Binûn

Belîğ

Kaynak: Abkariyyetü Muhammed · Abbas Mahmûd el-Akkâd · Hindawi neşri · Türkçe çeviri

الفصل السادس

Altıncı Fasıl

«اللَّهم هل بلَّغت!»

“Allah'ım, tebliğ ettim mi!”

هذه هي اللازمة التي رددها النبي في أطول خطبه الأخيرة، وهي خطبة الوداع.

Bu, Peygamber'in en uzun son hutbesi olan Veda Hutbesi'nde tekrarladığı nakarattır.

وهي لازمة عظيمة الدلالة في مقامها؛ لأنها لخصت حياة كاملة في ألفاظ معدودات. فما كانت حياة النبي كلها بعملها وقولها وحركتها وسكونها إلا حياة تبليغ وبلاغ، وما كان لها من فاصلة خاتمة أبلغ من قوله عليه السلام وهو يجود بنفسه: «جلال ربي الرفيع فقد بلغت!»

Bu ifade, söylendiği makamda çok derin bir anlam taşır; çünkü koskoca bir hayatı sayılı birkaç kelimede özetlemiştir. Zira Peygamber'in bütün hayatı; ameliyle, sözüyle, hareketiyle ve sükûnuyla yalnızca bir tebliğ ve duyurma hayatıydı. Bu hayatın, aleyhisselâm'ın son nefesini verirken söylediği şu sözden daha belîğ bir hitam cümlesi olamazdı: “Yüce Rabbimin celâline sığınırım, şüphesiz tebliğ ettim!”

ولصدق هذه الدلالة ترى أن السمة الغالبة على أسلوب النبي في كلامه المحفوظ بين أيدينا هي سمة الإبلاغ قبل كل سمة أخرى … بل هي السمة الجامعة التي لا سمة غيرها؛ لأنها أصل شامل لما تفرق من سمات هي منها بمثابة الفروع.

Bu delaletin doğruluğundan ötürüdür ki, elimizde mahfuz bulunan sözlerinde Peygamber'in üslubuna hâkim olan özelliğin, diğer bütün özelliklerden önce tebliğ (mesajı tam ulaştırma) özelliği olduğunu görürsün … Hatta bu, kendisinden başka bir özellik bulunmayan kuşatıcı özelliktir; çünkü kendisinin dalları mesabesinde olan dağınık bütün özellikleri kapsayan bir asıldır.

وكلام النبي المحفوظ بين أيدينا إما معاهدات ورسائل كتبت في حينها، وإما خطب وأدعية ووصايا وأجوبة عن أسئلة كتبت بعد حينها وروعيت الدقة في المضاهاة بين رواياتها جهد المستطاع.

Peygamber'in elimizde korunan sözleri; ya kendi zamanında yazılmış antlaşmalar ve mektuplardır ya da daha sonra yazıya geçirilmiş ve rivayetleri arasında uyum sağlama konusunda elden geldiğince titizlik gösterilmiş hutbeler, dualar, tavsiyeler ve sorulara verilmiş cevaplardır.

والإبلاغ هو السمة المشتركة في أفانين هذا الكلام جميعًا، حتى ما جرى منه مجرى القصص أو مجرى الأوامر إلى المرءوسين أو مجرى الدعاء الذي يُلَقَّنه المسلم ليدعو الله على مثاله.

Tebliğ, bu söz türlerinin tamamındaki ortak özelliktir; hatta kıssa tarzında olanlarda, astlara verilen emirler şeklinde olanlarda yahut Müslümanın Allah'a onun benzeriyle dua etmesi için kendisine telkin edilen dualar şeklinde olanlarda bile durum böyledir.

انظر مثلًا إلى قصة أصحاب الغار الثلاثة وتوسلهم بصالح الأعمال وهي كما جاء في مختار مسلم:

Mesela mağaradaki üç kişinin kıssasına ve salih amelleriyle tevessül etmelerine (Allah'a vesile kılmalarına) bak; Müslim seçkisinde geçtiği şekliyle kıssa şöyledir:

… بينما ثلاثة نفر يتمشون أخذهم المطر فأووا إلى غار في جبل، فانحطت على فم غارهم صخرة من الجبل فانطبقت عليهم، فقال بعضهم لبعض: انظروا أعمالًا عملتموها صالحة لله فادعوا الله — تعالى — بها، لعل الله يفرجها عنكم، فقال أحدهم: اللهم إنه كان لي والدان شيخان كبيران، وامرأتي، ولي صبية صغار أرعى عليهم. فإذا أرحت عليهم حلبت فبدأت بوالديَّ فسقيتهما قبل بني. وإنه نأى بي ذات يوم الشجر فلم آت حتى أمسيت، فوجدتهما قد ناما، فحلبت كما كنت أحلب فجئت بالحلاب، فقمت عند رؤوسهما أكره أن أوقظهما من نومهما، وأكره أن أسقي الصبية قبلهما والصبية يتضاغون عند قدمي، فلم يزل ذلك دأبي ودأبهم حتى طلع الفجر، فإن كنت تعلم أني فعلت ذلك ابتغاء وجهك فافرج لنا فرجة نرى منها السماء.

“… Üç kişi yürürken yağmura yakalandılar ve dağdaki bir mağaraya sığındılar. Derken dağdan bir kaya yuvarlanıp mağaralarının ağzına düştü ve onları içeriye kapattı. Birbirlerine şöyle dediler: ‘Allah için yaptığınız salih amellere bir bakın da onlar vesilesiyle Allah — teâlâ —'ya dua edin; umulur ki Allah o kayayı üzerinizden açar.’ İçlerinden biri şöyle dedi: ‘Allah'ım! Benim yaşlı, ihtiyar bir annem ve babam, bir karım ve geçimlerini sağladığım küçük çocuklarım vardı. Akşamleyin sürüyü onların yanına getirdiğimde süt sağar, çocuklarımdan önce annemle babamdan başlayarak onlara içirirdim. Bir gün ağaçlık alan (otlak) beni uzaklara götürdü ve akşam oluncaya kadar dönemedim. Geldiğimde ikisini de uyumuş buldum. Her zamanki gibi sütü sağdım, süt kabını getirdim ve onları uykularından uyandırmayı hoş görmediğim, onlardan önce çocuklara süt içirmeyi de istemediğim için başuçlarında dikildim durdum. Çocuklar ise ayaklarımın dibinde açlıktan ağlaşıyorlardı. Şafak sökünceye kadar benim halim de onların hali de böyle devam etti. Eğer bunu senin rızanı kazanmak için yaptığımı biliyorsan, bize gökyüzünü görebileceğimiz bir aralık aç.’

