Binûn

Muhammed'in İdarî Dehası

Kaynak: Abkariyyetü Muhammed · Abbas Mahmûd el-Akkâd · Hindawi neşri · Türkçe çeviri

الفصل الخامس

Beşinci Fasıl

ملكات شخصية

Şahsî Melekeler

في الإسلام أحكام كثيرة مما يدخل في تصرف رجال الإدارة كما نسميهم اليوم، وفيه وصايا كثيرة عن المعاملات، كالمساندة والمبايعة والاستقراض والشفعة والتجارة وسائر شئون المعيشة الاجتماعية يقتدي بها المشترعون في جميع العصور.

İslâm'da bugün idareciler dediğimiz kimselerin tasarruf alanına giren pek çok hüküm vardır. Yine onda yardımlaşma, alışveriş, borçlanma, şüf'a (ön alım hakkı), ticaret ve diğer toplumsal geçim işleri gibi muamelata dair, bütün çağlarda kanun koyucuların örnek aldığı pek çok tavsiye bulunmaktadır.

ولكنا لا نريد بما نكتب عن النبي أن نسرد أحكام الفقه ونبسط وصايا الدين، فهي مشروحة في مواطنها لمن شاء الرجوع إليها.

Ancak biz Peygamber hakkında yazdıklarımızla fıkıh hükümlerini sıralamak ve dinin tavsiyelerini uzun uzadıya anlatmak istemiyoruz; zira bunlar, başvurmak isteyenler için kendi yerlerinde açıklanmıştır.

وإنما نريد أن نعرض لأعماله ووصاياه من حيث هي ملكات شخصية وسلائق نفسية. تلازمه حيث كان مؤديًا لرسالة الدين، أو مؤديًا لغير الرسالة من سائر أعمال الإنسان.

Bizim asıl istediğimiz, onun işlerini ve tavsiyelerini şahsî birer meleke ve ruhî birer seciye olmaları bakımından ele almaktır. Bunlar, gerek dinin risaletini yerine getirirken gerekse risalet dışındaki diğer beşerî işleri yaparken ondan hiç ayrılmayan özelliklerdir.

كذلك لا يعنينا مثلًا أن نتكلم عن «الإدارة» كأنها نصوص المنشورات و«اللوائح» التي تدار بها الدواوين وتجري عليها تفصيلات الحركة في مكاتب الحكومة، فإن هذه وما إليها هي أعمال منفذين مأمورين وليست أعمال مديرين آمرين، وإنما نعني الملكة الإدارية من حيث هي أساس في التفكير؛ من اعتمد عليه استطاع أن يقيم بناء الإدارة كلها على أسس قويمة، ثم يدع لغيره تفصيلات الأضابير والأوراق.

Aynı şekilde, mesela “idare”den sanki divanların kendisiyle yönetildiği ve hükümet dairelerindeki işleyiş ayrıntılarının kendisiyle yürütüldüğü genelge metinleri ve “yönetmelikler” imiş gibi söz etmek de bizi ilgilendirmez. Çünkü bunlar ve benzerleri, emir veren yöneticilerin değil, emir kulu olan uygulayıcıların işleridir. Bizim kastettiğimiz ise düşüncenin temeli olması bakımından idarî melekedir; buna dayanan kimse bütün idare binasını sağlam temeller üzerine kurabilir, sonra da dosya ve evrak ayrıntılarını başkasına bırakır.

فليس في وسع رجل مطبوع على الفوضى مستخف بالتبعة أن يؤسس إدارة نافعة ولو كان فيما عدا ذلك كبير العقل كبير الهمة.

Zira yaratılışında kargaşa bulunan ve sorumluluğu hafife alan bir adamın, bunun dışında ne kadar büyük bir akıl ve ne kadar büyük bir himmet sahibi olursa olsun, faydalı bir idare kurması mümkün değildir.

