الفصل الثاني عشر
On İkinci Bölüm
الطبائع الأربع
Dört Tabiat
طبيعة العبادة، وطبيعة التفكير، وطبيعة التعبير الجميل، وطبيعة العمل والحركة …
İbadet tabiatı, tefekkür tabiatı, güzel ifade tabiatı ve amel ile hareket tabiatı …
هذه طبائع أربع تتفرق في الناس، وقلما تجتمع في إنسان واحد على قوة واحدة. فإذا اجتمعت معًا فواحدة منهن تغلب سائرهن لا محالة، وتلحق الأخريات بها في القوة والدرجة على شيء من التفاوت.
Bunlar insanlar arasında dağılmış bulunan ve tek bir insanda aynı güçte nadiren bir araya gelen dört tabiattır. Bir araya geldiklerinde ise içlerinden biri mutlaka diğerlerine ağır basar, ötekiler de belli bir derece farkıyla güç ve mertebe bakımından ona tâbi olur.
طبيعة العبادة تدعونا إلى الاتصال بأسرار الكون للمعاطفة والتآلف بيننا وبينها، تدعونا إلى الحلول من الكون في أسرة كبيرة.
İbadet tabiatı, aramızda bir duygudaşlık ve ünsiyet kurmak için bizi kâinatın sırlarıyla bağ kurmaya çağırır; bizi kâinatın içinde büyük bir aileye yerleşmeye davet eder.
وطبيعة التفكير تثير في نفوسنا ملكات الكشف والاستقصاء، تدعونا إلى الحلول من الكون في معمل كبير.
Tefekkür tabiatı, ruhlarımızda keşif ve araştırma melekelerini harekete geçirir; bizi kâinatın içinde büyük bir laboratuvara yerleşmeye davet eder.
وطبيعة التعبير الجميل تشب النار المقدسة في سرائرنا، فتصهر معادن الجمال من هذه الدنيا وتفرغها في قوالب حسناء من صنع قرائحنا وألسنتنا، أو صنع قرائحنا وأيدينا، أو صنع قرائحنا وأوصالنا، تدعونا إلى الحلول من الكون في متحف كبير.
Güzel ifade tabiatı, iç dünyamızda kutsal ateşi tutuşturur; bu dünyadaki güzellik madenlerini eritip onları zihinlerimizin ve dillerimizin, yahut zihinlerimizin ve ellerimizin, yahut da zihinlerimizin ve uzuvlarımızın eseri olan güzel kalıplara döker; bizi kâinatın içinde büyük bir müzeye yerleşmeye davet eder.
وطبيعة العمل والحركة تعلمنا كيف نتأثر بدوافع الكون وكيف نؤثر فيها، وتجذبنا إليها فنستمد منها القدرة التي تجذبها إلينا، تدعونا إلى الحلول من الكون في ميدان صراع ومضمار سباق.
Amel ve hareket tabiatı ise kâinatın itici güçlerinden nasıl etkileneceğimizi ve onlara nasıl etki edeceğimizi bize öğretir; bizi onlara doğru çeker, biz de onları kendimize çekecek gücü onlardan alırız; bizi kâinatın içinde bir mücadele meydanına ve bir yarış pistine yerleşmeye davet eder.
وقلما تشعر بالكون بيتًا لأسرة، ومعملًا لباحث، ومتحف فن، ومضمار سباق في وقت واحد. إنما هي حالة من هذه الحالات تجب سائر الحالات، وقد تلحقها بها إلحاق التابع بالمتبوع والمساعد بالعامل الأصيل.
Kâinatı aynı anda bir aile evi, bir araştırmacı laboratuvarı, bir sanat müzesi ve bir yarış pisti olarak hissettiğiniz çok nadirdir. Bu hallerden biri diğer bütün halleri gölgede bırakır ve tâbinin metbûa, yardımcının asıl çalışana bağlanması gibi ötekileri kendi peşine takar.
محمد بن عبد الله كانت فيه هذه الطبائع جميعًا على نحو ظاهر في كل طبيعة: كان عابدًا ومفكرًا، وقائلًا بليغًا، وعاملًا يغير الدنيا بعمله ولكنه عليه السلام كان عابدًا قبل كل شيء، ومن أجل العبادة — قبل كل شيء — كان تفكيره وقوله وعمله، وكل سجية فيه.