ففرج الله منها فرجة فرأوا منها السماء …

Bunun üzerine Allah kayadan bir aralık açtı da oradan gökyüzünü gördüler …

وقال الآخر: اللهم إنه كانت لي ابنة عم أحببتها كأشد ما يحب الرجال النساء، وطلبت إليها نفسها فأبت حتى آتيها بمائة دينار، فتعبت حتى جمعت مائة دينار، فجئتها بها.

Diğeri şöyle dedi: ‘Allah'ım! Benim bir amcamın kızı vardı; onu erkeklerin kadınları sevebileceği en şiddetli sevgiyle sevmiştim. Ondan nefsini istedim, fakat kendisine yüz dinar getirmediğim sürece bunu kabul etmedi. Yoruldum, çabaladım ve nihayet yüz dinarı toplayıp kendisine getirdim.

فلما وقعت بين رجليها قالت: يا عبد الله! اتق الله ولا تفتح الخاتم إلا بحقه. فقمت عنها، فإن كنت تعلم أني فعلت ذلك ابتغاء وجهك فافرج لنا منها فرجة. ففرج لهم.

Ayaklarının arasına oturduğumda bana: Ey Allah'ın kulu! Allah'tan kork ve mührü hakkı olmadan (nikâhsız) açma, dedi. Ben de onun üzerinden kalktım. Eğer bunu senin rızanı kazanmak için yaptığımı biliyorsan, bize kayadan bir aralık daha aç.’ Allah da onlara bir aralık daha açtı.

وقال الآخر: اللهم إني كنت استأجرت أجيرًا بفرق أرز، فلما قضى عمله قال: أعطني حقي، فعرضت عليه فرقه فرغب عنه، فلم أزل أزرعه حتى جمعت منه بقرًا ورعاءها فجاءني وقال: اتق الله ولا تظلمني حقي! قلت: اذهب إلى تلك البقر ورعائها فخذها فقال: اتق الله ولا تستهزئ بي! فقلت: إني لا أستهزئ بك. خذ ذلك البقر ورعاءها! … فأخذه فذهب به …

Diğeri de şöyle dedi: ‘Allah'ım! Ben bir farak pirinç karşılığında bir işçi tutmuştum. İşini bitirince: Hakkımı ver, dedi. Ona hakkı olan bir farak pirinci sundum, fakat onu beğenmeyip bıraktı. Ben de o pirinci durmadan ektim, sonunda ondan bir sığır sürüsü ve çobanlarını edindim. Daha sonra yanıma geldi ve: Allah'tan kork, hakkımı yeme! dedi. Ona: Şu sığırların ve çobanlarının yanına git de onları al, dedim. Bana: Allah'tan kork ve benimle alay etme! dedi. Ben de: Seninle alay etmiyorum, o sığırları ve çobanlarını al! dedim … Bunun üzerine onları alıp gitti …

فإن كنت تعلم أني فعلت ذلك ابتغاء وجهك فافرج لنا ما بقي.

Eğer bunu senin rızanı kazanmak için yaptığımı biliyorsan, kalan kısmı da bize aç.’

ففرج الله ما بقي.

Bunun üzerine Allah kalan kısmı da açtı.”

هذا أسلوبه عليه السلام في التعليم بالقصص.

İşte aleyhisselâm'ın kıssalarla öğretimdeki üslubu budur.

توجيه الأمراء والولاة

Komutanları ve Valileri Yönlendirmesi

فانظر إلى أسلوبه في توجيه الأمراء والولاة كما جاء في مختار مسلم حيث قال: «كان رسول الله إذا أمَّر أميرًا على جيش أو سرية أوصاه في خاصته بتقوى الله ومن معه من المسلمين خيرًا ثم قال: اغزوا باسم الله في سبيل الله. قاتلوا من كفر بالله اغزوا ولا تغلوا ولا تغدروا ولا تمثلوا ولا تقتلوا وليدًا، وإذا لقيت عدوك من المشركين فادعهم إلى ثلاث خصال، فأيتهن ما أجابوك فاقبل منهم، وكف عنهم، ثم ادعهم إلى التحول من دارهم إلى دار المهاجرين، وأخبرهم أنهم إن فعلوا ذلك فلهم ما للمهاجرين، فإن أبوا أن يتحولوا منها فأخبرهم أنهم يكونون كأعراب المسلمين، ولا يكون لهم في الغنيمة والفيء شيء، إلا أن يجاهدوا مع المسلمين، فإن هم أبوا فسلهم الجزية فإن هم أجابوك فاقبل منهم وكف عنهم. فإن هم أبوا فاستعن بالله وقاتلهم.

Şimdi de onun komutanları ve valileri yönlendirirken kullandığı üsluba, Sahîh-i Müslim'den seçilen şu metinde geçtiği şekliyle bir bak: “Resûlullah bir orduya ya da seriyyeye (küçük askerî birlik) bir komutan tayin ettiğinde, ona şahsında Allah'tan korkmayı, beraberindeki Müslümanlara da hayırla muamele etmeyi tavsiye eder, ardından şöyle buyururdu: Allah'ın adıyla, Allah yolunda gazâya çıkın. Allah'ı inkâr edenlerle savaşın. Gazâ edin, fakat ganimete hıyanet etmeyin, ahdinizi bozmayın, müsle (ölülerin uzuvlarını kesme) yapmayın ve çocukları öldürmeyin. Müşrik olan düşmanlarınla karşılaştığında onları üç haslete davet et. Bunlardan hangisini kabul ederlerse sen de onlardan bunu kabul et ve kendilerine dokunma. Önce onları İslâm'a davet et; eğer kabul ederlerse onlardan bunu kabul et ve kendilerine dokunma. Sonra onları kendi yurtlarından muhacirlerin yurduna göç etmeye davet et. Bunu yaptıkları takdirde muhacirlerin sahip olduğu hak ve sorumluluklara sahip olacaklarını kendilerine bildir. Eğer yurtlarından göç etmeyi kabul etmezlerse, onlara Müslüman bedevîler hükmünde olacaklarını, kendilerine Allah'ın hükümlerinin uygulanacağını, Müslümanlarla birlikte cihad etmedikçe ganimet ve feyden (savaşsız elde edilen ganimetten) hiçbir pay alamayacaklarını bildir. Eğer İslam'a girmeyi reddederlerse onlardan cizye (gayrimüslimlerden alınan baş vergisi) iste. Kabul ederlerse onlardan bunu kabul et ve kendilerine dokunma. Bunu da reddederlerse Allah'tan yardım dile ve onlarla savaş.

وإذا حاصرت أهل حصن فأرادوك أن تجعل لهم ذمة الله وذمة نبيه فلا تجعل لهم ذمة الله ولا ذمة نبيه، ولكن اجعل لهم ذمتك وذمة أصحابك، فإنكم أَنْ تخفروا ذممكن وذمم أصحابكم أهون من أن تخفروا ذمة الله وذمة رسوله.

