Binûn

İnsan Olarak Şahsiyeti

Kaynak: Abkariyyetü Muhammed · Abbas Mahmûd el-Akkâd · Hindawi neşri · Türkçe çeviri

الفصل الثالث عشر

On Üçüncü Fasıl

المختار

Muhtâr

عاش في العصور الماضية كثير من العظماء الذين تواترت الأنباء بأوصافهم السماعية وأوصافهم المرسومة في الصور والتماثيل. غير أننا لا نعرف أحدًا من هؤلاء العظماء تمت صورته السماعية أو المنقولة كما تمت صورة محمد عليه السلام من رواية أصحابه ومعاصريه، فنحن نعرفه بالوصف خيرًا من معرفتنا لبعض المخلدين بصورهم وتماثيلهم التي نقلت عنهم نقل الحكاية والمطابقة، لأن هذه الصور والتماثيل قد تحكي للناظرين ملامح أصحابها ومعارفهم الظاهرة، وقد تحكي للمتفرسين شيئًا من طبائعهم التي تنم عليها سيماهم، إلا أنها لا تحفظهم لنا كما حفظت الروايات المتواترة أوصاف النبي في كل حالة من حالاته وكل لمحة من لمحاته؛ في سيماه وفي هندامه، وفي شرابه وطعامه، وصلاته وصيامه، وحله ومقامه، وسكوته وكلامه، لأن الذين وصفوه وأحبوه وأحبوا أن يقتدوا به فتحرجوا في وصفه كما يتحرج المرء في الاقتداء بصفات النجاة والأخذ بأسباب السلامة، فكانت أمانة الوصف هنا مزيجًا من العطف والتدين، وضربًا من اتباع السنن وقضاء الفروض، لم يختلف الوصف مرة إلا كما تختلف نظرة الناظر إلى وجه واحد بين ساعة وأخرى، فيقول غير ما قال آنفًا ثم لا يبدو التناقض ولا قصد التحريف بين القولين.

Geçmiş çağlarda, kulaktan kulağa aktarılan vasıfları ile resim ve heykellerde tasvir edilen özellikleri tevatürle bize ulaşmış pek çok büyük şahsiyet yaşamıştır. Ne var ki biz, bu büyüklerden hiçbirinin sözlü veya nakledilen tasvirinin, Muhammed aleyhisselâm'ın sahabesinin ve çağdaşlarının rivayetleriyle tamamlanan tasviri kadar eksiksiz olduğunu bilmiyoruz. Biz onu bu tasvirlerle, kendilerinden birebir taklit ve uygunluk yoluyla aktarılan resim ve heykelleriyle ölümsüzleşmiş bazı kimseleri tanıdığımızdan daha iyi tanıyoruz. Çünkü bu resim ve heykeller, bakanlara sahiplerinin yüz hatlarını ve zahirî simalarını anlatabilir, feraset sahiplerine de simalarının ele verdiği tabiatlarından bazı şeyler söyleyebilir; ancak bunlar onları bize, mütevatir rivayetlerin Peygamber'in her hâlindeki ve her anındaki vasıflarını —simasında ve giyim kuşamında, yemesinde ve içmesinde, namazında ve orucunda, yolculuğunda ve ikametinde, susmasında ve konuşmasında— koruduğu gibi koruyamaz. Zira onu anlatanlar, onu sevmiş ve ona uymayı arzulamış kimselerdi; bu yüzden kurtuluş vasıflarına uymakta ve selâmet sebeplerine sarılmakta insanın gösterdiği titizlik gibi onu tasvir etmekte de büyük bir titizlik gösterdiler. Böylece buradaki tasvir emaneti, sevgi ile dindarlığın bir karışımı, sünnetlere uymanın ve farzları yerine getirmenin bir çeşidi oldu. Tasvirler arasında tek bir defa bile farklılık görülmedi; görülen fark, yalnızca aynı yüze bakan bir kimsenin bakışının bir saatten diğerine değişmesi, böylece az önce söylediğinden başka bir şey söylemesi, fakat iki söz arasında ne bir çelişkinin ne de bir tahrif kastının bulunmaması gibidir.

وخلاصة المحفوظ من الروايات المتواترة أن النبي عليه السلام كان مثلًا نادرًا لجمال الرجولة العربية، كان كشأنه في جميع شمائله مستوفيًا للصفة من جميع نواحيها، فرب رجل وسيم غير محبوب، ورب رجل وسيم محبوب غير مهيب، ورب رجل وسيم يحبه الناس ويهابونه، وهو لا يحب الناس ولا يعطف عليهم ولا يبادلهم الولاء والوفاء. أما محمد عليه السلام فقد استوفى شمائل الوسامة والمحبة والعطف على الناس، فكان على ما يختاره واصفوه ومحبوه، وكان نعم المسمى بالمختار.

Mütevatir rivayetlerden korunanların özeti şudur ki Peygamber aleyhisselâm, Arap erkeklik güzelliğinin nadir bir örneğiydi. Bütün şemâilinde (fizikî ve ahlâkî özelliklerinde) olduğu gibi bu vasfı da her yönüyle tam olarak kendisinde toplamıştı. Nice yakışıklı erkek vardır ki sevilmez; nice yakışıklı ve sevilen erkek vardır ki heybetli değildir; nice yakışıklı erkek de vardır ki insanlar onu sever ve ondan çekinirler, fakat o insanları sevmez, onlara şefkat göstermez ve onlara sadakat ve vefa ile karşılık vermez. Muhammed aleyhisselâm ise yakışıklılık, sevgi ve insanlara şefkat şemâilini eksiksiz olarak kendisinde toplamıştı; onu anlatanların ve sevenlerin seçeceği en güzel vasıflar üzereydi ve Muhtâr (Seçilmiş) ismine ne kadar da layıktı!