Muhammed b. Abdullah'ta bu tabiatların hepsi, her biri açıkça görülecek bir biçimde mevcuttu: O bir âbiddi, bir mütefekkirdi, belagat sahibi bir hatipti ve ameliyle dünyayı değiştiren bir icraat adamıydı. Ne var ki o aleyhisselâm her şeyden önce bir âbiddi; tefekkürü, sözü, ameli ve kendisindeki her huy —her şeyden önce— ibadet içindi.
تهيأ للعبادة بميراثه ونشأته وتكوينه فولد في بيت السدانة والتقوى، وتقدمه آباء يؤمنون بإيمانهم، ويعتقدون ويخلصون فيما اعتقدوه.
Aldığı miras, yetişme tarzı ve yaratılışıyla ibadete hazırlandı; sidânet (Kâbe hizmetkârlığı) ve takva evinde dünyaya geldi. Kendisinden önce, imanlarına sadık kalan, inanan ve inandıkları şeyde ihlaslı olan ataları gelip geçmişti.
ونشأ يتيمًا من طفولته فانطوى على نفسه، وتعود التأمل والجد والعزوف عن عبث الصغار، والنظر إلى ما حوله بعين الناقد المترفع عن الدنايا، الجانح إلى الطهر واستقامة الضمير.
Çocukluğundan itibaren yetim olarak büyüdü; bu yüzden kendi içine yöneldi, tefekküre, ciddiyete ve küçüklerin boş eğlencelerinden uzak durmaya alıştı. Çevresindekilere bayağılıklardan uzak duran, temizliğe ve vicdan doğruluğuna yönelen eleştirel bir gözle bakmayı huy edindi.
وتكون في بنيته عابدًا من صباه …
Ve çocukluğundan itibaren yaratılışında bir âbid olarak şekillendi …
قيل إنه في الثانية أو الثالثة من عمره قد أدركته حالة يختلف شراح التاريخ في تفسيرها، ويرويها من سمعوا بها على روايات مختلفات لا ندري ما هو الواقع الصحيح منها، ويتعجل بعض المؤرخين الأوروبيين فيحسبها ضربًا من الصرع على غير سند علمي أو تاريخي محقق يستند إليه.
Denilir ki ömrünün ikinci veya üçüncü yılında, tarih yorumcularının açıklamakta ihtilaf ettikleri ve duyanların da içinden hangisinin sahih gerçek olduğunu bilemediğimiz farklı rivayetlerle aktardıkları bir hal başından geçmiştir. Bazı Avrupalı tarihçiler ise dayanabilecekleri doğrulanmış hiçbir ilmî veya tarihî mesnet olmaksızın acele ederek bunu bir tür sara nöbeti sanmışlardır.
كل ما يمكن أن نجزم به من هذه الحالة أو من غيرها أن محمدًا قد تكون ليتلقى الوحي الإلهي، وأن لهذا التكوين استعدادًا لا بد أن يلحظ من أوائل صباه، لأن البنية الحية لن تتهيأ له في أيام ولا في أشهر ولا في سنوات، ولن تستطيعه إلا إذا تمت أهبتها له والمولود في صلب أبيه، ولا نقول في المهد أو في الرضاع.
İster bu halden ister başka hallerden olsun, kesin olarak söyleyebileceğimiz tek şey şudur: Muhammed ilâhî vahyi telakki etmek üzere yaratılmıştır ve bu yaratılışın çocukluğunun ilk yıllarından itibaren mutlaka fark edilmesi gereken bir istidadı vardır. Zira canlı bir bünye buna ne günlerde, ne aylarda ne de yıllarda hazırlanabilir; buna ancak, beşikte veya süt emme çağında bile demiyoruz, çocuk henüz babasının sulbündeyken hazırlığı tamamlanmışsa güç yetirebilir.