Bir kale halkını kuşattığında, senden kendilerine Allah'ın ve Peygamberinin zimmetini (güvencesini) vermeni isterlerse, onlara ne Allah'ın ne de Peygamberinin zimmetini ver; bilakis onlara kendi zimmetini ve ashâbının zimmetini ver. Zira sizin kendi zimmetinizi ve ashâbınızın zimmetini bozmaniz, Allah'ın ve Resûlünün zimmetini bozmanızdan daha hafif bir vebaldir.

وإذا حاصرت أهل حصن فأرادوك أن تنزلهم على حكم الله فلا تنزلهم على حكم الله ولكن أنزلهم على حكمك، فأنت لا تدري أتصيب حكم الله فيهم أم لا.»

Yine bir kale halkını kuşattığında, senden Allah'ın hükmü üzere teslim olmayı isterlerse, onları Allah'ın hükmü üzere teslim alma; bilakis kendi hükmün üzere teslim al. Çünkü sen onlar hakkında Allah'ın hükmüne isabet edip edemeyeceğini bilemezsin.”

وهذا أسلوبه عليه السلام في تعليم الولاة بالأوامر والوصايا.

İşte aleyhisselâm'ın valileri emir ve tavsiyelerle eğitmedeki üslubu da budur.

فانظر إلى أسلوبه في الرسائل من رسالته إلى النجاشي حيث قال: «سلِمٌ أنت. فإني أحمد إليك الله الذي لا إله إلا هو، الملك القدوس السلام المؤمن المهيمن، وأشهد أن عيسى ابن مريم روح الله وكلمته ألقاها إلى مريم البتول الطيبة الحصينة؛ فحملت بعيسى فخلقه الله من روحه، ونفخه كما خلق آدم بيده ونفخه.

Bir de onun mektuplardaki üslubuna, Necâşî'ye gönderdiği mektubundaki şu ifadelerine bak: “Sana selâm olsun. Kendisinden başka ilâh olmayan, Melik, Kuddûs, Selâm, Mü'min ve Müheymin olan Allah'a senin yanındaki nimetlerinden ötürü hamdederim. Şehâdet ederim ki Meryem oğlu Îsâ, Allah'ın ruhu ve dünyadan el çekmiş, iffetli ve tertemiz Meryem'e ilka ettiği kelimesidir. Meryem, Îsâ'ya hamile kalmış; Allah da tıpkı Âdem'i kendi eliyle yaratıp ona üflediği gibi, Îsâ'yı da kendi ruhundan yaratmış ve ona üflemiştir.

وإني أدعوك إلى الله وحده لا شريك له، والموالاة على طاعته، وأن تتبعني وتؤمن بالذي جاءني فإني رسول الله.

Ben seni, ortağı olmayan bir tek Allah'a, O'na itaat üzere yardımlaşmaya, bana tâbi olmaya ve bana gelene iman etmeye davet ediyorum. Çünkü ben Allah'ın Resûlüyüm.

وقد بعثت إليك ابن عمي جعفرًا ونفرًا معه من المسلمين، فإذا جاءك فأقرهم ودع التجبر … فإني أدعوك وجنودك إلى الله فقد بلَّغت ونصحت فاقبلوا نصحي …

Sana amcamın oğlu Ca'fer'i ve beraberindeki bir grup Müslümanı gönderdim. Yanına geldiklerinde onları ağırla ve büyüklük taslamayı bırak … Ben seni ve ordularını Allah'a davet ediyorum. İşte tebliğ ettim ve nasihatte bulundum; artık nasihatimi kabul edin …

والسلام على من اتبع الهدى.»

Selâm, hidayete tâbi olanların üzerine olsun.”

المعاهدات والمواثيق

Antlaşmalar ve Ahitnameler

أما أسلوبه في المعاهدات والمواثيق فهذا طرف مما جاء في كتابه عليه السلام بين المهاجرين والأنصار واليهود:

Antlaşmalar ve ahitnamelerdeki üslubuna gelince; işte aleyhisselâm'ın muhacirler, ensar ve Yahudiler arasında kaleme aldığı yazısından bir bölüm:

… المهاجرون من قريش على ربعتهم يتعاقلون بينهم وهم يفدون عانيتهم بالمعروف والقسط بين المؤمنين.

… Kureyş'ten olan muhacirler, önceki âdetleri üzere kendi aralarında diyetlerini birlikte öderler ve esirlerinin fidyesini müminler arasında örfe uygun biçimde ve adaletle verirler.

وبنو عوف على ربعتهم يتعاقلون معاقلهم الأولى، وكل طائفة تفدي عانيها بالمعروف والقسط بين المؤمنين.

Avf oğulları, önceki âdetleri üzere ilk diyet uygulamalarını kendi aralarında sürdürürler; her topluluk kendi esirinin fidyesini müminler arasında örfe uygun biçimde ve adaletle verir.

وبنو الحارث على ربعتهم يتعاقلون معاقلهم الأولى، وكل طائفة تفدي عانيها بالمعروف والقسط بين المؤمنين.

Hâris oğulları, önceki âdetleri üzere ilk diyet uygulamalarını kendi aralarında sürdürürler; her topluluk kendi esirinin fidyesini müminler arasında örfe uygun biçimde ve adaletle verir.

وبنو جشم على ربعتهم يتعاقلون معاقلهم الأولى، وكل طائفة تفدي عانيها بالمعروف والقسط بين المؤمنين …

Cüşem oğulları, önceki âdetleri üzere ilk diyet uygulamalarını kendi aralarında sürdürürler; her topluluk kendi esirinin fidyesini müminler arasında örfe uygun biçimde ve adaletle verir …

وهكذا إلى آخر الكتاب.

Yazının sonuna kadar bu şekilde devam eder.

•••

•••

تلك النماذج من كلام النبي في أربعة أبواب مختلفات، تتفرق موضوعاتها كما تتفرق القصص والأوامر والرسائل والمواثيق، ولكنها كلها موسومة بسمة واحدة لا اختلاف فيها، وهي سمة الإبلاغ أو البلاغ المبين.

Bunlar, Peygamber'in sözlerinden dört farklı alana ait örneklerdir. Kıssalar, emirler, mektuplar ve ahitnameler birbirinden nasıl ayrılıyorsa bunların konuları da öylece ayrılır; fakat hepsi, üzerinde hiçbir ihtilaf bulunmayan tek bir özellikle damgalanmıştır: O da tam bir tebliğ, yani apaçık bildirme özelliğidir.

وأصدق ما يقال في تعريفها ما قيل في تعريف الخط المستقيم عند أهل الهندسة: أقرب موصل بين نقطتين.

