efendisinin ruhundaki merhamet ve iyilikten başka hiçbir sığınağı yoktur. Efendinin, bu dünyada kendisine karşı hiçbir yardımcının yardım edemeyeceği köleleri ve hizmetçileri konusunda dinin emrine uyması elbette merhametten ve iyiliktendir … Hatta bu, ilâhî emirlerin sınırlarında dursa bile övgüye değer bir merhamettir. Hele bu sınırları aşarak dinin farz kılmadığı, örfün zorunlu tutmadığı ve bizzat kölenin de talep etmediği gönüllü bir iyiliğe ulaşırsa, işte o zaman en doğru anlamıyla rahmet olur ve ahlâkın özüne işaret eden en güçlü kanıt haline gelir.
•••
•••
ولقد علم القارئ من فصولنا السابقة أننا لم نكتب هذا الكتاب لشرح الأصول الإسلامية وتفصيل محاسن الدعوة المحمدية، فذلك غرض لا تتسع له هذه الفصول وليس لنا أن نتصدى له بعد مَنْ فَصَّلُوه وكرروا الكتابة فيه …
Okuyucu önceki bölümlerimizden biliyor ki biz bu kitabı İslâm'ın esaslarını açıklamak ve Muhammedî davetin güzelliklerini ayrıntılarıyla anlatmak için yazmadık; zira bu, eldeki bölümlerin kapsamına sığmayacak bir amaçtır ve bunu ayrıntılarıyla açıklayıp hakkında defalarca yazı yazanlardan sonra bu işe girişmek bize düşmez …
وإنما نقصد بهذه الفصول إلى غرض قدمناه على كل غرض في موضوعه، وهو بيان البواعث النفسية التي توحي إلى النبي أعماله ومعاملاته، ولا شك في مطابقة هذه البواعث لكل أمر من أوامر الدين وكل نهي من نواهيه إلا أن الخير المطبوع شيء والخير المأمور شيء آخر، والخير المطبوع هو الذي قصدنا إلى بيانه بكل ما بيناه.
Biz bu bölümlerle, kendi konusu içinde diğer her amacın önüne geçirdiğimiz bir amacı kastediyoruz: Peygamber'e amellerini ve muamelelerini ilham eden ruhî saikleri açıklamak. Şüphesiz bu saikler dinin her emrine ve her yasağına tam bir uygunluk içindedir; ancak yaratılıştan gelen iyilik başka bir şey, emredilen iyilik başka bir şeydir. Bizim bütün anlattıklarımızla açıklamayı kastettiğimiz şey ise yaratılıştan gelen iyiliktir.
ففي كتابنا عن معاملة محمد للعبيد والخدم لا ننوي أن نفصل أحكام الإسلام وأوامر القرآن في هذه المعاملة، وإنما ننوي أن نبين مزية محمد على جميع السادة في هذا الباب، وهي مزية لا تتوافر لمن يقنعون بالتزام الأوامر والحدود، ولا للذين يرتفعون إلى أرفع مرتبة تفرضها هذه الأوامر والحدود.
Bu sebeple, Muhammed'in kölelere ve hizmetçilere muamelesini ele aldığımız yazımızda, bu muamele hakkında İslâm'ın hükümlerini ve Kur'ân'ın emirlerini ayrıntılarıyla anlatmayı düşünmüyoruz; bilakis bu konuda Muhammed'in diğer bütün efendilere olan üstünlüğünü açıklamayı amaçlıyoruz. Bu ise emirlere ve sınırlara bağlı kalmakla yetinenlerde, hatta bu emir ve sınırların zorunlu kıldığı en yüksek mertebeye çıkanlarda bile bulunmayan bir üstünlüktür.