إذا نظر إليه الناظر رأى رجلًا أزهر اللون، عظيم الهامة، مفاض الجبين، سبط الشعر، أزَجَّ الحاجبين بينهما عرق يدره الغضب، أدْعَج العينين في كحل، أقْنَى الأنف يحسبه من لم يتأمله أشمَّ العِرْنِين، أسِيل الخدِّ، ضليع الفم غزير اللحية، جميل الجيد، عريض الصدر، واسع ما بين المنكبين، ضخم الكَرادِيس، طويل الزَّنْدين، رحب الراحة، شَثْن الكفين والقدمين، لا بالمشذب ولا بالقصير، مربوعًا أو أطول من المربوع، معتدل الخلق متماسكًا، لا بالبدين ولا بالنحيل …

Bakan bir kimse ona baktığında; nur yüzlü, büyük başlı, geniş alınlı, düz saçlı, kavisli kaşlarının arasında öfkenin kabarttığı bir damar bulunan, sürmeli gibi siyah gözlü, dikkatle bakmayanların yüksek kemerli sanacağı hafif kemerli burunlu, düz yanaklı, geniş ağızlı, gür sakallı, güzel boyunlu, geniş göğüslü, omuzlarının arası geniş, iri eklemli, uzun ön kollu, geniş avuçlu, el ve ayakları etli ve dolgun, ne aşırı uzun ne de kısa, orta boylu veya orta boyludan biraz uzunca, düzgün yaratılışlı ve sıkı etli, ne şişman ne de zayıf bir adam görürdü …

وإذا أقبل يتحرك نظر إليه الناظر فرأى رجلًا يصفه الأقدمون بأنه «حي القلب» ويصفه المحدثون «بالحركة والحيوية» …

Hareket edip yöneldiğinde ise ona bakan kimse, eskilerin “kalbi diri”, yenilerin ise “hareket ve canlılık dolu” diye nitelendirdiği bir adam görürdü …

يمشي فكأنما يتحدر من جبل وينحط من صبب، ويرفع قدمه فيرفعها تقلعًا كأنما ينشط بجملة جسمه، ويلتفت فيلتفت كله، ويشير فيشير بكفه كلها، ويتحدث فيقارب يده اليمنى من اليسرى ويضرب بإبهام اليمنى راحة اليسرى، ويفتح الكلام بأشداقه ويختمه بأشداقه، وربما حرك رأسه وعض شفته في أثناء كلامه، وهو على هذه الحركة الحية جم الحياء؛ أشد حياء من العذراء، نضاح المُحَيَّا إذا كره شيئًا عرف ذلك في وجهه، وإذا رضي تطلقت أساريره وتبين رضاه.

Yürüdüğünde sanki bir dağdan aşağı iniyor ve bir yokuştan süzülüyormuş gibi yürürdü; ayağını kaldırdığında sanki bütün bedeniyle canlanıyormuş gibi yerden kuvvetle çekerek kaldırırdı. Dönüp baktığında bütün vücuduyla döner, işaret ettiğinde bütün avucuyla işaret ederdi. Konuşurken sağ elini sol eline yaklaştırır ve sağ başparmağını sol avucuna vururdu. Sözüne ağzını tam açarak başlar ve ağzını tam açarak bitirirdi; bazen konuşması esnasında başını salladığı ve dudağını ısırdığı olurdu. Bu canlı hareketliliğine rağmen son derece hayâ sahibiydi; bâkire bir kızdan daha utangaçtı. Yüzü parlak ve anlamlıydı; bir şeyden hoşlanmadığında bu yüzünden anlaşılır, razı olduğunda ise yüz hatları açılır ve rızası belli olurdu.

واقترن النشاط والحياء بالقوة والمضاء في هذه البنية الجميلة … فكان عليه السلام يصرع الرجل القوي، ويركب الفرس عاريًا فيروضه على السير، ويداعب من يحب بالمسابقة في العدو، قالت عائشة رضي الله عنها: «خرجت مع النبي ﷺ في بعض أسفاره وأنا جارية لم أحمل اللحم، فقال ﷺ: تقدموا … فتقدموا … ثم قال: تعالي حتى أسابقك. فسابقته فسبقته، فسكت.

Bu güzel bünyede canlılık ve hayâ, kuvvet ve azimle birleşmişti … Nitekim o aleyhisselâm güçlü bir adamı güreşte yener, ata eğersiz biner ve onu yürüyüşe alıştırır, sevdikleriyle koşu yarışı yaparak şakalaşırdı. Âişe radıyallâhu anhâ şöyle demiştir: “Ben henüz kilo almamış genç bir kızken Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile bazı seferlerine çıkmıştım. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem [yanındakilere]: ‘İlerleyin’ buyurdu … Onlar da ilerlediler … Sonra bana: ‘Gel seninle yarışalım’ buyurdu. Onunla yarıştım ve onu geçtim; bir şey söylemedi.

حتى إذا حملت اللحم وكنا في سفرة أخرى قال ﷺ للناس: تقدموا … فتقدموا … ثم قال: تعالي أسابقك. فسابقته فسبقني، فجعل ﷺ يضحك ويقول: هذه بتلك!»

Nihayet kilo aldığımda ve başka bir seferde bulunduğumuzda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem insanlara: ‘İlerleyin’ buyurdu … Onlar da ilerlediler … Sonra bana: ‘Gel seninle yarışalım’ buyurdu. Onunla yarıştım, bu defa o beni geçti. Bunun üzerine sallallâhu aleyhi ve sellem gülmeye başladı ve: ‘Bu, ötekinin karşılığıdır!’ buyurdu.”

وهذا بعد أن قارب الستين، إنها لمسابقة تنم على فتوة الروح فوق ما نمت عليه من فتوة الأوصال.

Üstelik bu, yaşı altmışa yaklaştıktan sonra olmuştu. Bu, uzuvların gençliğinden çok ruhun gençliğini gösteren bir yarıştı.

وتجلت هذه الأريحية في علاقته بكل إنسان من خاصة أهله أو من عامة صحبه. فرقَّت حاشية جده حتى عطفت على كل أسى، ورحمت كل ضعف، وامتزجت بكل شعور.

Bu gönül zenginliği ve neşe, gerek yakın ailesinden gerekse genel olarak sahabesinden her insanla olan ilişkisinde tecelli etmişti. Ciddiyetinin kenarları öyle yumuşamıştı ki her kederin üzerine şefkatle eğilmiş, her zayıflığa merhamet etmiş ve her duyguyla kaynaşmıştı.

قال أنس بن مالك رضي الله عنه: «دخل النبي ﷺ على أمي فوجد أخي أبا عمير حزينًا. فقال: يا أم سليم … ما بال أبي عمير حزينًا؟

Enes b. Mâlik radıyallâhu anh şöyle dedi: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem annemin yanına girdi ve kardeşim Ebû Umeyr'i üzgün buldu. Bunun üzerine: ‘Ey Ümmü Süleym … Ebû Umeyr'in neyi var, neden üzgün?’ buyurdu.

فقالت: يا رسول الله مات نُغَيْرُه. تعني طيرًا كان يلعب به.

[Annem]: ‘Ey Allah'ın Resûlü, onun nugayrı öldü’ dedi. (Oynadığı küçük bir kuşu kastediyordu.)