فمن الأقوال المتواترة أنه كان عليه السلام إذا نزل عليه الوحي نكس رأسه، وكرب لذلك وتربد وجهه، وأخذته البرحاء حتى إنه ليتحدر منه مثل الجمان في اليوم الشاتي، وسمع عند وجهه كدوي النحل، وقد يصدع فيغلف رأسه بالحناء. وقد شاب فقال: «شيبتني هود وأخواتها.» وعدد حين سئل عن أخواتها سورًا أخرى من القرآن الكريم، وليس هذا من خليقة كل بنية إنسانية: إنما هو خليقة البنية التي تتلقى وحيًا وتستوعب سرًّا وتهتز لنبأ عظيم.
Tevatür derecesine ulaşan rivayetlerdendir ki o aleyhisselâm, kendisine vahiy indiğinde başını öne eğer, bundan dolayı sıkıntıya düşüp yüzünün rengi değişir ve kendisini öyle şiddetli bir hâl yakalardı ki soğuk bir kış gününde bile kendisinden inci taneleri gibi terler süzülür, yüzünün yanında arı uğultusuna benzer bir ses işitilirdi. Bazen de başı ağrır ve başına kına yakılırdı. Saçlarına ak düştüğünde: “Beni Hûd ve kardeşleri ihtiyarlattı” buyurmuş, kardeşlerinin neler olduğu sorulduğunda ise Kur'ân-ı Kerîm'den başka sûreler saymıştır. Bu, her insan bünyesinin tabiatında olan bir şey değildir; bu ancak vahiy telakki eden, bir sırrı kuşatan ve büyük bir haberle sarsılan bünyenin tabiatıdır.
صفة العابد
Âbidin Vasfı
وكانت أوصافه في غير حالة الوحي توافق الاستعداد الذي يرشحه لتلقي الوحي والنبوة، فكان حسًّا كله وحياة كله. يراه من ينظر إليه فيرى فؤادًا يقظًا يتنبه لكل خالجة نفسية وكل نبأة خفية، يسرع في مشيته، ويلتفت فيلتفت بكل جسمه، ويشير فيشير بكل كفه، ويفكر فلا يزال يطرق إلى الأرض أو يرفع بصره إلى السماء، ويدعو فيرفع يديه حتى يرى بياض إبطيه، ويغضب فتحمر عيناه ووجنتاه، ويمتلئ عرق جبينه، وينام وقلبه يقظ لا ينام؛ حس مرهف يدني إليه ما وراء الحجاب، ويوقظ سريرته لأخفى البواطن، ويجعله أبدًا في حالة قريبة من حالة الوحي حيثما هبط الوحي عليه.
Onun vahiy hâli dışındaki vasıfları da kendisini vahiy ve nübüvveti telakki etmeye aday kılan istidada uygundu; o tepeden tırnağa his, tepeden tırnağa hayattı. Ona bakan kimse, ruhtaki her kıpırtıyı ve her gizli sesi fark eden uyanık bir kalp görürdü. Yürüyüşünde hızlıydı; dönüp baktığında bütün vücuduyla döner, işaret ettiğinde bütün avucuyla işaret ederdi. Düşünürken ya başını yere eğer ya da bakışlarını göğe kaldırırdı. Dua ederken koltuk altlarının beyazlığı görülünceye kadar ellerini kaldırırdı. Öfkelendiğinde gözleri ve yanakları kızarır, alnındaki damar kabarırdı. Uyuduğunda ise kalbi uyanık kalır, uyumazdı. Bu, perde arkasını kendisine yaklaştıran, iç dünyasını en gizli sırlara karşı uyanık tutan ve vahiy kendisine nerede inerse insin onu daima vahiy hâline yakın bir durumda bulunduran ince bir histi.
هذه صفة عابد يفكر ويعبر ويعمل، وليست بصفة عابد ينقطع للعبادة أو ينقطع للتفكير، أو يعمل كما يعمل بعض النساك الذين هزلت بنيتهم الجسدية فلم يبق لهم إلا عكوف الصومعة أو رحلة الزهادة.