Bunu tanımlarken söylenebilecek en doğru söz, geometricilerin doğru çizgiyi tanımlarken söyledikleri sözdür: İki nokta arasındaki en kısa yol.

فليس أقرب من هذا الأسلوب في إبلاغ الغرض منه.

Gerçekten de maksadı ulaştırmada bu üsluptan daha kestirme bir yol yoktur.

لا كلفة ولا غموض ولا إغراب، وقلة الغريب — بل ندرته — في كلام النبي أجدر الأمور بالملاحظة في إقامة المثل والنماذج لأساليب البلاغة العربية …

Ne bir zorlama vardır, ne kapalılık ne de anlaşılmaz ifadeler peşinde koşma. Peygamber'in sözlerinde garîb (az kullanılan, anlaşılması güç) kelimelerin azlığı —hatta yok denecek kadar nadir oluşu— Arap belâgati üsluplarına örnek ve model ortaya koyarken dikkate alınmaya en layık husustur …

فمحمد العربي القرشي الناشئ في بني سعد العالم بلهجات القبائل حتى ما تفوته لهجة قبيلة نائية في أطراف الجزيرة، لم يكن في كلامه كله غريب يجهله السامع أو يحتاج تبيانه إلى مراجعة، وسر ذلك أنه يريد أن يبلغ أو يريد أن يصل إلى سامعه، ولا يريد أن يقيم بينه وبين السامع حاجزًا من اللفظ الغريب أو المعنى الغريب، ومن ذلك ما روي عنه عليه السلام أنه كان يعيد الكلمة ثلاثًا لتعقل عنه، وأنه كان يبغض التكلف والاغترار بالبلاغة كما قال: «إن الله تعالى يبغض البليغ من الرجال الذي يتخلل بلسانه تخلل الباقرة بلسانها.»

Sa'd oğulları arasında yetişmiş, yarımadanın en ücra köşelerindeki uzak bir kabilenin lehçesi bile gözünden kaçmayacak kadar kabile lehçelerini iyi bilen Kureyşli Arap Muhammed'in bütün sözlerinde, dinleyenin bilmediği ya da açıklanması için sözlüklere başvurmayı gerektiren tek bir garîb kelime bile yoktu. Bunun sırrı şudur: O, maksadını tebliğ etmek, yani dinleyicisine ulaşmak istiyordu; kendisiyle dinleyen arasına garîb lafızlardan ya da tuhaf manalardan oluşan bir duvar örmek istemiyordu. Nitekim aleyhisselâm'dan rivayet edildiğine göre, iyice anlaşılması için bir sözü üç kez tekrar etmesi de, belâgat gösterisi yapmaktan ve yapmacıklıktan nefret etmesi de bundandır. Nitekim şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz yüce Allah, sığırın diliyle otları evirip çevirdiği gibi dilini evirip çevirerek belâgat gösterisi yapan erkeklere buğzeder.”

وقد عرف عن النبي عليه السلام في حياته الخاصة والعامة أنه كان قليل الكلام معرضًا عن اللغو لا يقول إلا الحق وإن قاله في مزاح.

Peygamber aleyhisselâm'ın hem özel hem de umumi hayatında az konuştuğu, boş sözden yüz çevirdiği ve şaka yaparken bile sadece gerçeği söylediği bilinen bir husustur.

فمن ثم لا عجب أن يخلو كلامه من الحشو والتكرار والزيادة، فإذا كرر اللفظ بعينه كما جاء في بعض المعاهدات فذلك أسلوب المعاهدات الذي لا محيص عنه، لأن تكرار النص يمنع التأويل عند اختلافه فهو أيضًا سمة من سمات الإبلاغ على سبيل التوكيد والتحقيق، أو على سبيل الإعادة التي روي أنه كان يتوخاها عليه السلام أحيانًا ليعقل عنه كلامه.

Hal böyle olunca, onun sözlerinin doldurma ifadelerden, tekrardan ve fazlalıklardan uzak olmasına şaşmamak gerekir. Bazı antlaşmalarda geçtiği üzere bir lafzı olduğu gibi tekrar etmişse, bu, antlaşmaların kaçınılmaz üslubudur. Çünkü metnin tekrarlanması, anlaşmazlık halinde farklı yorumların (te'vilin) önüne geçer. Dolayısıyla bu da pekiştirme ve kesinleştirme yoluyla ya da aleyhisselâm'ın sözünün iyice anlaşılması için zaman zaman başvurduğu rivayet edilen tekrarlama yoluyla tebliğin özelliklerinden biridir.

وفي كتابه إلى النجاشي زيادة من أسماء الله الحسنى ومن الإشارة إلى المسيح وأمه لم تؤثر في الكتب الأخرى … ولكنها ألزم ما يلزم في خطاب ملك مسيحي يراد منه أن يفهم كيف تتفق صفات الله والمسيح في دينه وفي دين المسلمين الذي يُدْعى إليه، وكيف يبتغي طريق المقابلة بين العقيدتين إذا شاء.

Necâşî'ye gönderdiği mektubunda ise Allah'ın güzel isimlerine (esmâ-i hüsnâ) ve Mesîh ile annesine dair, diğer mektuplarda rastlanmayan fazladan ifadeler yer alır … Ne var ki bunlar, kendi dininde ve davet edildiği Müslümanların dininde Allah'ın ve Mesîh'in sıfatlarının nasıl bağdaştığını anlaması, ayrıca dilerse iki inanç arasında bir karşılaştırma yolu araması istenen Hristiyan bir krala hitap ederken en gerekli olan şeylerdir.

ما على الرسول إلا البلاغ.

Peygamber'e düşen, sadece tebliğdir.

وهذا هو البلاغ في التعبير: كل كلمة تصل إلى سامعها، وكل كلمة مقصودة بمقدار …

İfadede tebliğ işte budur: Her kelime dinleyicisine ulaşır ve her kelime tam ölçüsünde bir maksat taşır …

ولا زخرف ولا حيلة ولا مشقة مُتَعَمِّل في ابتغاء التأثير، إلا الإبلاغ الذي يليق بالرجولة والكرامة، وعلى المعرض بعد ذلك وزر الإعراض.

Etkileyici olmak adına ne bir süsleme, ne bir hile ne de zorlama bir çaba vardır; yalnızca mertliğe ve vakara yakışan bir tebliğ bulunur. Bundan sonra yüz çevirenin günahı ise kendi boynunadır.