فقال ﷺ: أبا عمير! ما فعل النُّغَير؟ … وكان كلما رآه قال له ذلك.»

Bunun üzerine sallallâhu aleyhi ve sellem: ‘Ebû Umeyr! Nugayr ne yaptı?’ buyurdu … Ve onu her gördüğünde kendisine böyle söylerdi.”

وهذه قصة صغيرة تفيض بالعطف والمروءة من حيثما نظرت إليها، فالسيد يزور خادمه في بيته، ويسأل أمه عن حزن أخيه، ويواسيه في موت طائر، ولا يزال يرحم ذكراه كلما رآه.

Bu, neresinden bakarsanız bakın şefkat ve mürüvvetle dolup taşan küçük bir kıssadır: Efendi, hizmetkârını evinde ziyaret ediyor, annesine kardeşinin üzüntüsünü soruyor, bir kuşun ölümünden dolayı onu teselli ediyor ve onu her gördüğünde bu hatıraya şefkat göstermeye devam ediyor.

ومثل هذا عطفه على الضعف البشري في رجل مثل عبد الله الخمار الذي لقب بهذا اللقب لما اشتهر به من السكر والدعابة، فكان النبي عليه الصلاة والسلام يحده من الخمر، ولا يتمالك أن يضحك منه.

Sarhoşluğu ve şakacılığıyla meşhur olduğu için “Hımâr” lakabıyla anılan Abdullah gibi bir adamdaki beşerî zaafa gösterdiği şefkat de böyledir; Peygamber aleyhissalâtü vesselâm içkiden dolayı ona had cezası uygular, fakat onun hâline gülmekten de kendini alamazdı.

قبوله للدعابة

Şakayı Hoş Görmesi

وكان نعيمان بن عمرو أشهر الأنصار بالدعابة، لا يقيل منها أحدًا، ولا يراه النبي فيتمالك أن يبتسم … وربما قصد النبي ببعض هذه الدعابات لطمعه في حلمه وعلمه بموقع الفكاهة من نفسه: جاء أعرابي إلى الرسول فدخل المسجد وأناخ راحلته بفنائه، فقال بعض الصحابة لنعيمان: «لو نحرتها فأكلناها؟ … فإنا قد قَرَمنا إلى اللحم، ويغرم النبي ﷺ حقها.» فنحرها نعيمان. وخرج الأعرابي فرأى راحلته فصاح: «واعقراه يا محمد!» فخرج النبي يسأل: «من فعل هذا؟»

Nuaymân b. Amr, ensâr içinde şakacılığıyla en meşhur kişiydi; şakalarından kimseyi muaf tutmaz, Peygamber de onu gördüğünde tebessüm etmekten kendini alamazdı … Hatta Nuaymân, Peygamber'in hilmine güvendiği ve mizahın onun gönlündeki yerini bildiği için bazen bu şakaları doğrudan ona yönelik yapardı: Bir bedevî Resûl'ün yanına geldi, bineğini avluya çöktürüp mescide girdi. Sahabeden bazıları Nuaymân'a: “Şunu boğazlasan da yesek olmaz mı? … Zira canımız çok et çekti, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de onun bedelini öder” dediler. Nuaymân da deveyi boğazladı. Bedevî dışarı çıkıp bineğini o hâlde görünce: “Vay boğazlanan devem vay, ey Muhammed!” diye feryat etti. Peygamber dışarı çıkıp: “Bunu kim yaptı?” diye sordu.

قالوا: «نعيمان» … فاتبعه النبي حتى وجده بدار ضباعة بنت الزبير بن عبد المطلب قد اختفى في خندق وجعل عليه الجريد فأشار إليه رجل ورفع صوته: «ما رأيته يا رسول الله.» وهو يشير بأصبعه إلى حيث هو، فأخرجه رسول الله وقد تعفر وجهه بالتراب فقال: «ما حملك على ما صنعت؟» قال: «الذين دلوك علي يا رسول الله هم الذين أمروني!» فجعل رسول الله يمسح عن وجهه التراب ويضحك … ثم غرم ثمن الراحلة.

“Nuaymân” dediler … Peygamber onun peşine düştü; nihayet onu Dubâa bint ez-Zübeyr b. Abdülmuttalib'in evinde, bir çukura gizlenmiş ve üzerine hurma dalları örtmüş hâlde buldu. Bir adam parmağıyla onun bulunduğu yeri işaret ederek yüksek sesle: “Onu görmedim ey Allah'ın Resûlü!” dedi. Resûlullah onu yüzü gözü toprağa bulanmış bir hâlde oradan çıkardı ve: “Seni bu yaptığına sevk eden nedir?” buyurdu. Nuaymân: “Beni sana gösterenler var ya ey Allah'ın Resûlü, işte bana bunu emredenler onlardır!” dedi. Bunun üzerine Resûlullah hem onun yüzündeki toprağı silmeye hem de gülmeye başladı … Sonra da binek devesinin bedelini ödedi.

ونعيمان هذا هو الذي باع عاملًا لأبي بكر الصديق، وهو يعلم أن النبأ واصل إلى النبي لا محالة.

İşte bu Nuaymân, haberin mutlaka Peygamber'e ulaşacağını bildiği hâlde Ebû Bekir es-Sıddîk'ın bir görevlisini satan kişidir.

سافر أبو بكر إلى بصرى تاجرًا ومعه نعيمان وسويط بن حرملة عامله على زاده. فجاءه نعيمان وطلب إليه طعامًا فأباه عليه حتى يأتي أبو بكر، فأقسم نعيمان ليغيظنه. وذهب إلى قوم فقال لهم: «تشترون مني عبدًا لي؟» قالوا: «نعم!» قال: «إنه عبد له كلام، وهو قائل لكم: لست بعبده أنا رجل حر … إلى أشباه ذلك. فإن كان إذا قال لكم هذا تركتموه فلا تشتروه ولا تفسدوا على عبدي …» قالوا: «لا … بل نشتريه ولا ننظر إلى قوله.» فاشتروه منه بعشر قلائص، ثم أداهم إياه فوضعوا عمامته في عنقه ولم يحفلوا بقوله، وجعلوا كلما قال لهم: «أنا حر! … إنه يتهزأ ولست أنا بعبده.» سخروا منه وقالوا: بل عرفنا خبرك فدع عنك اللجاجة … فلما جاء أبو بكر سأل عنه فقص عليه نعيمان قصته، وذهبوا جميعًا ليلحقوا بالقوم فيفتدوه ويعيدوه.