Bu, düşünen, ifade eden ve çalışan bir âbidin vasfıdır; yoksa dünyadan el etek çekip yalnızca ibadete veya yalnızca tefekküre kapanan ya da bedenî yapıları zayıfladığı için kendilerine manastıra çekilmekten yahut zühd yolculuğuna çıkmaktan başka bir şey kalmayan bazı zahidler gibi hareket eden bir âbidin vasfı değildir.
كانت عبادة محمد خلوًّا بالنفس إلى حين، أو عجبًا من بدائع الكون التي ألفها الناس لأنهم لم يوهب لهم في أبصارهم وبصائرهم تلك النظرة الجديدة التي ترى كل شيء كأنه في خلق جديد.
Muhammed'in ibadeti, bir süreliğine kendi nefsiyle baş başa kalmaktı; yahut insanların, gözlerine ve basiretlerine her şeyi sanki yeni bir yaratılış içindeymiş gibi gören o taze bakış bahşedilmediği için kanıksadıkları kâinatın eşsiz güzellikleri karşısında duyulan bir hayranlıktı.
ما أعظم دهشة الناظر أن يرى الشمس قد خلقت اليوم أمام عينيه.
Bakan bir kimsenin, güneşin bugün kendi gözleri önünde yaratıldığını görmesi ne muazzam bir hayrettir!
دهشة لا تعدلها دهشة …
Hiçbir hayretin denk olamayacağı bir hayret …
وهي هي دهشة العين التي أبت أن تكل من الألفة لأنها أبدًا في نظر جديد، أو في نظر إلى كل منظور كأنه مخلوق جديد.
İşte bu, daima yeni bir bakış içinde olduğu yahut bakılan her şeye sanki yeni yaratılmış bir varlıkmış gibi baktığı için alışkanlıkla usanmayı reddeden gözün hayretinin ta kendisidir.
وهكذا كانت عبادة محمد عليه السلام؛ عجب من بدائع الكون في كل نظرة يراها لأول مرة، وتفكير في الخلق ينتهي إلى الإيمان لأنه يبدأ بالعجب، ولا يزال أبدًا بين العجب والإيمان.
Muhammed aleyhisselâm'ın ibadeti de işte böyleydi: İlk defa görüyormuşçasına her bakışta kâinatın eşsiz güzellikleri karşısında duyulan bir hayranlık ve hayranlıkla başladığı için imana ulaşan, daima hayranlık ile iman arasında gidip gelen bir yaratılış tefekkürü.
وإن محمدًا باعث الإيمان إلى القلوب، لقد كان يجدد إيمانه كما يجدد عجبه كل يوم، وكان يدعو الله فيقول: «يا مقلب القلوب ثبِّت قلبي على دينك» … وقيل له في ذلك فقال: «إنه ليس آدمي إلا وقلبه بين أصبعين من أصابع الله. فمن شاء أقام ومن شاء أزاغ.»
Kalplere imanı aşılayan Muhammed, her gün hayranlığını yenilediği gibi imanını da yenilerdi. Allah'a dua ederken şöyle buyururdu: “Ey kalpleri evirip çeviren! Kalbimi dinin üzere sabit kıl.” … Kendisine bunun sebebi sorulduğunda ise şöyle buyurmuştu: “Kalbi Allah'ın parmaklarından iki parmak arasında olmayan hiçbir âdemoğlu yoktur. O, dilediğini doğru yolda sabit kılar, dilediğini saptırır.”
حركة متجددة في الحس وفي الفكر وفي الضمير.
Histe, fikirde ve vicdanda sürekli yenilenen bir hareket.
فلا انقطاع عن الحس للعبادة كل الانقطاع.
İbadet için histen büsbütün kopmak yoktur.
ولا انقطاع عن الحس للتفكير كل الانقطاع.
Tefekkür için de histen büsbütün kopmak yoktur.
وإنما هو تفكير من ينتظره العمل، وليس بتفكير من ترك العمل ليوغل في الفروض ومذاهب الاحتمال والتشكيك؛ ثلث أيامه لربه وثلثها لأهله، وثلثها لنفسه، وما كان في فراغه لنفسه ولا لأهله شيء يخرجه عن معنى عبادة الله والاتصال بالله، على نحو من التعميم.