أما السليقة المطبوعة على إنشاء الإدارة النافعة فهي السليقة التي تعرف النظام، وتعرف التبعة، وتعرف الاختصاص بالعمل، فلا تسنده إلى كثيرين متفرقين يتولاه كل منهم على هواه.

Faydalı bir idare kurmaya yatkın olan seciye ise düzeni bilen, sorumluluğu bilen ve işte uzmanlaşmayı bilip o işi her biri kendi hevesine göre yürütsün diye dağınık birçok kimseye vermeyen seciyedir.

وقد كانت هذه السليقة في محمد عليه السلام على أتم ما تكون.

İşte bu seciye Muhammed aleyhisselâm'da en mükemmel şekliyle mevcuttu.

كان يوصي بالرياسة حيثما وجد العمل الاجتماعي أو العمل المجتمع الذي يحتاج إلى تدبير. ومن حديثه المأثور: «إذا خرج ثلاثة في سفر فليؤمِّروا أحدهم» … ومن أعماله المأثورة أنه كان يرسل الجيش وعليه أمير وخليفة للأمير وخليفة للخليفة إذا أصيب من تقدمه بما أقعده عن القيادة، وكان قوام الرئاسة والإمامة عنده شرطان هما جماع الشروط في كل رئاسة، وهما الكفاءة والحب: «أيما رجل استعمل رجلًا على عشرة أنفس علم أن في العشرة أفضل ممن استعمل فقد غش الله وغش رسوله وغش جماعة المسلمين.»

İdare edilmeye muhtaç toplumsal bir iş yahut topluca yapılan bir iş nerede varsa orada bir başkan seçilmesini tavsiye ederdi. Meşhur hadislerinden biri şöyledir: “Üç kişi bir yolculuğa çıktığında içlerinden birini emîr seçsinler” … Onun bilinen uygulamalarından biri de, bir ordu gönderdiğinde başına bir komutan, komutana bir vekil ve öndeki komutanı komutadan alıkoyacak bir musibet gelirse diye vekile de bir vekil tayin etmesiydi. Ona göre başkanlığın ve imametin temeli, her başkanlıktaki şartların özeti olan iki şarttı; bunlar ehliyet ve sevgidir: “Kim on kişinin başına bir adamı görevlendirir de o on kişinin içinde görevlendirdiği kimseden daha faziletlisi bulunduğunu bilirse, Allah'ı da, Resûlü'nü de, Müslümanların cemaatini de aldatmış olur.”

و«أيما رجل أم قومًا وهم له كارهون لم تَجُزْ صلاتُه أُذُنيه.»

Ve: “Kim kendisini istemeyen bir topluluğa imamlık ederse, namazı kulaklarından öteye geçmez.”

وكان إلى عنايته بإسناد الأمر إلى المدير القادر عليه حريصًا على تقرير التبعات في الشئون ما كبر منها وما صغر، على النهج الذي أوضحه صلوات الله عليه حيث قال: «كلكم راعٍ وكلكم مسئول عن رعيته، فالأمير الذي على الناس راعٍ وهو مسئول عن رعيته، والرجل راعٍ على أهل بيته وهو مسئول عنهم، والمرأة راعية على بيت بعلها وهي مسئولة عنه، والعبد راعٍ على مال سيده وهو مسئول عنه. ألا فكلكم راعٍ وكلكم مسئول عن رعيته.»

İşi ona güç yetirebilecek muktedir idareciye verme konusundaki özeninin yanı sıra, büyük olsun küçük olsun bütün işlerde sorumlulukları belirlemeye de büyük bir titizlik gösterirdi. Bu husus, salavâtullâhi aleyh'in şu sözleriyle açıkladığı yöntem üzereydi: “Hepiniz çobansınız ve hepiniz güttüğünüzden sorumlusunuz. İnsanların başındaki emîr çobandır ve güttüğünden sorumludur. Erkek, ev halkının çobanıdır ve onlardan sorumludur. Kadın, kocasının evinin çobanıdır ve ondan sorumludur. Köle, efendisinin malının çobanıdır ve ondan sorumludur. Dikkat edin! Hepiniz çobansınız ve hepiniz güttüğünüzden sorumlusunuz.”