Ebû Bekir ticaret amacıyla Busrâ'ya gitmişti; yanında Nuaymân ile azık işlerine bakan görevlisi Süveyt b. Harmele de vardı. Nuaymân Süveyt'in yanına gelip ondan yiyecek istedi, o ise Ebû Bekir gelinceye kadar vermeyi reddetti. Bunun üzerine Nuaymân onu kızdıracağına dair yemin etti. Bir topluluğun yanına giderek onlara: “Benden bir kölemi satın alır mısınız?” dedi. “Evet!” dediler. Nuaymân: “Fakat bu, ağzı laf yapan bir köledir; size ‘Ben onun kölesi değilim, ben hür bir adamım’ … ve benzeri şeyler söyleyecektir. Eğer size böyle söylediğinde onu bırakacaksanız hiç satın almayın ve kölemi bana karşı bozmayın …” dedi. Onlar: “Hayır … Bilakis onu satın alırız ve sözüne de bakmayız” dediler. Böylece onu on genç deveye kendisinden satın aldılar. Sonra Nuaymân onları Süveyt'in yanına götürdü; adamlar sarığını boynuna dolayıp sözüne kulak asmadılar. O kendilerine her: “Ben hürüm! … O alay ediyor, ben onun kölesi değilim” dediğinde onunla eğlendiler ve: “Biz senin durumunu öğrendik, bırak bu inatçılığı …” dediler. Ebû Bekir geldiğinde onu sordu; Nuaymân da olanları kendisine anlattı. Hep birlikte o topluluğa yetişip bedelini ödeyerek onu kurtarmak ve geri getirmek üzere yola çıktılar.

ثم قدموا على رسول الله فضحك من فعلة نعيمان، وجعل يذكرها حولًا كاملًا كلما رآه.

Sonra Resûlullah'ın huzuruna vardılar; [Resûlullah] Nuaymân'ın bu yaptığına güldü ve tam bir yıl boyunca onu her gördüğünde bu olayı andı.

من سعة النفس أن ينهض الرجل بعظائم الأمور بل بأعظمها جدًّا ووقارًا وهو إقامة الأديان وإصلاح الأمم وتحويل مجرى التاريخ ثم يطيب نفسًا للفكاهة ويطيب عطفًا على المتفكهين ويشركهم فيما يشغلهم من طرائف الفراغ، فللجد صرامة تستغرق بعض النفوس فلا تتسع لهذا الجانب اللطيف من جوانب الحياة … ولكن النفوس لا تستغرق هذا الاستغراق إلا دلت على شيء من ضيق الحظيرة ونقص المزايا وإن نهضت بالعظيم من الأعمال.

Bir insanın büyük işlerin, hatta dinleri kurmak, ümmetleri ıslah etmek ve tarihin akışını değiştirmek gibi ciddiyet ve vakar bakımından en büyük işlerin altına girip de sonra mizaha gönül hoşluğuyla yer vermesi, şakalaşanlara şefkatle yaklaşması ve boş vakitlerin hoşluklarında onlara katılması ruh genişliğindendir. Zira ciddiyetin öyle bir sertliği vardır ki bazı ruhları tamamen kuşatır da hayatın bu latif yönüne yer bırakmaz … Ne var ki ruhlar, ne kadar büyük işler başarırlarsa başarsınlar, ancak ufuklarının darlığına ve meziyetlerinin eksikliğine delalet edecek şekilde kendilerini bu ciddiyete kaptırırlar.

فاستراحة محمد إلى الفكاهة هي مقياس تلك الآفاق النفسية الواسعة التي شملت كل ناحية من نواحي العاطفة الإنسانية، وهي المقياس الذي يبدي من العظمة ما يبديه الجد في أعظم الأعمال.

İşte Muhammed'in mizahla dinlenmesi, insanî duyguların her yönünü kuşatan o geniş ruh ufuklarının ölçüsüdür; en büyük işlerdeki ciddiyetin gösterdiği azameti aynıyla ortaya koyan ölçü de budur.

وكان محمد يتفكه ويمزح كما كان يستريح إلى الفكاهة والمزاح، وكان دأبه في ذلك كدأبه في جميع مزاياه: يعطي كل مزية حقها ولا يأخذ لها من حق غيرها، أو يعطي الفكاهة حقها ولا ينقص بذلك من حق الصدق والمروءة. فعبد الله الخمار كان يجد من قلب النبي عطف القلب الكبير على نقيصة الضعف في الرجل السكير، ولكنه كان يجد من تأديب النبي جزاء الشارب الذي يخالف الدين ويخل تماديه بالشريعة، عطف يجمل بالنبي على أحسن ما يكون، لأنه يجمل بالإنسان على أفضل ما يكون.

Muhammed, mizah ve şakayla dinlendiği gibi kendisi de latife ve şaka yapardı. Onun bu konudaki tutumu, bütün meziyetlerindeki tutumu gibiydi: Her meziyete hakkını verir, onun için bir diğerinin hakkından almazdı; yahut mizaha hakkını verir ama bununla doğruluk ve mürüvvetin hakkından hiçbir şey eksiltmezdi. Nitekim Abdullah el-Hımâr, Peygamber'in kalbinde büyük bir yüreğin ayyaş bir adamdaki zaaf kusuruna gösterdiği şefkati bulur, fakat aynı zamanda Peygamber'in tedibinde dine aykırı davranan ve ısrarıyla şeriata zarar veren bir içkicinin cezasını da görürdü. Bu, Peygamber'e en güzel şekilde yakışan bir şefkattir; çünkü insana en üstün biçimde yakışmaktadır.

وإذا مزح محمد فإنما كان يعطي الرضا والبشاشة حقهما، ولا يأخذ لهما من حق الصدق والمروءة. فكان مزاحه آية من آيات النبوة لأنه كان كذلك آية من آيات الإنسانية، ولم يكن بالنقيض الذي يستغرب من نبي كريم.

Muhammed şaka yaptığında yalnızca hoşnutluğa ve güler yüze hakkını verir, bunlar için doğruluk ve mürüvvetin hakkından almazdı. Dolayısıyla onun şakası da nübüvvet alametlerinden bir alametti; çünkü aynı zamanda insanlığın alametlerinden biriydi ve kerim bir peygamberden yadırganacak bir tezat teşkil etmiyordu.

قال لعمته صفية: لا تدخل الجنة عجوز! … فبكت، فقال لها وهو يضحك: الله تعالى يقول: {إِنَّا أَنشَأْنَاهُنَّ إِنشَاءً * فَجَعَلْنَاهُنَّ أَبْكَارًا * عُرُبًا أَتْرَابًا} (الواقعة: ٣٥–٣٧).