Aksine bu, kendisini amelin beklediği bir kimsenin tefekkürüdür; yoksa varsayımlara, ihtimal ve şüphe mezheplerine dalmak için ameli terk eden kimsenin tefekkürü değildir. Günlerinin üçte biri Rabbi, üçte biri ailesi, üçte biri de kendisi içindi. Kendisine ve ailesine ayırdığı vakitlerde de, genel anlamıyla, onu Allah'a ibadet ve Allah ile irtibat manasının dışına çıkaran hiçbir şey yoktu.
بهره الجمال من صباه؛ جمال الشمس والقمر والنهار والليل والروض والصحراء، وجمال الوجوه التي يلمح عليها الحسن فيطلب عندها الخير. إنما هو الخير على كل حال ما قد طلب من الجمال، وإنما جمال الله هو الذي قد كان يدعوه إليه، كلما نظر إلى خلق جميل.
Çocukluğundan itibaren güzellik onu büyülemişti: güneşin, ayın, gündüzün, gecenin, bahçenin ve çölün güzelliği; üzerinde hüsnü sezdiği ve kendilerinde hayrı aradığı yüzlerin güzelliği. Her hâlükârda güzellikten aradığı şey yalnızca hayırdı; güzel bir yaratılmışa her baktığında onu kendisine çağıran şey de yalnızca Allah'ın cemaliydi.
فكَّرَ في الخلق فآمن بالخالق، واستقر هنالك لا يتقدم ولا يتأخر. فقال: «إن الشيطان يأتي أحدكم فيقول: من خلق السماء؟ فيقول: الله. فيقول: من خلق الأرض؟ فيقول: الله. فيقول: من خلق الله؟ فإذا وجد ذلك أحدكم فليقل: آمنت بالله ورسوله.»
Yaratılışı düşündü, Yaratan'a iman etti ve ne ileri ne geri giderek orada karar kıldı. Şöyle buyurdu: “Şeytan sizden birinize gelir ve: ‘Göğü kim yarattı?’ der. O da: ‘Allah’ der. Şeytan: ‘Yeri kim yarattı?’ der. O da: ‘Allah’ der. Şeytan: ‘Allah'ı kim yarattı?’ der. Sizden biriniz içinden böyle bir şey hissederse hemen: ‘Allah'a ve Resûlü'ne iman ettim’ desin.”
تلك هي نهاية التفكير التي ينتهي إليها عقل مستقيم خلق لعبادة عامل، وتعليم الناس عبادة وعملًا، ولم يخلق ليوغل في الفروض ويتقلب بين الشكوك.
İşte bu, çalışan bir kimsenin ibadeti ve insanlara ibadet ile ameli öğretmek için yaratılmış, varsayımlara dalmak ve şüpheler arasında bocalamak için yaratılmamış selim bir aklın varacağı tefekkürün son noktasıdır.
وإنا لنسأل مع هذا: إلى أين انتهى المفكرون الذين أوغلوا في شكوكهم وتطوحوا بها إلى قصوى ما تفرضه الفروض؟
Bununla birlikte biz şunu soruyoruz: Şüphelerine dalan ve onlarla varsayımların dayattığı en uç noktalara kadar savrulan mütefekkirler nereye vardılar?
إلى أين انتهى «كانت» Kant إمام المفكرين في هذا الباب بين فلاسفة العصر الحديث، إن لم نقل الحديث والقديم؟
Eski ve yeni demesek bile, modern çağ filozofları arasında bu sahada mütefekkirlerin önderi olan Kant nereye vardı?
انتهى إلى أن النفس نفسان والوجود وجودان: نفس حسية ونفس حقيقية … ووجود محسوس ووجود حق هو ذات الوجود.
Nefsin iki nefis, varlığın da iki varlık olduğu sonucuna vardı: hissî nefis ve hakiki nefis … Hissedilen varlık ve bizzat varlığın kendisi olan hak varlık.