وقد كانت أوامر الإسلام ونواهيه معروفة لطائفة كبيرة من المسلمين أنصارًا كانوا أو مهاجرين، ولكنه عليه السلام لم يترك أحدًا يدعي لنفسه حقًّا في إقامة الحدود، وإكراه الناس على طاعة الأوامر واجتناب النواهي، غير من لهم ولاية الأمر وسياسة الناس.

İslâm'ın emirleri ve yasakları, ister ensardan ister muhacirlerden olsun Müslümanların büyük bir kesimi tarafından biliniyordu. Ancak aleyhisselâm, emir verme yetkisine ve insanları yönetme görevine sahip olanlar dışında hiç kimsenin hadleri (belirlenmiş cezaları) uygulama, insanları emirlere uymaya ve yasaklardan kaçınmaya zorlama konusunda kendisinde bir hak iddia etmesine izin vermemiştir.

فلما قتل بعض المسلمين غداة فتح مكة رجلًا من المشركين غضب عليه السلام، وقال فيما قال من حديثه المبين: «… فمن قال لكم إن رسول الله قد قاتل فيها فقولوا إن الله قد أحلها لرسوله ولم يحللها لكم يا معشر خزاعة …» ولما أراد أن يصادر الخمر نهج في ذلك منهجًا يقصد به إلى التعليم والاستنان كما جاء في رواية ابن عمر حيث قال: «أمرني ﷺ أن آتيه بمُدْيَة، فأتيته بها، فأَرْسَلَ بها فأُرْهِفَتْ، ثم أعطانيها فقال اغْدُ عليَّ بها. ففعلت، فخرج بأصحابه إلى أسواق المدينة وفيها زقاق الخمر قد جُلِبَتْ من الشام فأخذ المدية مني فشق ما كان من تلك الزقاق بحضرته ثم أعطانيها، وأمر الذين كانوا معي أن يمضوا معي ويعاونوني، وأمرني أن آتي الأسواق كلها فلا أجد فيها زق خمر إلا شققته ففعلت، فلم أترك في أسواقها زقًّا إلا شققته.»

Nitekim Mekke fethinin ertesi günü bazı Müslümanlar müşriklerden bir adamı öldürünce aleyhisselâm öfkelenmiş ve apaçık hutbesinde söyledikleri arasında şöyle buyurmuştu: “… Size ‘Resûlullah orada savaştı’ diyen olursa, deyin ki: Allah orayı Resûlü'ne helal kıldı, fakat ey Huzâa topluluğu, size helal kılmadı …” Şarabı müsadere etmek istediğinde ise İbn Ömer'in rivayetinde geçtiği üzere, öğretmeyi ve sünnet (uygulanacak yol) koymayı amaçlayan bir yöntem izlemişti. İbn Ömer şöyle demiştir: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bana kendisine bir bıçak getirmemi emretti. Bıçağı kendisine getirdim; onu gönderip biletti, sonra bana vererek: ‘Sabahleyin bununla yanıma gel’ buyurdu. Ben de öyle yaptım. Ashabıyla birlikte Medine çarşılarına çıktı. Orada Şam'dan getirilmiş şarap tulumları vardı. Bıçağı benden aldı ve huzurunda bulunan o tulumları yardı, sonra bıçağı bana verdi. Yanımda bulunanlara benimle gitmelerini ve bana yardım etmelerini emretti; bana da bütün çarşıları dolaşıp içlerinde yarılmadık hiçbir şarap tulumu bırakmamamı emretti. Ben de öyle yaptım ve Medine çarşılarında yarmadığım hiçbir tulum bırakmadım.”