سجع كحلية الذهب

Altın Ziynet Gibi Bir Seci

وكان عليه السلام يكره «سجع الكهان» الذي يخدعون به السامع ليوهموه أنه يستمع إلى طلاسم السحرة والشياطين، ولكنه لم يكن يأبى السجع بتة ولا يخلو كلامه من سجع يأتي على السجية، ويغلب أن يكون ذلك فيما يرتل علانية كالأذان وما هو في حكمه، أو فيما يحفظ من الوصايا الجامعة كقوله: «ما بال أقوام يشترطون شروطًا ليست في كتاب الله؟ ما كان من شرط ليس في كتاب الله فهو باطل وإن كان مائة شرط. قضاء الله حق، وشرط الله أوثق، وإنما الولاء لمن أعتق» أو قوله: «إن الله حرم عليكم عقوق الأمهات ووأد البنات، ومنعًا وهات، وكره لكم قيل وقال وكثرة السؤال وإضاعة المال.»

Aleyhisselâm, dinleyeni büyücülerin ve şeytanların tılsımlarını dinlediği vehmine düşürerek kandırmak için başvurulan ‘kâhin secisinden’ (kafiyeli nesir) hoşlanmazdı. Bununla birlikte seciyi büsbütün reddetmezdi; sözleri, içinden geldiği gibi doğal olarak dökülen secilerden uzak değildi. Bu durum çoğunlukla ezan ve benzeri açıktan okunan metinlerde ya da hafızalarda tutulan özlü tavsiyelerde görülür. Nitekim şu sözü böyledir: “Bazı kimselere ne oluyor ki Allah'ın kitabında bulunmayan şartlar koşuyorlar? Allah'ın kitabında bulunmayan her şart, yüz şart bile olsa batıldır. Allah'ın hükmü haktır, Allah'ın şartı daha sağlamdır; velâ (azatlı köle üzerindeki yakınlık ve miras hakkı) ise ancak azat edene aittir.” Yine şu sözü de öyledir: “Şüphesiz Allah size annelere itaatsizlik etmeyi, kız çocuklarını diri diri gömmeyi, cimrilik edip hep bana demeyi haram kıldı; dedikoduyu, çok soru sormayı ve malı zayi etmeyi de sizin için hoş görmedi.”

ومذهبه في هذه الحلية اللطيفة مذهبه في كل حلية تليق بالرجل؛ فحولة في القول وفحولة في الزينة، فسجعه عليه السلام كحلية الذهب التي يليق بالرجل أن يتحلى بها، ولا مزيد.

Onun bu zarif söz sanatındaki tutumu, erkeğe yakışan her türlü süs konusundaki tutumuyla aynıdır: Sözde de vakur bir olgunluk, süste de vakur bir olgunluk. Dolayısıyla aleyhisselâm'ın secisi, bir erkeğin takınması yakışık alan altın ziynet (veya gümüş yüzük gibi sade bir süs) gibidir; fazlası değil.

كتب إليه أبو سفيان كتابًا يقول في آخره:

Ebû Süfyân ona gönderdiği bir mektubun sonunda şöyle diyordu:

… نريد منك نصف نخل المدينة، فإن أجبتنا إلى ذلك وإلا أبشر بخراب الديار وقلع الآثار.

… Senden Medine hurmalıklarının yarısını istiyoruz. Buna olumlu cevap verirsen ne âlâ; aksi takdirde yurtların harap olmasıyla ve izlerin silinip kökünün kazınmasıyla müjdelen!

تجاوبت القبائل من نزار لنصر اللات في البيت الحرام

Nizâr'ın kabileleri birbirine ses verip toplandı Beytülharâm'da Lât'a yardım etmek için

وأقبلت الضراغم من قريش على خيل مسومة ضرام

Ve Kureyş'in arslanları sökün etti Ateş gibi tutuşan nişanlı atlar üzerinde

فأجابه بكتاب جاء فيه:

Bunun üzerine [Peygamber] ona içinde şu ifadelerin yer aldığı bir mektupla cevap verdi:

وصل كتاب أهل الشرك والنفاق والكفر والشقاق، وفهمت مقالتكم. فوالله ما لكم عندي جواب إلا أطراف الرماح وأشفار الصفاح، فارجعوا ويلكم عن عبادة الأصنام، وأبشروا بضرب الحسام، وبفلق الهام، وخراب الديار، وقلع الآثار …

Şirk ve nifak, küfür ve ayrılık ehlinin mektubu ulaştı; sözünüzü anladım. Vallahi benim yanımda sizin için mızrakların uçlarından ve enli kılıçların keskin ağızlarından başka bir cevap yoktur. Yazıklar olsun size, putlara tapmaktan vazgeçin! Yoksa keskin kılıcın vuruşuyla, başların yarılmasıyla, yurtların harap olmasıyla ve izlerin silinip kökünün kazınmasıyla müjdelenin …

فهذا السجع في هذا المقام أصلح لخطاب الجاهليين، لأنهم يعرفون منه معنى التوثيق والتمكين، كما يعرفون منه معنى المناجزة والتخويف، ومن هنا أقر النبي نص الحلف الذي كان بين جده وخزاعة على ما كان به من سجع وتفخيم يجعلونهما موثقًا تعقد به المواثيق وتؤكد به الحرمات. وهذا نصه:

Bu makamda böyle bir seci, Câhiliye insanlarına hitap etmek için en uygun olanıdır. Çünkü onlar bundan hem sözün sağlamlığını ve gücünü, hem de meydan okuma ve korkutma anlamını kavrarlar. İşte bu yüzdendir ki Peygamber, dedesi ile Huzâa kabilesi arasında yapılan ittifak metnini, içinde ahitleri bağlayan ve dokunulmazlıkları pekiştiren bir güvence saydıkları bütün o seci ve ihtişamlı ifadeleriyle birlikte onaylamıştır. O metin şöyledir:

باسمك اللهم. هذا حلف عبد المطلب بن هاشم لخزاعة، حلفًا جامعًا غير مفرق: الأشياخ على الأشياخ، والأصاغر على الأصاغر، والشاهد على الغائب. قد تعاهدوا وتعاقدوا أوكد عهد، وأوثق عقد، لا ينقض ولا ينكث ما أشرقت شمس على ثبير، وحن بفلاة بعير، وما أقام الأخشبان واعتمر بمكة إنسان: حلف أبد لطول أمد، يؤيده طلوع الشمس شدًّا، وظلام الليل مدًّا، وإن عبد المطلب وولده ومن معهم ورجال خزاعة متكافئون متضافرون متعاونون. على عبد المطلب النصرة لهم بمن تابعه على كل طالب، وعلى خزاعة النصرة لعبد المطلب وولده ومن معه على جميع العرب في شرق أو غرب. أو حزن أو سهل، وجعلوا الله على ذلك كفيلًا، وكفى به جميلًا …