النفس الحقيقية تدرك الوجود الحقيقي عندما ترجع إلى قرارها، ثم لا تتخطى بإدراكها عالم الباطن إلى عالم المحسوسات التي يتناولها التعبير وتصوير الكلام …
Hakiki nefis, kendi özüne döndüğünde hakiki varlığı idrak eder; sonra da idrakiyle bâtın âlemini aşıp ifadenin ve sözlü tasvirin konu edindiği hissedilirler âlemine geçmez …
أليس معنى هذا أن إيمان النفس الباطنة أمر لا يتعلق بالبرهان؟ وأن المرجع غاية المرجع إنما هو الإيمان ولا شيء غير الإيمان؟
Bunun anlamı, bâtınî nefsin imanının burhana bağlı olmayan bir iş olduğu değil midir? Ve dönüp varılacak en son merciin yalnızca iman, imandan başka hiçbir şey olmadığı değil midir?
بل حتى البرهان الأكبر على وجود الله نعود إليه لنسأله ونسمع منه فماذا يقول؟
Hatta Allah'ın varlığına dair en büyük burhana bile, ona sormak ve ondan dinlemek için döndüğümüzde bize ne söylüyor?
يقول لنا إن العدم معدوم فالوجود إذن موجود، وإنك إذا آمنت بالوجود فلا مناص لك من الإيمان به في صفته المثلى، لأنك تحتاج إلى مقتض لفرض النقص ولا تحتاج إلى مقتض لفرض الكمال في وجود لا يتطرق إليه العدم.
Bize diyor ki: Yokluk yoktur, öyleyse varlık vardır. Varlığa inandığında ise ona en mükemmel sıfatıyla inanmaktan başka çaren yoktur; çünkü kendisine yokluğun yol bulamadığı bir varlıkta noksanlığı varsaymak için bir gerekçeye ihtiyaç duyarsın ama kemali varsaymak için bir gerekçeye ihtiyaç duymazsın.
وما الفارق بين الإيمان بالله والإيمان بالوجود في صفته المثلى؟
Allah'a iman etmek ile en mükemmel sıfatıyla varlığa iman etmek arasındaki fark nedir?
هنا ينتهي الإيغال في الفروض والشكوك.
Varsayımlara veais-şüphelere dalmak işte burada sona erer.
وهناك انتهى الإيمان، بغير إيغال في فروض ولا شكوك.
Öte yanda iman da varsayımlara ve şüphelere dalmaksızın aynı noktada karar kılmıştır.
ألا تتلاقى النهايتان؟ … أولا تضل الفروض والشكوك حيث تضل ثم لا يخطو لها قدمان وراء خطو الإيمان؟
İki sonuç birbirine kavuşmuyor mu? … Varsayımlar ve şüpheler sapacakları kadar sapıp, sonunda imanın attığı adımın ötesine iki adım bile atamaz hâle gelmiyor mu?
لهذه السنة التي استنها النبي عليه السلام في عبادته الروحية كثرت وصاياه بإدمان التفكير في خلق الله واجتناب التفكير في ذات الله فقال في حديث: «تفكروا في آلاء الله ولا تفكروا في الله.» وقال في هذا المعنى: «تفكروا في خلق الله ولا تفكروا في الله فتهلكوا.» وقال في حديث قدسي: «كنت كنزًا مخفيًّا فأحببت أن أعرف، فخلقت الخلق لأعرف.» أو كما جاء في رواية: «فخلقت الخلق فبي عرفوني.»
Peygamber aleyhisselâm'ın kendi ruhî ibadetinde çığır olarak açtığı bu sünnet sebebiyledir ki, Allah'ın yarattıkları üzerinde sürekli düşünmeyi ve Allah'ın zatı hakkında düşünmekten sakınmayı öğütleyen tavsiyeleri pek çoktur. Nitekim bir hadiste şöyle buyurmuştur: “Allah'ın nimetleri hakkında düşünün, Allah hakkında düşünmeyin.” Bu manada yine şöyle buyurmuştur: “Allah'ın yarattıkları hakkında düşünün; Allah hakkında düşünmeyin, yoksa helâk olursunuz.” Bir kudsî hadiste ise şöyle buyurmuştur: “Ben gizli bir hazineydim, bilinmeyi sevdim ve bilinmek için mahlûkatı yarattım.” Yahut bir başka rivayette geldiği şekliyle: “Mahlûkatı yarattım, böylece benim sayemde beni tanıdılar.”