وهذا تصرف المدير بعد تصرف النبي الذي يبين الحرام ويبين الحلال، فالخمر شربها وبيعها ونقلها حرام يعلمه جميع المسلمين، من تفقه منهم ومن لم يتفقه في الدين، ولكن المحرمات الاجتماعية ينبغي أن تكون في يد ولي المسلمين لا في يد كل فرد يعرف الحلال والحرام، وليست المسألة هنا مسألة تحريم وتحليل، ولكنها مسألة إدارة وتنفيذ في مجتمع حافل يشتمل على شتى المصالح والأهواء، ولا يصاب ببلاء هو أضر عليه من بلاء الفوضى والاضطراب واختلاف الدعاوى وانتزاع الطاعة وتجاهل السلطان، فلم يكتف النبي عليه السلام بصريح التحريم في القرآن ولا اكتفى بإسناد الأمر إلى غير معروف الصفة في تنفيذ الأحكام، بل خرج بنفسه ثم أمر رجلًا بعينه وأناسًا بأعينهم أن يمضوا في إتمام عمله، ولم يجعل ذلك إذنًا لمن شاء أن يفعل ما شاء.

İşte bu, haramı ve helali açıklayan Peygamber tavrının ardından gelen idareci tavrıdır. Zira şarabın içilmesi, satılması ve taşınması, dinde derin bilgi sahibi olanından olmayanına kadar bütün Müslümanların bildiği bir haramdır; ancak toplumsal yasakların uygulanması, helali ve haramı bilen her ferdin elinde değil, Müslümanların yöneticisinin elinde olmalıdır. Buradaki mesele helal ve haram kılma meselesi değil, türlü menfaatleri ve hevesleri barındıran, kargaşa, çalkantı, iddiaların çatışması, itaatin ortadan kalkması ve otoritenin hiçe sayılması belasından daha zararlı bir belaya uğramayacak olan kalabalık bir toplumda idare ve infaz meselesidir. Bu yüzden Peygamber aleyhisselâm Kur'ân'daki açık haram kılma hükmüyle yetinmemiş, işi hükümleri uygulama konusunda sıfatı belirsiz kimselere havale etmekle de iktifa etmemiştir; bilakis bizzat kendisi çıkmış, sonra da işini tamamlamaları için belirli bir adama ve belirli insanlara emir vermiş, bunu dileyenin dilediğini yapabileceği bir izin haline getirmemiştir.

وما أكثر ما سمعنا في أيامنا الأخيرة عن الأمن والنظام، وتوطيد أركان الشريعة والقانون، ولكننا لا نعرف في كل ما قيل كلامًا هو أجمل لوجوه الصواب في هذه المسألة من قول النبي: «السمع والطاعة حق ما لم يؤمر بمعصية فلا سمع ولا طاعة.» ومن قوله فيما رواه عبادة بن الصامت: «… ألا ننازع الأمر أهله إلا أن تروا كفرًا بَوَاحًا عندكم من الله فيه برهان.» ومن قوله: «الإمام الجائر خير من الفتنة، وكل لا خير فيه، وفي بعض الشر خيار.» ومن قوله: «إن الأمير إذا ابتغى الريبة في الناس أفسدهم» … إلى أحاديث في هذا المعنى هي جماع الضوابط التي تقوم عليها الإدارة الحكيمة، والخطط السليمة المستقيمة، بين آمر ومأمور.

Son günlerimizde güvenlik ve düzen, şeriat ve kanun esaslarının sağlamlaştırılması hakkında ne kadar da çok şey duyduk! Ancak bu meselede doğruluğun bütün yönlerini Peygamber'in şu sözünden daha güzel toplayan bir söz bilmiyoruz: “Günah emredilmediği sürece dinlemek ve itaat etmek haktır; günah emredildiğinde ise ne dinlemek vardır ne de itaat.” Yine Ubâde b. es-Sâmit'in rivayet ettiği hadisteki şu sözü: “… elinizde Allah'tan kesin bir delil bulunan apaçık bir küfür görmedikçe işi ehlinden çekip almamak üzere.” Ve şu sözü: “Zalim imam fitneden hayırlıdır; gerçi hiçbirinde hayır yoktur ama bazı şerler diğerine göre ehvendir.” Ve şu sözü: “Emîr insanlarda şüphe aramaya kalkarsa onları ifsad eder” … Bu anlamda, emreden ile emredilen arasında hikmetli idarenin ve sağlam, dosdoğru planların üzerine kurulduğu kaidelerin özeti niteliğinde daha nice hadisler vardır.