Senin adınla ey Allah'ım! Bu, Abdülmuttalib b. Hâşim'in Huzâa kabilesiyle yaptığı, ayrılık kabul etmeyen kapsayıcı bir ittifaktır: Yaşlılar yaşlılar adına, küçükler küçükler adına, burada bulunanlar bulunmayanlar adına kefildir. Güneş Sebîr dağı üzerine doğdukça, çölde deve inledikçe, Ahşebân yerinde durdukça ve Mekke'de insan umre yaptıkça bozulmayacak ve çözülmeyecek en sağlam ahit ve en güçlü akitle ahitleşip sözleşmişlerdir: Uzun zamanlar boyu sürecek ebedî bir ittifaktır bu; güneşin doğuşu onu sımsıkı pekiştirir, gecenin karanlığı ömrünü uzatır. Abdülmuttalib, evlatları ve beraberindekiler ile Huzâa ricâli birbirine denktir, birbirine arka çıkar ve yardımlaşırlar. Abdülmuttalib'e düşen, kendisine tâbi olanlarla birlikte her saldırgana karşı onlara yardım etmektir; Huzâa'ya düşen de doğuda ve batıda, sarp yerde ve düzlükte bütün Araplara karşı Abdülmuttalib'e, evlatlarına ve beraberindekilere yardım etmektir. Buna Allah'ı kefil kıldılar; O ne güzel kefildir …

هذه أمثلة السجع الذي فاه به الرسول أو أقره من كلام غيره، وما عداه من تجميل الكلام فهو تجميل الإبلاغ الذي لا كلفة فيه.

İşte bunlar, Resûl'ün bizzat dile getirdiği ya da başkalarının sözlerinde onayladığı seci örnekleridir. Bunun dışında sözü güzelleştirmeye dair ne varsa, hepsi içinde hiçbir zorlama bulunmayan tebliğ güzelliğidir.

وقد أعانه عليه السلام على أسلوب الإبلاغ أن الذين كانوا يستمعون إليه إنما كانوا يستمعون إلى كلام نبي محبوب مطاع. فهو نافذ في نفوسهم بغير حيلة، مستجمع لأسماعهم بغير تشويق، قائم بالكفاية الوسطى التي لا حاجة بها إلى إفراط ولا خوف عليها من تفريط.

Kendisini dinleyenlerin, sevilen ve itaat edilen bir peygamberin sözünü dinliyor olmaları da aleyhisselâm'a bu tebliğ üslubunda yardımcı olmuştur. Zira onun sözü hiçbir hileye gerek kalmadan ruhlarına işliyor, hiçbir merak uyandırma çabasına ihtiyaç duymadan kulaklarını kendine topluyor; aşırılığa (ifrata) ihtiyaç duymayan ve eksiklikten (tefritten) endişe edilmeyen dengeli bir yeterlilik üzere duruyordu.

أما رسائله إلى الملوك والأمراء — ممن لم يسلم ولم يهتد — فإنما كانت للإبلاغ أول الأمر، ثم يأتي بعدها التفسير والتفصيل على ألسنة المرشدين والموكلين بالإجابة فيما يسألون عنه، فهي كذلك قائمة على كفاية الإبلاغ، تلك الكفاية الوسطى التي لا إفراط فيها ولا تفريط.

Henüz Müslüman olmamış ve hidayete ermemiş krallara ve emîrlere gönderdiği mektuplara gelince; bunlar ilk aşamada sadece tebliğ amacı taşıyordu. Ardından, sorulan sorulara cevap vermekle görevli irşad elçilerinin diliyle açıklama ve ayrıntılar geliyordu. Dolayısıyla bu mektuplar da aynı şekilde tebliğ yeterliliğine, yani içinde ne ifrat ne de tefrit bulunan o dengeli yeterliliğe dayanıyordu.

ونقول إن الأمرين أعانا النبي على أسلوبه المبلغ البليغ ولا نقول إنهما أنشآه وأوحياه … فإن الحوار القليل الذي حفظ لنا من أيام الدعوة الأولى قبل استفاضة الدين وإقبال الأتباع المؤمنين فقد كانت له صبغة هذا الأسلوب بعينه غير ظاهر فيها أثر من الكلفة والاصطناع، لأن مصدر الفحولة في الإبلاغ ثقته بقوله لا ثقة المستمعين إليه، فكلامه، كله نسق واحد في هذه الخصلة، وخطابه كله خطاب سهولة وكرامة. وسياقه كله مطواع لا احتيال فيه، ووصاته لمن يقتدي به أن يقصر الخطبة ويقل الكلام كما كان يقول لمن يبعث بهم من الولاة.

Biz bu iki durumun Peygamber'e o beliğ tebliğ üslubunda yardımcı olduğunu söylüyoruz; yoksa o üslubu bunların var ettiğini ve ilham ettiğini söylemiyoruz … Zira din henüz yayılmadan ve mümin takipçiler akın akın gelmeden önce, davetin ilk günlerinden bize ulaşan az sayıdaki karşılıklı konuşma da, içinde zorlama ve yapmacıklık izi görülmeyen tıpatıp aynı üslubun rengini taşıyordu. Çünkü tebliğdeki bu vakur gücün kaynağı, dinleyenlerin ona duyduğu güven değil, onun kendi sözüne duyduğu güvendi. Bu bakımdan onun bütün sözleri aynı çizgidedir; hitabının tamamı kolaylık ve vakar hitabıdır. Sözünün akışı bütünüyle yumuşak ve doğaldır, içinde hiçbir kurnazlık yoktur. Kendisini örnek alanlara tavsiyesi de, gönderdiği valilere söylediği gibi, hutbeyi kısa tutmak ve az konuşmaktır.

ولا يُفهمنَّ من هذا أن مقتضيات الكلام لم يكن لها أثر في اختلاف الوضع أو اختلاف الموقف وهو يخاطب الناس، فقد كان عليه السلام يلاحظ هذا الاختلاف ويعطيه حقه كما كان يفعل حين يتكئ على قوس وهو يخطب في الحرب، أو يتكئ على عصا وهو يخطب في العظات، وكان يبدو على وجهه ما يختلج بصدره إذا غضب أو أنذر «فكان إذا خطب احمرت عيناه وعلا صوته واشتد غضبه كأنه منذر جيش: صبحكم مساكم» …

Bundan, insanlara hitap ederken içinde bulunulan durumun ya da makamın farklılaşmasının sözün gerekleri üzerinde hiçbir etkisi olmadığı anlaşılmasın. Bilakis aleyhisselâm bu farkı gözetir ve hakkını verirdi; tıpkı savaşta hutbe irad ederken bir yaya dayanması, vaaz ve nasihat ederken ise bir asaya dayanması gibi. Öfkelendiği ya da uyarıda bulunduğu zamanlarda göğsünde çalkalanan duygular yüzüne yansırdı: “Hutbe irad ettiğinde gözleri kızarır, sesi yükselir ve öfkesi şiddetlenirdi; sanki ‘Düşman sabahleyin veya akşamleyin baskın yapacak!’ diye bir orduyu uyaran komutan gibi olurdu” …