طريق الوصول
Vuslat Yolu
وخلاصة هذه الأحاديث وما في معناها أن التفكير في حقائق الوجود هو طريق الوصول إلى الله ولا طريق غيره للحواس ولا للعقل ولا للبديهة: إيمان بالوجود الأبدي في صفته المثلى، وتفكير في حقائق الوجود كما نراه ونحسها ونعقلها، وذلك قصارى ما عند العقيدة، وقصارى ما عند الفلسفة، وقصارى ما عند العلم إذ يقف العلم عند حده، وهذا هو العلم الذي فرضه الإسلام على كل مسلم ومسلمة، وقال النبي في رواية ابن عباس: «أنه أفضل من الصلاة والصيام والحج والجهاد في سبيل الله» لأنه سبيل الوصول إلى الله.
Bu hadislerin ve aynı manadaki diğer rivayetlerin özeti şudur: Varlığın hakikatleri üzerinde düşünmek Allah'a ulaşmanın yoludur; ne duyular, ne akıl ne de sezgi için bundan başka bir yol vardır: En mükemmel sıfatıyla ebedî varlığa iman etmek ve varlığın hakikatlerini gördüğümüz, hissettiğimiz ve aklettiğimiz şekliyle düşünmek. Akîdenin de, felsefenin de, kendi sınırında durduğunda ilmin de varabileceği en son nokta budur. İslâm'ın her Müslüman erkek ve kadına farz kıldığı ilim de işte budur. Peygamber, İbn Abbâs rivayetinde bunun “namazdan, oruçtan, hacdan ve Allah yolunda cihaddan daha faziletli olduğunu” buyurmuştur; çünkü bu, Allah'a ulaşmanın yoludur.
ومن الواجب أن نذكر بعد هذا جميعه أن محمدًا نبي، وأن النبي يُعلِّم جميع الناس الإيمان، وتلك سبيل جميع الناس فيما يفتح لهم من أبواب التفكير وأبواب الاعتقاد. فهم يضلون في تيه الشكوك والمناقضات التي يتعمق فيها الفلاسفة والمنطقيون، ولا يبلغون إلى هداية أقوم وأسلم من هداية الإيمان بالخالق والتفكير في الخليقة، فإما هذه الهداية وإما الضلال الذي لا هداية وراءه، وليس لنبي أن يحجب طريق الهداية ويفتح طريق الضلال.
Bütün bunlardan sonra şunu mutlaka hatırlamamız gerekir ki Muhammed bir peygamberdir ve peygamber bütün insanlara imanı öğretir; onlara açılan tefekkür ve inanç kapılarında bütün insanların yolu budur. Zira insanlar, filozofların ve mantıkçıların derinleştiği şüphe ve çelişki çöllerinde yollarını kaybederler; Yaratan'a iman ve yaratılmışlar üzerinde tefekkür hidayetinden daha doğru ve daha sağlam bir hidayete ulaşamazlar. Ya bu hidayet vardır ya da ötesinde hiçbir hidayet bulunmayan sapıklık; bir peygamberin ise hidayet yolunu perdeleyip sapıklık yolunu açması düşünülemez.