نظام وفوق النظام سلطان، وفوق السلطان برهان من الشرع والعقل لا شك فيه، وجميع أولئك على سماحة لا تتعسف النزاع ولا تتعسف الريبة ولا تلتمس الغلواء.

Bir düzen, düzenin üstünde bir otorite, otoritenin üstünde ise şeriat ve akıldan gelen şüphe götürmez bir delil vardır; bütün bunlar ise çekişmeye zorlamayan, şüphe peşine düşmeyen ve aşırılık aramayan bir müsamaha üzerinedir.

هذا الإلهام النافذ السديد في تدبير المصالح العامة، وعلاج شئون الجماعات، وهو الذي أوحى إلى الرسول الأمي قبل كشف الجراثيم، وقبل تأسيس الحجر الصحي بين الدول، وقبل العصر الحديث بعشرات القرون، أن يقضي في مسائل الصحة واتقاء نشر الأوبئة بفصل الخطاب الذي لم يأت العلم بعده بمزيد، حيث قال: «إذا سمعتم بالطاعون بأرض فلا تدخلوها، وإذا وقع بأرض وأنتم بها فلا تخرجوا منها.»

Kamu yararını gözetme ve toplumların işlerini yoluna koyma konusundaki bu keskin ve isabetli ilham, mikropların keşfinden, devletler arasında karantina uygulanmasının başlamasından ve modern çağdan onlarca asır önce ümmî Resûl'e, sağlık ve salgınların yayılmasını önleme meselelerinde bilimin daha ötesine geçemediği şu kesin hükmü vermesini ilham etmiştir: “Bir yerde veba çıktığını duyarsanız oraya girmeyin; bulunduğunuz yerde veba çıkarsa oradan da çıkmayın.”

فتلك وصية من ينظر في تدبيره إلى العالم الإنساني بأسره لا إلى سلامة مدينة واحدة أو سلامة فرد واحد، إذ ليس أصون للعالم من حصر الوباء في مكانه، وليس من حق مدينة أن تنشد السلامة لنفسها أو لأحد من سكانها بتعريض المدن كلها لعدواها.

Bu, aldığı tedbirde tek bir şehrin yahut tek bir ferdin selametine değil, bütün insanlık âlemine bakan birinin tavsiyesidir. Çünkü dünyayı salgını kendi yerinde tutmaktan daha iyi koruyacak bir şey yoktur ve hiçbir şehrin, bütün şehirleri kendi bulaşıcı hastalığına maruz bırakarak kendisi yahut sakinlerinden biri için kurtuluş aramaya hakkı yoktur.

تدبير الشئون العامة

Kamu İşlerinin İdaresi

على أن الإدارة العليا إنما تتجلى في تدبير الشئون العامة حين تصطدم بالأهواء وتنذر بالفتنة والنزاع، فليست الإدارة كلها نصوصًا وقواعد يجري الحاكم في تنفيذها مجرى الآلات والموازين التي تصرف الشئون على نسق واحد، ولكنها في كثير من الأحيان علاج نفوس وقيادة أخطار لا أمان فيها من الانحراف القليل هنا أو الانحراف القليل هناك.

Bununla birlikte yüksek idarecilik, asıl kamu işlerinin idaresinde, heveslerle çarpışıp fitne ve çekişme tehlikesi baş gösterdiğinde ortaya çıkar. Çünkü idarenin tamamı, yöneticinin uygulamada işleri tekdüze yürüten aletler ve teraziler gibi hareket edeceği metinlerden ve kurallardan ibaret değildir; bilakis çoğu zaman ruhları tedavi etmek ve şurada yahut burada yaşanacak küçük bir sapmadan emin olunamayan tehlikeleri yönetmektir.