Halası Safiyye'ye: “Cennete yaşlı kadın girmez!” buyurdu … Halası ağlayınca, gülerek ona şöyle buyurdu: “Yüce Allah: {إِنَّا أَنشَأْنَاهُنَّ إِنشَاءً * فَجَعَلْنَاهُنَّ أَبْكَارًا * عُرُبًا أَتْرَابًا} ‘Şüphesiz biz onları [cennet kadınlarını] yepyeni bir yaratılışla yarattık; onları eşlerine düşkün ve yaşıt bâkireler kıldık’ [Vâkıa 56/35-37] buyuruyor.”

ففهمت ما أراد وثابت إلى الرضاء والرجاء.

Bunun üzerine [Safiyye] onun ne demek istediğini anladı ve yeniden hoşnutluğa ve ümide kavuştu.

وطلب إليه بعضهم أن يحمله على بعير فوعده أن يحمله على ولد الناقة فقال: يا رسول الله! ما أصنع بولد الناقة؟ فقال: وهل تلد الإبل إلا النوق؟

Birisi ondan kendisini bir deveye bindirmesini istedi; o da kendisini dişi devenin yavrusuna bindireceğine söz verdi. Adam: “Ey Allah'ın Resûlü! Dişi devenin yavrusunu ne yapayım?” deyince, [Peygamber]: “Develeri dişi develerden başkası mı doğurur?” buyurdu.

وكان عليه السلام يقول لحاضنته السوداء أم أيمن وهي عجوز: «غطي قناعك يا أم أيمن!»

O aleyhisselâm, yaşlı bir kadın olan siyahi dadısı Ümmü Eymen'e: “Başörtünü ört ey Ümmü Eymen!” diye takılırdı.

وسمعها في يوم حنين تنادي بلكنتها الأعجمية: «سبَّت الله أقدامكم!» فلم تنسه الغزوة القائمة أن يصغي إليها ويداعبها بين نذر الحرب وصليل السيوف. وأقبل عليها يقول: «اسكتي يا أم أيمن فإنك عسراء اللسان!»، فكانت هذه الدعابة في ذلك الموقف المرهوب كأنها تربيت سيد الفصحاء على تلك اللكنة البريئة.

Huneyn günü onun yabancı aksanıyla peltekçe, [“Allah ayaklarınızı sabit kılsın” demek isterken] “Allah ayaklarınızı kessin!” diye seslendiğini işitti. Devam etmekte olan gazve, savaş tehlikeleri ve kılıç şakırtıları arasında onu dinlemeyi ve onunla şakalaşmayı kendisine unutturmadı. Ona dönerek: “Sus ey Ümmü Eymen, zira senin dilin dönmüyor!” buyurdu. O korkulu anda yapılan bu şaka, fasihlerin efendisinin o masum aksanı şefkatle okşaması gibiydi.

أريحية محمد

Muhammed'in Gönül Zenginliği

هذه الأريحية الفياضة هي الحلية الباطنة التي تمت بها حلية محمد في عيون الناس، وهي جواب محمد لما كان له في قلوبهم من حب وإعظام، أو هي الآصرة التي تجمع بين قلبه وتلك القلوب في نطاق الأسرة الإنسانية؛ يحبونه ويحبهم ويشعرون به ويشعر بهم، وليس قصارى الأمر أنه وسيم وأنه محبوب وأنه مهيب.

Bu coşkun gönül zenginliği ve neşe, insanların gözünde Muhammed'in dış güzelliğini tamamlayan iç ziynettir; onların kalplerinde kendisine karşı var olan sevgi ve tazime Muhammed'in verdiği karşılıktır. Yahut insanlık ailesi çerçevesinde onun kalbiyle o kalpleri birleştiren bağdır: Onlar onu sever, o da onları sever; onlar onu hisseder, o da onları hisseder. Yoksa işin özü sadece onun yakışıklı, sevilen ve heybetli biri olmasından ibaret değildir.

سمت يقابل العيون بجمال.

Gözleri güzellikle karşılayan bir duruş.

وأريحية تقابل النفوس بجمال.

Ve ruhları güzellikle karşılayan bir gönül zenginliği.

وقد سرت هذه الأريحية في صميم طويته فامتزجت طواعية وارتجالًا بجميع خصاله وجميع علاقاته بالناس ولا سيما الضعفاء والمكسورين. فكان أحرص إنسان على جبر القلوب وتطييب الخواطر وتوخي المؤاساة واجتناب الإساءة، يتفقد أصحابه كبارًا وصغارًا ويسأل عنهم، ويتحدث إلى ذوي الأقدار وعامة الناس فلا يحسب صغيرهم أن أحدًا أكرم عليه منه، ويتحدث إليه من شاء فلا يقطع عليه حديثه وإن طال. وإذا انتهى إلى قوم جلس حيث ينتهي به المجلس، ومن جالسه صابره حتى يكون هو المنصرف، وما أخذ أحد بيده فأرسلها حتى يكون الآخذ هو الذي يرسلها …

Bu gönül zenginliği onun benliğinin derinliklerine işlemiş, bütün huylarına ve insanlarla —özellikle de zayıflar ve gönlü kırıklarla— olan bütün ilişkilerine kendiliğinden ve içtenlikle karışmıştı. O, kalpleri onarmaya, gönülleri hoş tutmaya, teselli ve yardımı gözetmeye ve kötülükten sakınmaya en düşkün insandı. Büyük küçük bütün ashâbını arayıp sorar, hâllerini araştırırdı. İtibar sahipleriyle de halkın geneliyle de konuşur, içlerinden en küçüğü bile bir başkasının onun katında kendisinden daha değerli olduğunu düşünmezdi. İsteyen herkes onunla konuşur, sözü ne kadar uzarsa uzasın kimsenin sözünü kesmezdi. Bir topluluğun yanına vardığında meclisin son bulduğu yere otururdu. Kendisiyle oturan kimse kalkıp gitmedikçe sabırla onunla oturmaya devam ederdi. Bir kimse elini tuttuğunda, tutan kişi elini bırakmadıkça o elini çekmezdi …

ومن سننه التي اتبعها وأوصى باتباعها أن يجيب دعوة من دعاه ولا يرد دعوة عبد ولا خادم ولا أمة ولا فقير، وفي ذلك يقول من وصاياه في آداب الولائم والمحافل: «إذا اجتمع الداعيان فأجب أقربهما بابًا، فإن أقربهما بابًا أقربهما جوارًا، وإن سبق أحدهما فأجب الذي سبق.»