•••
•••
وقد تكلمنا في هذا الفصل عن روح العبادة أو عن فطرة العابد التي توحي إليه «عبادته الروحية» …
Bu fasılda ibadetin ruhundan, yani âbide “ruhî ibadetini” ilham eden fıtratından söz ettik …
أما عبادة الشعائر الظاهرة فهي عبادة الإسلام كما فُرِضت على جميع المسلمين؛ يصلي النبي ويصوم ويحج ويؤدي الزكاة على الشريعة التي يتبعها كل مسلم، وقد يطلب إلى نفسه في هذه العبادات ما ليس يطلبه إلى غيره، على سنة السماحة والتيسير التي أُثِرت عنه في كل عمل من أعماله وكل سجية من سجاياه …
Zahirî şeâir (dinin sembol ve merasimleri) ibadetine gelince, o bütün Müslümanlara farz kılındığı şekliyle İslâm ibadetidir. Peygamber, her Müslümanın uyduğu şeriata göre namaz kılar, oruç tutar, hacceder ve zekât verir. Ancak o, her amelinde ve her huyunda kendisinden nakledilen müsamaha ve kolaylaştırma sünneti uyarınca, bu ibadetlerde başkalarından istemediği şeyleri kendi nefsinden isteyebilirdi …
«فكان أخف الناس صلاة على الناس وأطول الناس صلاة لنفسه»، وربما قام الليل أكثره أو أقله ولا يدين أحدًا بالتهجد كما كان يتهجد أو بالصلاة والصيام كما كان يصلي ويصوم، بل قد نهى الناس أن يشتدوا في العبادة؛ فيصبحوا كالمنبتِّ «لا أرضًا قطع، ولا ظهرًا أبقى»؛ لأن الناس جميعًا يتلقون الأمر بالعبادة كما يتلقون الأمر بفريضة واجبة، فهم في حاجة إلى الرفق والتيسير.
“İnsanlara namaz kıldırdığında en hafif kıldıran, kendi başına kıldığında ise namazı en uzun tutan kimseydi.” Bazen gecenin çoğunu veya azını ibadetle geçirir, fakat hiç kimseyi kendisinin teheccüd kıldığı gibi teheccüd (gece namazı) kılmaya ya da kendisinin namaz kılıp oruç tuttuğu gibi namaz kılıp oruç tutmaya mecbur tutmazdı. Aksine, insanların ibadette aşırıya kaçmalarını yasaklamıştı; yoksa yolda kalmış kimse gibi “ne mesafe katetmiş ne de bineğini sağ bırakmış” olurlardı. Çünkü bütün insanlar ibadet emrini yerine getirilmesi zorunlu bir farz emri gibi telakki ederler; bu yüzden de şefkate ve kolaylaştırmaya muhtaçtırlar.
أما النفس المفطورة على العبادة فالصلاة عندها مناجاة حب وفرحة لقاء، ومطاوعة لميل الضمير وميل الجوارح على السواء.
İbadet fıtratı üzere yaratılmış nefse gelince, onun katında namaz bir sevgi münacatı, bir kavuşma sevinci ve hem vicdanın hem de azaların meylini aynı ölçüde gönülden izlemektir.
•••
•••
وكان محمد «إذا حزبه أمر صلى.»
Muhammed “bir iş kendisini üzdüğünde namaz kılardı.”
كذلك إذا حزب الأمر نفسًا رجعت إلى من تحب فخف وقرها، وانفرج كربها، وأنِست بعد وحشة، واهتدت بعد حيرة.
Aynı şekilde bir iş bir nefsi üzdüğünde, o nefis sevdiğine döner; böylece yükü hafifler, sıkıntısı dağılır, yalnızlıktan sonra ünsiyet bulur ve şaşkınlıktan sonra doğru yolu görür.
ومتى وجدت النفس «فرحة اللقاء» في الصلاة فلا إجهاد فيها لجسد ولا تضييق فيها لوقت، بل فيها الترويح عن الجهد والتنفيس عن الضيق، ولا سيما إذا كانت النفس من سعة الأفق بحيث تُحْيي ما تحيي من ليلها ونهارها في الصلاة والعبادة، ثم تؤدي عملها وتفكر تفكيرها. ولا يحسب أحد يعرفها أنها تنقطع بالصلاة والعبادة عن حق من حقوق حياتها، أو عن حق من حقوق بني الإنسان.
Nefis namazda “kavuşma sevincini” bulduğunda, artık onda ne beden için bir yorgunluk ne de vakit için bir darlık vardır; aksine onda yorgunluğu dinlendirme ve sıkıntıyı giderme vardır. Hele o nefis, gecesinin ve gündüzünün ihya edebildiği kadarını namaz ve ibadetle ihya edecek, sonra da işini yapıp düşüncesini üretecek kadar geniş ufukluysa. Onu tanıyan hiç kimse, namaz ve ibadet sebebiyle onun kendi hayat haklarından bir haktan ya da insanoğlunun haklarından bir haktan koptuğunu düşünmez.