أسلوب عصري

Çağdaş Bir Üslup

ولمن شاء أن يحسب أسلوب النبي — كتابة وخطابًا — أسلوبًا عصريًّا يقتدي به المعاصرون في زماننا هذا وفي كل زمان … لأن الأسلوب الذي يخرج من الفطرة المستقيمة هو أسلوب عصري في جميع العصور، ويخطئ من يحسب الوصل بين الجمل شرطًا للكلام العربي القديم والفصل بينها علامة من علامات الأساليب المبتدعة في الزمن الأخير، ويخطئ كذلك من يحسب قبول الكلام لإشارات الترقيم علامة أخرى من علامات هذه الأساليب، فإليك الحديث الذي نقلناه آنفًا وهو مثل من أمثلة كثار حيث يقول عليه السلام: «ما بال أقوام يشترطون شروطًا ليست في كتاب الله؟ ما كان من شرط ليس في كتاب الله فهو باطل، وإن كان مائة شرط: قضاء الله حق، وشرط الله أوثق، وإنما الولاء لمن أعتق.»

Dileyen kimse Peygamber'in —gerek yazı gerekse hitabet— üslubunu, günümüz insanlarının ve her devirdeki insanların örnek alabileceği çağdaş bir üslup sayabilir … Çünkü selim fıtrattan doğan üslup, bütün çağlarda çağdaş bir üsluptur. Cümleleri birbirine bağlamanın (vasl) eski Arap kelâmının bir şartı olduğunu, cümleleri birbirinden ayırmanın (fasl) ise son zamanlarda ortaya çıkan yeni üslupların bir alameti olduğunu sanan kimse yanılır. Aynı şekilde, bir sözün noktalama işaretlerine elverişli olmasını bu yeni üslupların bir başka alameti sayan kimse de yanılır. İşte az önce aktardığımız ve pek çok örnekten sadece biri olan şu hadise bak; aleyhisselâm şöyle buyuruyor: “Bazı kimselere ne oluyor ki Allah'ın kitabında bulunmayan şartlar koşuyorlar? Allah'ın kitabında bulunmayan her şart, yüz şart bile olsa batıldır: Allah'ın hükmü haktır, Allah'ın şartı daha sağlamdır; velâ ise ancak azat edene aittir.”

هذا الحديث رضى البلاغة العربية في وصله وفصله، ورضى الأسلوب العصري في إشارات ترقيمه، وآية على خطأ الذين يفرقون بين شروط البلاغة العربية ذلك النحو من التفريق.

Bu hadis, cümlelerinin bağlanışı ve ayrılışı bakımından Arap belâgatinin hoşnut olduğu bir metin, noktalama işaretlerine uyumu bakımından çağdaş üslubun hoşnut olduğu bir örnek ve Arap belâgatinin şartları arasında bu şekilde ayrım yapanların yanılgısının açık bir delilidir.

رأي النبي في الشعر

Peygamber'in Şiir Hakkındaki Görüşü

وقد نقلت إلينا تعقيبات معدودة عن رأي النبي في الشعر والشعراء لا تدخل في النقد الفني وتدخل في كلام الأنبياء الذين يقيسون الكلام بقياس الخير والصلاح والمطابقة لشعائر الدين وسنن الصدق والفضيلة، ومنها قوله: «أصدق كلمة قالها الشاعر كلمة لبيد: «ألا كل شيء ما خلا الله باطل».» وقوله عن امرئ القيس إنه صاحب لواء الشعراء إلى النار، وإنه كان يتمثل بشطرات من أبيات يبدل وزنها كلما أمكن تبديله مع بقاء المعنى المقصود، فكان يقول مثلًا: «ويأتيك بالأخبار من لم تزود» لأنها لا تقبل التبديل مع بقاء المعنى، ولكنه إذا نطق بقول سحيم عبد بني الحسحاس: «كفى الشيب والإسلام للمرء ناهيًا» قدم كلمة الإسلام فقال: «كفى الإسلام والشيب للمرء ناهيًا» لينفي ما استطاع أنه شاعر ينظم القصيد وأن سور القرآن قصائد مرتلات كما زعم المشركون.

Peygamber'in şiir ve şairler hakkındaki görüşüne dair bize sayılı değerlendirmeler ulaşmıştır. Bunlar edebî eleştiri alanına girmez; sözü hayır, doğruluk, dinin şiarlarına uygunluk, dürüstlük ve erdem ölçüleriyle tartan peygamberlerin kelâmı kapsamına girer. Şu sözü bunlardandır: “Bir şairin söylediği en doğru söz, Lebîd'in şu sözüdür: ‘Biliniz ki Allah'tan başka her şey batıldır.’” Yine İmruülkays hakkında onun şairlerin cehenneme giden sancaktarı olduğunu söylemesi ve kendisinin de bazı beyitlerin mısralarını, kastedilen anlam bozulmadığı sürece veznini mümkün olduğunca değiştirerek misal getirmesi bu cümledendir. Mesela, anlamı bozulmadan değiştirilmeye elverişli olmadığı için “Kendisine azık vermediğin kimse de sana haber getirir” mısraını olduğu gibi söylerdi. Ancak Suhaym Abdü Benî'l-Hashâs'ın “İnsana engel olarak ihtiyarlık ve İslam yeter” sözünü dile getirdiğinde, İslam kelimesini öne alarak “İnsana engel olarak İslam ve ihtiyarlık yeter” derdi. Bunu, müşriklerin iddia ettiği gibi kaside düzen bir şair olduğunu ve Kur'ân sûrelerinin de makamla okunan kasideler bulunduğunu elinden geldiğince reddetmek için yapardı.

وقد استحسن ما قيل من الشعر في النضح عن الإسلام والذود عنه وعن آله، فكانت آراؤه هذه وشبيهاتها آراء الأنبياء فيما يحمدون من كلام، لأنهم قد بعثوا لتعليم الناس دروس الخير والصلاح، ولم يبعثوا ليلقنوهم دروسهم في قواعد النقد والإنشاء.

Bunun yanında İslam'ı savunmak, onu ve mensuplarını korumak amacıyla söylenen şiirleri güzel bulmuştur. Dolayısıyla onun bu ve benzeri görüşleri, peygamberlerin övgüye değer buldukları sözler hakkındaki görüşleridir. Çünkü onlar insanlara eleştiri ve kompozisyon kurallarına dair dersler belletmek için değil, hayır ve doğruluk dersleri öğretmek için gönderilmişlerdir.