الإسلام والرق
İslâm ve Kölelik
على أن هذا لا يمنعنا أن نوجز الإشارة بداءة إلى مزية الإسلام بين الأديان الأخرى في مسألة الرق والاستعباد، لأن أناسًا يخلطون بين اعتراف الإسلام بنوع من الرق وبين اعتباره مسئولًا عن وجوده في الزمن القديم، ويردون شيئًا من ذلك إلى عمل النبي عليه السلام …
Bununla birlikte bu durum, kölelik ve kulluk meselesinde İslâm'ın diğer dinler arasındaki üstünlüğüne başlangıçta kısaca işaret etmemize engel değildir. Zira birtakım insanlar, İslâm'ın bir tür köleliği tanıması ile eski çağlarda köleliğin varlığından onu sorumlu tutmayı birbirine karıştırmakta ve bunun bir kısmını Peygamber aleyhisselâm'ın uygulamasına dayandırmaktadırlar …
فمن الواجب أن نذكر أولًا أن دينًا من الأديان الأخرى لم يأمر بإلغاء الرق في شكل من أشكاله، سواء رق الحرب أو رق النخاسة والبيع والشراء، وإن أناسًا من أقطاب المسيحية كالقديس أغسطين سوَّغوه واعتبروه جزاء عادلًا للخطايا التي يقترفها المسترقون، وجاء بعض أحبار الكنيسة فحرموا على الأرقاء شرف الخدمة فيها بالوعظ والهداية، أنفة لها أن يدنسها لؤم العنصر الذي وسموا به الرقيق.
Öncelikle belirtmemiz gerekir ki diğer dinlerden hiçbiri, ister savaş köleliği ister esir ticareti ve alım satım köleliği olsun, hiçbir şekliyle köleliğin kaldırılmasını emretmemiştir. Hatta Aziz Augustinus gibi Hıristiyanlığın önde gelen simalarından bazıları köleliği meşru görmüş ve onu köleleştirilenlerin işledikleri günahların adil bir cezası saymışlardır. Kilise ileri gelenlerinden bazıları ise kölelere yaftaladıkları soy düşüklüğü kiliseyi kirletmesin diye, orada vaaz ve irşad yoluyla hizmet etme şerefini kölelere haram kılmışlardır.
ويجب أن نذكر بعد هذا أن النظام الاقتصادي القديم في أساسه كان مرتبطًا بالاسترقاق أشد الارتباط. فكان إلغاؤه طفرة واحدة أقرب شيء إلى المستحيلات، ولم يكن أنفع في علاجه من التدرج خطوة فخطوة والابتداء بتصعيبه وترغيب الناس عنه، وهو ما شرعه الإسلام.
Bundan sonra şunu da hatırlatmalıyız ki eski ekonomik düzen, temelinde kölelik kurumuyla son derece sıkı bir biçimde bağlantılıydı. Bu yüzden köleliği bir çırpıda ortadan kaldırmak imkânsıza en yakın şeydi. Onun tedavisinde adım adım ilerlemekten, işe onu zorlaştırıp insanları ondan soğutmakla başlamaktan daha faydalı bir yol yoktu ki İslâm'ın meşru kıldığı da budur.
فالإسلام قد بدأ بتحريم كل رق غير رق الأسرى في الحروب، ثم حسن إطلاقهم وسماه منًّا وعفوًا يشكر فاعله عليه: {فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِدَاءً} (محمد: ٤).
İslâm, işe savaşlardaki esirlik dışında kalan her türlü köleliği haram kılmakla başladı; ardından esirleri serbest bırakmayı güzelleştirip bunu, yapanın şükre layık olduğu bir lütuf ve af olarak adlandırdı: {فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِدَاءً} “Bundan sonra ya karşılıksız bırakırsınız ya da fidye alırsınız” [Muhammed 47/4].
ثم أجاز للأسير أن يشتري نفسه، وأوجب حريته في حالات كثيرة يرجع معظمها إلى إرادته هو، إذا استطاع.
Sonra esire kendi nefsini satın alma izni verdi ve gücü yettiği takdirde, çoğu kendi iradesine bağlı olan pek çok durumda hürriyetini zorunlu kıldı.