Onun bizzat uyduğu ve uyulmasını tavsiye ettiği sünnetlerinden biri de kendisini davet edenin davetine icabet etmesi; köle, hizmetkâr, cariye ve fakir hiçbir kimsenin davetini geri çevirmemesiydi. Nitekim ziyafet ve meclis âdâbına dair tavsiyeleri arasında şöyle buyurmaktadır: “İki davetçi bir araya gelirse kapısı daha yakın olana icabet et; çünkü kapısı daha yakın olan, komşuluk bakımından daha yakındır. Eğer biri diğerinden önce davranmışsa, önce davet edene icabet et.”

يبدأ من لقيه بالسلام ويمر بالصبيان فيقرئهم سلامه. وربما خفف صلاته إذا جاءه أحد وهو يصلي ليسأله عن حاجته ويلقاه بالتحية.

Karşılaştığı kimseye önce kendisi selam verir, çocukların yanından geçerken onlara selam verirdi. Bazen namaz kılarken yanına biri geldiğinde, onun ihtiyacını sormak ve selamını almak için namazını kısa tutardı.

يتقي الغضب جهده ويعالجه إذا أحسه بعلاج من الروح، فيقبل على الصلاة والتسبيح، أو بعلاج من الجسد، فيجلس إذا كان قائمًا ويضطجع إذا كان جالسًا، ويأبى الحركة التي ينزع إليها وهو غضبان.

Gücü yettiğince öfkeden sakınır, öfkelendiğini hissettiğinde onu ya namaza ve tesbihe yönelerek ruhî bir çareyle ya da ayaktaysa oturup, oturuyorsa uzanarak bedenî bir çareyle tedavi eder; öfkeliyken içinden gelen hareket etme eğilimine karşı koyardı.

آدابه الاجتماعية

Toplumsal Âdâbı

وكان في آدابه الاجتماعية قدوة الرجل المهذب في كل زمان. فلم يُر قط مادًّا رجليه بين أصحابه، وتعود كلما زار أحدًا ألا يقوم حتى يستأذنه، ولم يكن ينفخ في طعام ولا شراب ولا يتنفس في إناء، وإذا أخذه العطاس وضع يده أو ثوبه على فيه، وربما نهض بالليل فيشوص فاه بالسواك، ولا يزال يستاك ويوصي بالاستياك بعد الطعام والتيقظ من النوم، وكان يتطيب ويتحرى النظافة ويقول لصحبه: «اغتسلوا يوم الجمعة ولو كأسًا بدينار.»

Toplumsal âdâbında her devirdeki görgülü insanın örneğiydi. Ashâbının arasında ayaklarını uzattığı asla görülmemiştir. Birini her ziyaret ettiğinde, ondan izin istemeden kalkmamayı âdet edinmişti. Yiyeceğe ve içeceğe üflemez, su kabının içine solumazdı. Aksıracağı zaman elini veya elbisesini ağzına kapatırdı. Geceleyin kalktığında ağzını misvakla temizler, yemekten ve uykudan uyandıktan sonra sürekli misvak kullanır ve misvak kullanmayı tavsiye ederdi. Güzel koku sürünür, temizliğe özen gösterir ve sahabesine: “Bir kova su bir dinara bile olsa cuma günü gusledin” buyururdu.

وقد تختلف العادات الاجتماعية بين جيل وجيل في شئون عرضية لا تتصل بلباب الذوق والشعور، فيأكلون في جيل بأصابع اليد ويأكلون في الجيل الآخر بالشوكة والسكين، ويخرج أناس بالثياب السود ويخرج غيرهم بالثياب البيض وهي عرضيات يقاس بها عرف البيئة ولا يقاس بها تهذيب الطباع، فلا ضير على الناس أن تختلف عاداتهم باختلاف بيئاتهم من أمة لأمة ومن جيل لجيل. وإنما الضير فيما يتناول الطبع السليم والذوق الحسن وهما الخصلتان اللتان كان عليه السلام قدوة فيهما لكل رجل مهذب في كل أمة وفي كل زمان … فلم يكن أحد يشكو من محضره بإنصاف، وذلك هو ملاك التهذيب الكامل في أصدق معانيه …

Toplumsal âdetler, zevk ve duygunun özüyle ilgili olmayan biçimsel hususlarda nesilden nesile farklılık gösterebilir: Bir nesilde elle yemek yenirken başka bir nesilde çatal ve bıçakla yenir; kimi insanlar siyah elbiselerle dışarı çıkarken kimileri beyaz elbiselerle çıkar. Bunlar çevrenin örfünü ölçmeye yarayan biçimsel şeylerdir, karakterin inceliği bunlarla ölçülmez. Dolayısıyla insanların âdetlerinin, çevrelerinin farklılığına bağlı olarak milletten millete ve nesilden nesile değişmesinde hiçbir sakınca yoktur. Asıl sakınca, selim tabiatı ve ince zevki ilgilendiren hususlardadır ki o aleyhisselâm bu iki haslette her millette ve her devirde her görgülü insan için bir örnekti … Nitekim insaf sahibi hiçbir kimse onun meclisinden şikâyetçi olmazdı; işte en doğru anlamıyla tam bir görgü ve nezaketin özü budur …

صاحب هذا السمت رسول …

Bu duruşun sahibi bir resuldür …

وصاحب هذه الآداب رسول …

Ve bu âdâbın sahibi bir resuldür …

وخلاصة سمته وآدابه أنها سماحة في الأنظار وسماحة في القلوب … فالسماحة هي الكلمة الواحدة التي تجمع هذه الخصال من أطرافها، والسماحة هي الصفة التي ترقت في محمد إلى ذروة الكمال.

Onun duruşunun ve âdâbının özeti, bakışlarda müsamaha ve gönüllerde müsamahadır … Müsamaha, bu hasletleri bütün yönleriyle bir araya getiren tek kelimedir; müsamaha, Muhammed'de kemalin zirvesine ulaşmış olan sıfattır.

ومن يكون الرسول إن كان لا بد من تعريف وجيز لعلامات الرسالة؟ الرسول هو الذي له وازع من نفسه في الكبير والصغير مما يتعاطاه من معاملات الناس، لأن عمل الرسول الأول أن يقيم للناس وازعًا يأمرهم بالحسن وينهاهم عن القبيح ويقرر لهم حدودهم التي لا يتخطونها فيما بينهم، ومن كان هذا عمله الأول فينبغي أن تكون صفته الأولى — بل صفته الكبرى — أن يستغني عن الوازع وأن يغني الناس عن محاسبته وطلب الحق منه. وهذه هي السليقة السابقة الشاملة التي سرت في خلائق محمد وامتزجت بجميع أعماله وأقواله فلم يحاسبه أحد قط كما حاسب نفسه في رعاية حق الصغير والكبير، وصيانة الحرمات للعاجز والقدير.