جوامع الكلم

Cevâmiu'l-Kelim (Az Sözle Çok Anlam İfade Etme)

إلا أن الإبلاغ أقوى الإبلاغ في كلام النبي هو اجتماع المعاني الكبار في الكلمات القصار، بل اجتماع العلوم الوافية في بضع كلمات وقد يبسطها الشارحون في مجلدات.

Ne var ki Peygamber'in kelâmındaki en güçlü ifade kudreti, büyük anlamların kısa kelimelerde toplanması, hatta şerh edenlerin ciltler dolusu açacağı eksiksiz ilimlerin birkaç kelimede bir araya gelmesidir.

ومن أمثلة ذلك علم السلوك في الدنيا والدين، وقد جمعه كله في أقل من سطرين قصيرين من قوله: «احرث لدنياك كأنك تعيش أبدًا، واعمل لأخرتك كأنك تموت غدًا.»

Dünya ve din hayatındaki davranış ilmi bunun örneklerindendir; nitekim o, bu ilmin tamamını iki kısa satırdan daha az yer tutan şu sözünde toplamıştır: “Dünyan için sanki ebediyen yaşayacakmışsın gibi çalış, ahiretin için de sanki yarın ölecekmişsin gibi amel et.”

ومن أمثلة علم السياسة الذي اجتمع كله في قوله: «كما تكونوا يُوَلَّ عليكم.» فأي قاعدة من القواعد الأصلية في سياسة الأمم لا تنطوي بين هذه الكلمات؟ …

Tamamı onun “Siz nasıl olursanız, öyle yönetilirsiniz” sözünde toplanan siyaset ilmi de bunun örneklerindendir. Milletlerin siyasetindeki temel kaidelerden hangisi bu kelimelerin arasında yer almaz ki? …

ينطوي فيها أن الأمم مسئولة عن حكوماتها، لا يعفيها من تبعة ما تصنع تلك الحكومات عذر بالجهل أو عذر بالإكراه، لأن الجهل جهلها الذي تعاقب عليه، والإكراه ضعفها الذي تلقى جزاءه.

Milletlerin kendi hükümetlerinden sorumlu olduğu gerçeği bu sözün içinde yer alır. Cehalet ya da baskı mazereti, o hükümetlerin yaptıklarının sorumluluğundan milletleri kurtarmaz. Çünkü cehalet, milletin cezasına çarptırılacağı kendi cehaleti; baskı ise karşılığını göreceği kendi zaafıdır.

وينطوي فيها أن العبرة بأخلاق الأمة لا بالنظم والأشكال التي تعلنها الحكومة، فلا سبيل إلى الاستبداد بأمة تعاف الاستبداد ولو لم يتقيد فيها الحاكم بقيود القوانين، ولا سبيل إلى حرية أمة تجهل الحرية ولو تقيد فيها الحاكم بألف قيد من النظم والأشكال.

Önemli olanın, hükümetin ilan ettiği nizam ve şekiller değil, milletin ahlakı olduğu gerçeği de bunun içinde yer alır. Zira yönetici kanunların kayıtlarıyla bağlı olmasa bile, istibdadı reddeden bir millete istibdat uygulamanın yolu yoktur; yönetici nizam ve şekillerden oluşan bin bir kayıtla bağlansa bile, hürriyeti tanımayan bir milletin hürriyete kavuşmasının yolu yoktur.

وينطوي فيها أن الولاية تبع تابع وليست بأصل أصيل، فلا يغير الله ما بقوم حتى يغيروا ما بأنفسهم. وأحرى ألا يغير الوالي قومًا حتى يتغيروا هم قبل ذلك.

Yönetimin asıl ve temel bir unsur değil, tabi bir sonuç olduğu gerçeği de bunun içinde yer alır. Nitekim bir kavim kendi durumunu değiştirmedikçe Allah onların durumunu değiştirmez. Dolayısıyla bir toplum önce kendi kendini değiştirmedikçe, yöneticinin onları değiştirememesi çok daha doğaldır.

وينطوي فيها أن «الأمة مصدر السلطات» على حد التعبير الحديث.

Modern tabirle “egemenliğin kaynağının millet olduğu” ilkesi de bunun içinde yer alır.

وينطوي فيها أن الأمة تستحق الحكم الذي تصبر عليه ولو لم يكن حكم صلاح واستقلال.

Bir milletin, dürüst ve bağımsız bir yönetim olmasa bile, katlandığı yönetimi hak ettiği gerçeği de bunun içinde yer alır.

وذلك هو الإبلاغ الذي ينفذ في وجهاته كل نفاذ.

İşte yöneldiği her hedefe tam anlamıyla nüfuz eden ifade kudreti budur.

ويلحق بهذا في العلم بالتبعات قوله عليه السلام: «أشد الناس بلاء الأنبياء ثم الصالحون ثم الأمثل فالأمثل.»

Sorumluluk bilinci konusunda onun aleyhisselâm şu sözü de buna eklenir: “İnsanlar içinde en çetin imtihana uğrayanlar peygamberler, sonra salihler, sonra da sırasıyla en üstün olanlardır.”

فالمزايا الإنسانية واجبات وأعباء وليست بالمتع والأزياء، وعلم الإنسان بالخير والشر يفرض عليه الفرائض التي يبتلى بها، ولا يهنئه بالراحة التي يصبو إليها وهو محسوب عليه، وكذلك ذكاؤه محسوب عليه.

Demek ki insanî meziyetler birer zevk ve süs değil, vazife ve yüktür. İnsanın hayrı ve şerri bilmesi, imtihan edileceği vazifeleri kendisine yükler; özlemini çektiği rahatın keyfini sürmesine izin vermez ve bu bilgi onun hanesine bir sorumluluk olarak yazılır. Aynı şekilde zekâsı da onun hanesine bir sorumluluk olarak yazılır.

وأمثال هذه الأحاديث في أصول السياسة والأخلاق والاجتماع مما لا يتناوله الإحصاء في هذا المقام.

Siyaset, ahlak ve toplum esaslarına dair bu gibi hadisler, burada sayılamayacak kadar çoktur.

كان محمد فصيح اللغة فصيح اللسان فصيح الأداء.

Muhammed; dili fasih, konuşması fasih, edası fasih bir insandı.

وكان بليغًا مبلغًا على أسلس ما تكون بلاغة الكرامة والكفاية، وكان بلسانه وفؤاده من المرسلين، بل قدوة المرسلين.

Vakar ve kifayet belâgatinin ulaşabileceği en akıcı üslupla konuşan belîğ bir tebliğciydi; diliyle ve yüreğiyle peygamberlerdendi, hatta peygamberlerin önderiydi.