والحق الذي لا مراء فيه أن صنيع الإسلام هذا كان أجمل صنيع لقيه الأرقاء من دين أو شريعة، وأنه إذا كان هناك تمهيد لإلغاء الرق بتة فذلك هو تمهيد الإسلام دون غيره، وهو أقصى ما كان مستطاعًا في نظام العالم القديم: نظام كان عدد الأرقاء فيه يقارب عدد الأحرار، كما جاء في بعض الإحصاءات المروية عن الحضارتين الرومانية واليونانية.
Şüphe götürmeyen gerçek şudur ki İslâm'ın bu uygulaması, kölelerin bir dinden ya da şeriattan gördükleri en güzel muameleydi. Eğer köleliğin tamamen kaldırılmasına yönelik bir zemin hazırlama söz konusu idiyse, bu başkasının değil yalnızca İslâm'ın hazırladığı zemindi. Bu da eski dünya düzeninde yapılması mümkün olanın en ilerisiydi; öyle bir düzen ki Roma ve Yunan medeniyetlerinden aktarılan bazı istatistiklerde yer aldığı üzere, orada kölelerin sayısı hürlerin sayısına yaklaşıyordu.
وقد نظر في مسألة الرق عقل من أكبر العقول التي نبغت في أمة اليونان بل في الأمم كافة — ونعني به أرسطو — فأقره وأوجبه لأنه جعله سنة من سنن الفطرة وقيدًا لا فكاك منه لطائفة من الناس، خلقت عاجزة عن ولاية أمرها فلا غنى لها عن سيد ولا موئل لها من والٍ.
Yunan milletinde, hatta bütün milletler arasında yetişmiş en büyük akıllardan biri —ki bununla Aristo'yu kastediyoruz— kölelik meselesini incelemiş, onu onaylamış ve zorunlu görmüştür; çünkü köleliği fıtrat kanunlarından bir kanun ve kendi işini yönetmekten aciz olarak yaratılmış, bu yüzden de bir efendiden müstağni kalamayacak ve bir yöneticiden başka sığınağı bulunmayan bir insan zümresi için kurtuluşu olmayan bir bağ saymıştır.
معاملة محمد لعبيده
Muhammed'in Kölelerine Muamelesi
ولو وقف النبي عند هذا الحد في معاملة الأرقاء لأحسن وأجمل وامتاز بأمر دينه على كل محسن إلى الأرقاء في زمانه. إلا أننا نقرر الواقع ولا نتعداه قيد شعرة حين نقول إن كثيرًا من الأبناء لا يتمنون عند آبائهم خيرًا من المعاملة التي ظفر بها خدم محمد وعبيده. ومَنْ مِنَ الآباء يحسن إلى أبنائه خيرًا من إحسان محمد لزيد بن حارثة ولابنه أسامة؟
Peygamber kölelere muamelede bu sınırda dursaydı bile, yine en iyisini ve en güzelini yapmış olur ve dininin emriyle kendi zamanında kölelere iyilik eden herkesi geride bırakırdı. Ne var ki biz, pek çok evladın babalarından Muhammed'in hizmetçilerinin ve kölelerinin kavuştuğu muameleden daha iyisini temenni edemeyeceğini söylerken gerçeği dile getiriyor ve ondan kıl payı bile ayrılmıyoruz. Hangi baba evlatlarına, Muhammed'in Zeyd b. Hârise'ye ve oğlu Üsâme'ye yaptığı iyilikten daha güzelini yapabilir?
لقد أعتق زيدًا ورآه أهلًا للزواج بعقيلة من أقرب قريباته إليه وأولاهن بحدبه وتوقيره، وهي التي رآها بعد ذلك أهلًا لزواجه بها وحظوتها لديه. فلم يعطه الحرية وكفى، ولم يعطه المساواة في العيش وكفى، بل رفعه إلى المنزلة الاجتماعية التي يرتفع إليها السادة، ولا يثبتها شيء كما يثبتها شرف المصاهرة.