Risalet alametlerinin veciz bir tarifini yapmak gerekirse, resul kimdir? Resul, insanlarla olan ilişkilerinde yaptığı büyük küçük her işte kendi içinden gelen bir denetleyiciye sahip olan kişidir. Çünkü resulün ilk işi, insanlara iyiliği emreden, onları kötülükten sakındıran ve kendi aralarında aşamayacakları sınırları belirleyen bir denetleyici kurmaktır. İlk işi bu olan kimsenin ilk sıfatı —hatta en büyük sıfatı— dışarıdan bir denetleyiciye ihtiyaç duymaması ve insanları kendisini hesaba çekmekten ve ondan hak talep etmekten müstağni kılması olmalıdır. İşte bu, Muhammed'in huylarına işleyen, bütün işlerine ve sözlerine karışan öncelikli ve kuşatıcı fıtrattır; öyle ki küçüğün ve büyüğün hakkını gözetmekte, âcizin ve güçlü olanın dokunulmazlıklarını korumakta onun kendi nefsini hesaba çektiği gibi hiç kimse onu asla hesaba çekmemiştir.

هذه علامة رسالة لا علامة أصدق منها ولا أجدر منها بالقبول، لأنها علامة من داخل السريرة … وليست علامة من خارجها قد تلازم أو تفارق من تعروه … وليس للنوع البشري مقياس صحيح يقاس به محمد فيعطيه مرتبة دون مرتبة الحب والتبجيل … يعطيه هذه المرتبة من يدين بالإسلام ومن يدين بغير الإسلام ومن ليس له دين من أديان التنزيل.

Bu öyle bir risalet alametidir ki ondan daha doğru ve kabule ondan daha layık bir alamet yoktur. Zira bu, vicdanın derinliklerinden gelen bir alamettir … Yoksa iliştiği kimsede bazen bulunup bazen ayrılabilen dışsal bir alamet değildir … İnsan türü için Muhammed'i ölçüp de ona sevgi ve tazim mertebesinden daha aşağı bir mertebe verecek hiçbir doğru ölçü yoktur … İslâm'a inanan da, İslâm'dan başka bir dine inanan da, ilâhî dinlerden hiçbirine mensup olmayan da ona bu mertebeyi verir.

فليس للنوع البشري أصل من أصول الفضائل يرمي إلى مقصد أسمى وأنبل من تقديس تلك المناقب التي كان محمد قدوة فيها للمقتدين.

Çünkü insan türünün, Muhammed'in uyanlar için kendisinde örnek olduğu o faziletleri takdis etmekten daha yüce ve daha soylu bir gayeyi hedefleyen hiçbir fazilet ilkesi yoktur.

عزيمة الزهد والإيمان

Zühd ve İman Azmi

وليس أولى بالحب والتبجيل ممن يطلب خير الناس ويزهد في نعمة العيش وهي بين يديه.

İnsanların iyiliğini isteyen ve hayatın nimetleri elinin altındayken onlardan yüz çeviren kimseden daha çok sevgi ve tazime layık biri yoktur.

فقد ثبت أن محمدًا لم يستمتع بدنياه ولم يشبع ثلاثة أيام تباعًا حتى مضى لسبيله، وقالت عائشة — رضي الله عنها: «لقد كنت أبكي رحمة له مما أرى به وأمسك بيدي على بطنه مما أرى به من الجوع … وأقول: نفسي لك الفداء لو تبلغت من الدنيا بقوتك.» فيقول: «يا عائشة! ما لي وللدنيا … إخواني من أولي العزم من الرسل صبروا على ما هو أشد من هذا.»

Muhammed'in dünyasından kam almadığı ve bu dünyadan göçüp gidinceye kadar üç gün üst üste karnının doymadığı kesin olarak sabittir. Âişe —radıyallâhu anhâ— şöyle demiştir: “Onda gördüğüm hâlden dolayı kendisine acıyarak ağlar, onda gördüğüm açlıktan ötürü elimle karnını sıvazlardım … Ve: ‘Canım sana feda olsun, keşke dünyadan gücünü koruyacak kadar nasiplenseydin’ derdim.” O ise şöyle buyururdu: “Ey Âişe! Benim dünyayla ne işim olur … Azim sahibi peygamberlerden olan kardeşlerim bundan daha çetin olanına sabrettiler.”

وقالت زوجه أم سلمة تصف ما وجدته في بيته ليلة عرسها: «… فإذا جرة فيها شيء من شعير، وإذا رحى وبُرْمَة وقدر وقَعْب فأخذت ذلك الشعير فطحنته ثم عصدته في البرمة، وأخذت القعب فأدمته، فكان ذلك طعام رسول الله ﷺ وطعام أهله ليلة عرسه.»

Eşi Ümmü Seleme, düğün gecesinde onun evinde bulduklarını anlatırken şöyle demiştir: “… Baktım ki içinde biraz arpa bulunan bir testi, bir el değirmeni, bir bürme (taş tencere), bir çömlek ve bir ka'b (ağaç çanak) var. O arpayı alıp öğüttüm, sonra onu taş tencerede bulamaç yaptım; ağaç çanağı da alıp içine katık koydum. İşte düğün gecesinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ve ailesinin yemeği buydu.”

رآه عمر وقد أثَّر في جنبه حصير فقال له: «يا رسول الله! قد أثر في جنبك رمل هذا الحصير، وفارس والروم قد وسع عليهم وهم لا يعبدون الله» فاستوى جالسًا، وقال: «أفي شك أنت يا ابن الخطاب؟ … أولئك قوم قد عجلت لهم طيباتهم في الحياة الدنيا!»

Ömer onu, hasırın böğründe iz bıraktığı bir hâlde görünce kendisine: “Ey Allah'ın Resûlü! Bu hasırın örgüsü böğründe iz bırakmış; oysa Fars ve Rumlar Allah'a ibadet etmedikleri hâlde kendilerine bolluk verilmiştir” dedi. Bunun üzerine [Peygamber] doğrulup oturdu ve: “Sen şüphe içinde misin ey İbnü'l-Hattâb? … Onlar, güzel nimetleri dünya hayatında kendilerine peşinen verilmiş bir topluluktur!” buyurdu.