وذلك هو المجال الذي تمت فيه عبقرية محمد في حلول التوفيق واتقاء الشرور أحسن تمام. فما عرض له تدبير أمر من معضلات الشقاق بعد الرسالة ولا قبلها إلا أشار فيه بأعدل الآراء، وأدناها إلى السلم والإرضاء.

İşte Muhammed'in uzlaştırıcı çözümler bulma ve şerlerden sakınma konusundaki dehasının en mükemmel biçimde tamamlandığı alan budur. Gerek risaletten sonra gerekse risaletten önce, ayrılık doğuran çetin meselelerden birini idare etme işi önüne geldiğinde, mutlaka en adil, barışa ve hoşnutluğa en yakın görüşü işaret etmiştir.

صنع ذلك حين اختلفت القبائل على أيها يستأثر بإقامة الحجر الأسود في مكانه، وهو شرف لا تنزل عنه قبيلة لقبيلة، ولا تؤمن عقبى الفصل فيه بإيثار إحدى القبائل على غيرها ولو جاء الإيثار من طريق المصادفة والاقتراع، فأشار محمد بالرأي الذي لا رأي غيره لحاضر الوقت ولمقبل الغيب المجهول. فجاء بالثوب ووضع الحجر الأسود عليه وأشرك كل زعيم في طرف من أطرافه، وكان من قسمته هو على غير خلاف بين الناس أن يقيمه بيده حيث كان، وأن يتسلف الدعوة وهي مكتوبة في طوايا الزمان، ولو علموا بها يومئذٍ لما سلموا ولا سلم من عدوان وشنآن.

Kabileler Hacerülesved'i yerine koyma şerefini hangisinin tek başına üstleneceği konusunda anlaşmazlığa düştüğünde böyle yapmıştı. Bu, hiçbir kabilenin bir diğerine bırakmayacağı bir şerefti ve bu ayrıcalık tesadüf ve kura yoluyla gelse bile kabilelerden birini diğerlerine tercih ederek meseleyi karara bağlamanın akıbetinden emin olunamazdı. Muhammed, hem içinde bulunulan an hem de bilinmeyen gelecek için kendisinden başka çıkar yol olmayan görüşü ortaya koydu: Bir örtü getirip Hacerülesved'i onun üzerine koydu ve her kabile reisini örtünün bir ucundan tutmaya ortak etti. İnsanlar arasında hiçbir ihtilaf çıkmaksızın taşı kendi eliyle yerine koymak ve zamanın kıvrımlarında yazılı olan peygamberlik davetini önceden üstlenmek ise onun payına düşmüştü; şayet o gün bunu bilselerdi ne boyun eğerlerdi ne de kendisi düşmanlık ve kinden kurtulabilirdi.

وصنع ذلك يوم هاجر من مكة إلى المدينة فاستقبلته الوفود تتنافس على ضيافته ونزوله، وهو يشفق أن يقدح في نفوسها شرر الغيرة بتمييز أناس منهم على أناس أو اختيار محلة دون محلة، فترك لناقته خطامها تسير ويفسح الناس لها طريقها حتى بركت حيث طاب لها أن تبرك، وفصلت فيما لو فصل فيه إنسان كبير أو صغير لما مضى فصله بغير جريرة لا تؤمن عقباها بعد ساعتها، ولو أمنت في تلك الساعة على دَخَلٍ وسوء طويَّة …