O, Zeyd'i azat etti ve onu kendisine en yakın, şefkat ve saygısına en layık akrabalarından soylu bir hanımla evlenmeye ehil gördü; ki o hanım, daha sonra bizzat kendisiyle evlenmeye ve kendi katında yüksek bir itibara sahip olmaya layık gördüğü kişiydi. Ona sadece hürriyet vermekle yetinmedi, sadece yaşayışta eşitlik vermekle de yetinmedi; bilakis onu efendilerin yükseldiği ve sıhriyet (evlilik yoluyla akrabalık) şerefinden başka hiçbir şeyin perçinleyemeyeceği içtimaî mertebeye yükseltti.
ثم حفظ هذا البر الأبوي لابنه أسامة، فولاه جيش الشام وهو دون العشرين، وفي الجيش طائفة من أكابر الصحابة، فلو كان للنبي ولد في سنه لما تكفل به أحسن من هذه الكفالة، ولا ميَّزه أشرف من هذا التمييز.
Sonra bu babacan iyiliği onun oğlu Üsâme için de korudu ve henüz yirmi yaşının altındayken, içinde sahabenin ileri gelenlerinden bir topluluğun bulunduğu Şam ordusunun başına onu komutan tayin etti. Eğer Peygamber'in onun yaşında bir öz oğlu olsaydı, onu bundan daha güzel bir şekilde himaye edemez ve bundan daha şerefli bir imtiyazla onurlandıramazdı.
نعم لم نَعْدُ الواقع، ولا تجوزنا في الوصف، حين قلنا إن الابن لا يتمنى خيرًا من معاملة محمد لعبده. فقد عرف زيد فعلًا أن محمدًا خير من أب وخير من أسرة كاملة يرجع إليها وترجع إليه … فبقي معه ولم يذهب معه أبيه، ولم يبق معه إيثارًا لبركة النبوة، فإن محمدًا لم يكن قد أرسل بالدعوة يوم اختاره زيد وآثره على جميع آله. وإنما بقي معه لأنه الإنسان الذي يعرف حتى العبد الرقيق أن آصرة الإنسانية عنده أوثق من آصرة الأبوة عند آخرين.
Evet, bir evladın Muhammed'in kölesine yaptığı muameleden daha iyisini temenni edemeyeceğini söylediğimizde gerçeği aşmadık ve tasvirde mübalağaya kaçmadık. Nitekim Zeyd, Muhammed'in bir babadan ve kendisine sığınacağı, kendisinin de onlara döneceği eksiksiz bir aileden daha hayırlı olduğunu bilfiil gördü … Bu yüzden onun yanında kaldı ve babasıyla gitmedi. Üstelik onun yanında peygamberlik bereketini tercih ettiği için de kalmadı; çünkü Zeyd onu seçip bütün ailesine tercih ettiği gün Muhammed henüz davetle gönderilmiş değildi. Onun yanında kaldı, çünkü o öyle bir insandı ki köleleştirilmiş bir kul bile onun katındaki insanlık bağının başkalarının katındaki babalık bağından daha sağlam olduğunu bilirdi.
إن حب الوالد لوليده وراثة ألوف الألوف من الأجيال. بل وراثة الحياة في جميع الأحياء. فإذا بلغ البر بالضعفاء مبلغ الحب الأبوي من القوة فقد بلغ الذروة العليا التي لا مُتَسَنَّم فوقها لراق.
Babanın evladına sevgisi milyonlarca neslin mirasıdır; hatta bütün canlılarda hayatın mirasıdır. Eğer zayıflara yapılan iyilik, güç bakımından babalık sevgisinin derecesine ulaşmışsa, yükselen birinin üzerine çıkabileceği başka hiçbir basamak bulunmayan en yüce zirveye ulaşmış demektir.
لقد خيرت شريعة الإسلام المحسنين بين المن وإعتاق الأسرى، وبين الفداء بالمال أو المبادلة … فأيهما اختار المالك فهو إحسان.
İslâm şeriatı iyilikseverleri, esirleri karşılıksız olarak serbest bırakıp azat etmek ile mal karşılığı fidye almak veya esir değişimi yapmak arasında muhayyer bırakmıştır … Esir sahibi bunlardan hangisini seçerse seçsin iyilik etmiş olur.