وقد مات ودرعه مرهونة، ولا ميراث لأهله مما ترك من عقار وهو قليل.

O, zırhı rehin verilmiş hâlde vefat etti; bıraktığı az miktardaki akardan da ailesine hiçbir miras kalmadı.

فما عسى أن يقول قائل في قدر هذا الرجل … آمن به أو لم يؤمن؟

Şimdi, ister ona iman etsin ister etmesin, bir kimse bu adamın kadri hakkında ne diyebilir?

أيقول إنه رسول وإنه كان يعلم أنه رسول فصدع بأمر ربه واحتمل ما احتمل في سبيل طاعته وفي سبيل إصلاح خلقه؟

Onun bir resul olduğunu, resul olduğunu bildiğini ve bu yüzden Rabbinin emrini açıkça tebliğ edip O'na itaat ve kullarını ıslah uğrunda bütün o sıkıntılara katlandığını mı söyleyecektir?

تلك إذن منزلة الأنبياء التي تستوجب له مقام أصفياء الله عند من يؤمن بالله.

Öyleyse bu, Allah'a iman edenler katında ona Allah'ın seçkin kulları makamını gerekli kılan peygamberler mertebesidir.

أم ينكر النبوات ويقول إنه رجل أراد الخير، وهو لا يعلم أنه رسول ولا أن الله مطالبه برسالته إلى خلقه، ولكنه تجرد لهدايتهم في غير مأرب يناله ولا نعمة ينعم بها لأنه لا يطيق لهم شرًّا، ولا ينتظر في الدنيا ولا الآخرة جزاء؟

Yoksa peygamberlikleri inkâr edip onun iyiliği arzulayan bir adam olduğunu; kendisinin bir resul olduğunu da, Allah'ın ondan kullarına mesajını iletmesini istediğini de bilmediğini; fakat onlar için kötülüğe tahammül edemediğinden ve ne dünyada ne de ahirette bir karşılık beklemediğinden ötürü, elde edeceği hiçbir çıkar ve yararlanacağı hiçbir nimet olmaksızın kendisini onların hidayetine adadığını mı söyleyecektir?

من قال هذا وغض من قدر رجل يحب الناس ذلك الحب، ويغار على هدايتهم تلك الغيرة فهو إنسان ممسوخ الضمير.

Böyle söyleyip de insanları bu derece seven ve onların hidayeti üzerine bu derece titreyen bir adamın kadrini küçümseyen kimse, vicdanı mesh olmuş bir insandır.

•••

•••

فمحمد الرجل في المقام الأول بين الرجال؛ في المقام الأول بخلقته، وفي المقام الأول بنيته، وفي المقام الأول بعمله، وفي المقام الأول بالقياس إلى المشبهين له في دعوته.

İnsan olarak Muhammed, insanlar arasında ilk sıradadır: Yaratılışıyla ilk sırada, niyetiyle ilk sırada, ameliyle ilk sırada ve davasında kendisine benzeyenlere kıyasla ilk sıradadır.

ونرى عن يقين أنه لم يحرم نفسه ذلك الحرمان إلا استزادة لأسباب الإيمان وشحذًا للعزيمة في سبيل ذلك الإيمان، وإعذارًا إلى الله وإلى الناس فيما تجرد له من إصلاح.

Ve kesin olarak görüyoruz ki o, kendisini bu mahrumiyete ancak iman sebeplerini artırmak, o iman yolunda azmini bilemek ve kendisini adadığı ıslah işinde Allah'a ve insanlara karşı hiçbir şüpheye yer bırakmamak için katlanmıştır.

لأن محمدًا لم يكن كارهًا لطيبات الدنيا، ولا حاضًّا لأحد على كراهتها والإعراض عنها. فإذا قنع بما قنع فإنما فعل ذلك ليرتفع بإيمانه عن ظنه هو لا عن ظنون غيره …

Çünkü Muhammed dünyanın güzel nimetlerinden nefret eden biri değildi; kimseyi de onlardan nefret etmeye ve yüz çevirmeye teşvik etmiyordu. Dolayısıyla yetindiği kadarıyla yetinmişse, bunu imanını başkalarının zanlarından değil, bizzat kendi zannından uzak tutarak yüceltmek için yapmıştır …

كأنه يخشى إذا استوفى حظوظ النعيم الميسرة له أن يحسب تلك الحظوظ غرضًا من الأغراض التي نظر إليها حين نظر إلى هداية الناس.

Sanki o, kendisine kolaylaştırılmış olan nimet paylarını eksiksiz aldığında, insanların hidayetine yönelirken bu payları da gözettiği gayelerden biri saymaktan korkuyordu.

فليكن الإيمان إذن هو كل غرض وكل عمل وكل جزاء … وتلك راحة ضميره ومن وراء راحة ضميره أن يظفر الناس بجهده كله في هدايتهم غير منقوص ولا مظنون.

Öyleyse bütün gaye, bütün amel ve bütün mükâfat yalnızca iman olsun … İşte onun vicdan huzuru budur; vicdan huzurunun ötesinde de insanların, hidayetleri yolunda onun bütün çabasına eksiksiz ve şüphesiz bir biçimde kavuşmaları vardır.

إذا هدى الناس واستمتع بالعيش خشي أن يحسب المتعة من آماله.

İnsanları hidayete erdirip bir yandan da hayatın nimetlerinden yararlanacak olsa, bu yararlanmayı emellerinden biri saymaktan korkardı.

وإذا هدى الناس وكفى كانت الهداية هي جملة الآمال وغاية الآمال. فلينقص حظه من العيش ليكمل حظه وحظ أمته من إيمانه، وليتم بذلك حسابه لنفسه وحسابه عند الله وحسابه بين الناس …

İnsanları hidayete erdirip bununla yetindiğinde ise hidayet, emellerin tamamı ve son noktası olurdu. Öyleyse imanından kendi payı ve ümmetinin payı tamamlansın diye hayattan aldığı pay eksilsin; böylece kendi nefsine karşı hesabı da, Allah katındaki hesabı da, insanlar arasındaki hesabı da eksiksiz olsun …

وما حساب أولئك جميعًا؟

Bütün bunların hesabı nedir?

حساب رجل هو وازع نفسه في السر والعلانية، وهو أحق الناس أن يقيم وازعًا للناس.

Gizlide ve açıkta kendi nefsinin denetleyicisi olan ve insanlar için bir denetleyici kurmaya insanların en layığı bulunan bir adamın hesabıdır.

رجل ولا كمثله الرجال.

Öyle bir adam ki erkekler arasında benzeri yoktur.