Mekke'den Medine'ye hicret ettiği gün de böyle yapmıştı. Heyetler onu ağırlamak ve kendi yanlarında konaklatmak için birbirleriyle yarışarak karşıladıklarında, içlerinden bazılarını bazılarına üstün tutarak yahut bir mahalleyi diğerine tercih ederek kalplerinde kıskançlık kıvılcımları çakmasından endişe etti. Bu yüzden devesinin yularını serbest bıraktı; deve yürüyor, insanlar da ona yol açıyordu. Nihayet deve çökmek istediği yere çöktü ve büyük küçük herhangi bir insanın karara bağlaması halinde, o an için içten pazarlık ve kötü niyetle güvenli görünse bile bir saat sonrasında akıbetinden emin olunamayacak bir suça yol açmadan geçiştirilemeyecek bir meseleyi çözüme kavuşturdu …

وصنع ذلك يوم فضل بالغنائم أناسًا من أهل مكة الضعيف إيمانهم على أناس من الأنصار الذي صدقوا الإسلام وثبتوا على الجهاد، فلما غضب المفضولون لم يكن أسرع منه إلى إرضائهم بالحجة التي لا تغلب من يدين بها، بل تريه أنه هو الغالب الكاسب وأنها تصيب منه المقنع والإقناع في وقت واحد: «أوجدتم يا معشر الأنصار في لعاعة من الدنيا تألفت بها قومًا ليسلموا ووكلتكم إلى إسلامكم؟ … ألا ترضون يا معشر الأنصار أن يذهب الناس بالشاة والبعير وترجعوا برسول الله إلى رحالكم؟ … فوالذي نفس محمد بيده لولا الهجرة لكنت امرأً من الأنصار. اللهم ارحم الأنصار وأبناء الأنصار وأبناء أبناء الأنصار …»

Ganimet dağıtımında Mekke halkından imanı zayıf olan bazı kimseleri, İslâm'a sadakat gösteren ve cihadda sebat eden ensardan bazı kimselere tercih ettiği gün de böyle yapmıştı. Kendilerine başkaları tercih edilenler öfkelenince, bu davaya gönül veren kimseyi alt edemeyecek, bilakis asıl galip ve kazançlı olanın kendisi olduğunu gösterecek ve onda aynı anda hem kanaat hem de ikna sağlayacak bir delille onları razı etmekte ondan daha hızlısı yoktu: “Ey ensar topluluğu! Müslüman olsunlar diye bir topluluğun kalbini ısındırdığım ve sizleri ise kendi İslâm'ınıza güvendiğim için verdiğim değersiz bir dünya malı yüzünden içinizde bir burukluk mu duydunuz? … Ey ensar topluluğu! İnsanların koyun ve deveyle gitmesine, sizlerin ise Resûlullah'ı yanınıza alarak evlerinize dönmenize razı değil misiniz? … Muhammed'in canı elinde olan Allah'a yemin ederim ki hicret olmasaydı ben de ensardan biri olurdum. Allah'ım! Ensara, ensarın oğullarına ve ensarın oğullarının oğullarına merhamet et …”

كلام مدير فيه الإدارة والرياسة هبة من هبات الخلق والتكوين … فهو مدير حين تكون الإدارة تدبير أمور، ومدير حين تكون الإدارة تدبير شعور، وهو كفيل ألا يلي مصلحة من المصالح تعتورها الفوضى ويتطرق إليها الاختلال، لأنه يسوسها بالنظام وبالتبعة، وبالاختصاص وبالسماحة، وما من مجتمع يساس بهذه الخصال ويبقى فيه منفذ بعدها لاختلال أو انحلال، أو لخطل في إدارة الأعمال.

Bu, idare ve başkanlığın yaratılış ve fıtrat vergisi olduğu bir idarecinin sözüdür … O, idare işleri çekip çevirmek olduğunda da idarecidir, duyguları yönetmek olduğunda da idarecidir. Üstlendiği hiçbir kamu işine kargaşanın musallat olmaması ve bozulmanın sızmaması onun güvencesi altındadır; çünkü o, işleri düzenle, sorumlulukla, uzmanlıkla ve müsamahayla yönetir. Bu hasletlerle yönetilen hiçbir toplumda, artık bozulmaya, çözülmeye yahut işlerin idaresinde bir sakatlığa yol açacak hiçbir gedik kalmaz.