أما محمد فقد اختار المن، وزاد عليه فأعتق كل أسير صار إلى حوزته، وزاد على العتق تلك الرحمة الأبوية التي شملت كل مُنتمٍ إليه، ولم يستبح في غضبه ما يستبيحه المعلم والوالد من ضرب وتعزير … وربما كانت كلماته للخادم المخالف أقرب إلى الملاطفة منها إلى العقاب. ومن ذلك قصة الوصيفة التي أرسلها فأبطأت في الطريق، فما زاد على أن قال لها حين عادت: «لولا خوف القصاص لأوجعتك بهذا السواك!»
Muhammed'e gelince; o karşılıksız iyiliği seçmiş, bununla da kalmayıp eline geçen her esiri azat etmiş, azat etmenin üzerine de kendisine mensup olan herkesi kuşatan o babacan merhameti eklemiştir. Öfkelendiği zaman bir öğretmenin ve bir babanın mübah gördüğü dövme ve azarlama gibi şeyleri kendine mübah görmemiştir … Hatta emrine aykırı davranan hizmetçiye söylediği sözler, cezalandırmaktan çok gönül almaya yakındı. Gönderdiği halde yolda geciken hizmetçi kızın kıssası bunun örneklerindendir; kız döndüğünde ona şunu söylemekten fazlasını yapmamıştır: “Eğer kısas korkusu olmasaydı, şu misvakla canını acıtırdım!”
ضرب سواك لابن عزيز ليس بالشيء الكثير.
Çok sevilen bir evlada misvakla vurmak büyütülecek bir şey değildir.
ولكن محمدًا يخشى القصاص إذا استباحه في معاملة وصيفة تهمل أمره، وهو الذي لا يُهْمَل له أمر عند سادة الشرفاء.
Fakat şerefli efendilerin katında hiçbir emri ihmal edilmeyen Muhammed, emrini ihmal eden bir hizmetçi kıza karşı bunu mübah görürse kısasa uğramaktan korkmaktadır.
وروى أنس أن النبي أرسله في حاجة فانحرف إلى صبيان يلعبون في السوق: «وإذا رسول الله ﷺ قد قبض ثيابي من ورائي، فنظرت إليه ﷺ وهو يضحك، فقال: يا أنس! … اذهب حيث أمرتك!»
Enes rivayet eder ki Peygamber onu bir iş için göndermiş, o ise çarşıda oynayan çocukların yanına sapmıştı: “Bir de baktım ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem arkamdan elbisemi tutmuş. Ona sallallâhu aleyhi ve sellem baktım, gülüyordu. Buyurdu ki: ‘Ey Enescik! … Seni gönderdiğim yere git!’”
كلمة أمر لا يقولها لخادمه إلا وقد ناداه مدللًا، وقابله ضاحكًا كأنه يعتب على قرين، وقد يلام القرين بأشد من هذا الملام.
Hizmetçisine bir emir sözünü bile ancak ona sevgiyle seslenerek ve sanki bir akranına sitem ediyormuş gibi gülümseyerek karşısına çıkıp söylüyor; oysa bir akrana bile bundan daha ağır bir kınamada bulunulabilir.
وكانت رحمته بعبيد غيره كرحمته بعبيده. فكان يجاملهم ويجبر كسرهم ويقبل منهم الهدية ويكافئ عليها، ويلبي دعوتهم إذا دعوه إلى طعام، ويوصي بهم قائلًا: «هم إخوانكم وخولكم جعلهم الله تحت أيديكم، فمن كان أخوه تحت يده فليطعمه مما يأكل ويلبسه مما يلبس ولا تكلفوهم ما يغلبهم، فإن كلفتموهم فأعينوهم» و«اتقوا الله في الضعيفين النساء والرقيق.»
Başkalarının kölelerine olan merhameti de kendi kölelerine olan merhameti gibiydi. Onlara iltifat eder, kırık gönüllerini onarır, hediyelerini kabul edip karşılığını verir, kendisini bir yemeğe davet ettiklerinde davetlerine icabet eder ve onlar hakkında şöyle tavsiyede bulunurdu: “Onlar sizin kardeşleriniz ve Allah'ın sizin ellerinizin altına verdiği hizmetçilerinizdir. Kimin kardeşi kendi eli altında bulunursa, ona yediğinden yedirsin, giydiğinden giydirsin. Onlara güçlerinin yetmeyeceği işler yüklemeyin; eğer yüklerseniz kendilerine yardım edin” ve “İki zayıf hakkında, kadınlar ve köleler hakkında Allah'tan korkun.”
البر بالخدمة
Hizmete İyilik Etmek
وربما كان البر بالخدمة في هذا المقام أكرم وأنفى للهوان من البر بالخدم. فالبر بالخادم عطف عليه أما البر بالخدمة فارتفاع بالخادم إلى مقام السادة حيث لا يأنف السادة من خدمة أنفسهم بأيديهم، وذلك هو البر بالخدمة كما عنيناه، وذلك هو دأب النبي الذي جرى عليه في بيته وبين أهله وخدمه.
Belki de bu makamda bizzat hizmet işine değer vermek, hizmetçilere iyilik etmekten daha asil ve aşağılanmayı ortadan kaldırmakta daha etkiliydi. Zira hizmetçiye iyilik etmek ona şefkat göstermektir; hizmete değer vermek ise efendilerin kendi işlerini kendi elleriyle görmekten yüksünmedikleri bir ortamda hizmetçiyi efendilerin makamına yükseltmektir. İşte bizim kastettiğimiz anlamda hizmete iyilik etmek budur ve Peygamber'in kendi evinde, ailesi ve hizmetçileri arasında sürdürdüğü âdeti de budur.
فقد كان يحلب شاته ويخصف نعله ويخدم نفسه ويعلف ناضحه، أي البعير التي يستقي عليه الماء. فإذا رأى الخدم لهم عملًا في البيت يماثل عمل سيدهم ومالك أمرهم، فتلك هي المساواة التي تمسح ضير الخدمة وتجبر كسرها، ولا تقتصر على العطف والرحمة.
Nitekim o kendi koyununu sağar, ayakkabısını yamar, kendi işini kendi görür ve su çekmekte kullandığı devesine yem verirdi. Hizmetçiler evin içinde kendilerinin yaptığı işle efendilerinin ve işlerini elinde tutan kişinin yaptığı işin aynı olduğunu gördüklerinde, işte bu, yalnız şefkat ve merhametle sınırlı kalmayıp hizmetçiliğin ezikliğini silen ve gönül kırıklığını onaran gerçek eşitlik olur.
ولم يقبل عليه السلام خدمة من خادم يأنف الأحرار أن يقضوها له شاكرين. فما كان في رجالات المسلمين كابر ابن كابر إلا كان يتمنى أن يؤدي لنبيه تلك الخدمة التي تطوعت بها نفوس مواليه وأتباعه، وهذا ضرب آخر من ضروب البر بالخدمة والتسوية فيها بين مقام الخادم ومقام المريد. فكان عمل الخادم عنده عمل التلميذ الذي يجلس إلى قدمي أستاذه، حبًّا لا خنوعًا، وتوقيرًا لا مذلة، وأدبًا يفرضه على نفسه وليس بضريبة مكتوبة يفرضها عليه العرف والتأديب.
O aleyhisselâm, hür insanların kendisine şükranla yapmaktan yüksüneceği hiçbir hizmeti bir hizmetçiden kabul etmemiştir. Müslümanların ileri gelenleri arasında soyu sopu belli hiçbir ulu kişi yoktu ki azatlılarının ve tâbilerinin gönüllü olarak yaptığı o hizmeti peygamberine kendisi yapmayı temenni etmesin. Bu da hizmete değer vermenin ve hizmet hususunda hizmetçinin makamıyla müridin makamını eşitlemenin bir başka çeşididir. Böylece onun yanında hizmetçinin yaptığı iş, hocasının dizinin dibine oturan bir talebenin işi gibiydi; boyun eğmekten değil sevgiden, zillete düşmekten değil saygıdan, örfün ve terbiye zorlamasının kendisine yüklediği yazılı bir vergi olarak değil, bizzat kendi nefsine farz kıldığı bir edepten ileri geliyordu.
وعلى هذا كان النبي عليه السلام يكره أن تقبل يداه مخافة أن تجري العادة بهذا بين الناس فتحمل بينهم على محمل الذلة والخضوع. قال أبو هريرة — رضي الله عنه: «دخلت للسوق مع النبي ﷺ فاشترى سراويل، وقال للوزَّان: زن وأرجح. فوثب الوزان إلى يد رسول الله ﷺ يقبِّلها، فجذب يده وقال: هذا تفعله الأعاجم بملوكها، ولست بملك، إنما أنا رجل منكم. ثم أخذ السراويل فذهبت لأحملها فقال: صاحب الشيء أحق بشيئه أن يحمله.»
Bundan dolayı Peygamber aleyhisselâm, insanlar arasında bir âdet haline gelir de zillet ve boyun eğme anlamına çekilir korkusuyla ellerinin öpülmesinden hoşlanmazdı. Ebû Hüreyre —radıyallâhu anh— şöyle dedi: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte çarşıya girdim. Bir şalvar satın aldı ve tartıcıya: ‘Tart ve ağır çek’ buyurdu. Bunun üzerine tartıcı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in elini öpmek için atıldı. O ise elini çekti ve şöyle buyurdu: ‘Bunu Acemler kendi krallarına yaparlar; ben kral değilim, ben ancak sizden biriyim.’ Sonra şalvarı aldı; ben taşımak için davrandığımda ise: ‘Bir şeyin sahibi, kendi eşyasını taşımaya daha layıktır’ buyurdu.”
ولقد يصح أن يقال إن حصة النبي من خدمة نفسه كانت أعظم من حصة خدمه، وإن تعويلهم عليه كان أكبر من تعويله عليهم، وإنه جعل الخدمة على سنته ضربًا من توزيع الأعمال، أو ضربًا من تعاون أبناء البيت الواحد فيما يستطيعه كل منهم من تدبيره وقضاء شئونه:
Denilebilir ki Peygamber'in kendi kendine hizmet etmekten aldığı pay hizmetçilerinin payından daha büyüktü; onların ona dayanması, onun onlara dayanmasından daha fazlaydı. O, kendi sünneti üzere hizmeti bir tür iş bölümüne ya da aynı evin evlatlarının, her birinin gücü yettiğince evi çekip çevirme ve işlerini görme hususunda yardımlaşmasına dönüştürmüştü:
إنما أنا عبد آكل كما يأكل العبد، وأجلس كما يجلس العبد.
“Ben ancak bir kulum; kulun yediği gibi yerim, kulun oturduğu gibi otururum.”
هذه كلمة السيد بإمامته، السيد بنسبه، السيد بسلطانه، السيد بالتفاف القلوب حوله، السيد بسيادته على سره وعلانيته ورأيه وهواه، ولو عمَّت هذه السيادة لبطل الاستعباد، وأصبح تفاوت الدرجات كتفاوت الأعمار شيئًا لا غضاضة فيه على صغير ولا خُنْزُوانة فيه لكبير، إنما هو تقسيم أعمال، وتعاون بين إخوان، وإن لم يكن تعاونًا بين أمثال.
Bu söz; imametiyle efendi, nesebiyle efendi, kudretiyle efendi, kalplerin etrafında kenetlenmesiyle efendi, gizlisine ve açığına, görüşüne ve arzusuna hâkimiyetiyle efendi olan birinin sözüdür. Eğer bu efendilik anlayışı yaygınlaşsaydı köleleştirme ortadan kalkar, dereceler arasındaki fark tıpkı yaşlar arasındaki fark gibi küçüğün yüksünmeyeceği, büyüğün de kibre kapılmayacağı bir şey haline gelirdi; bu, denkler arasında bir yardımlaşma olmasa bile yalnızca bir iş bölümü ve kardeşler arasında bir dayanışma olurdu.