الفصل السابع
Yedinci Fasıl
عطوف ودود
Şefkatli ve Sevgi Dolu
إذا كان الرجل محبًّا للناس، أهلًا لحبهم إياه، فقد تمت له أداة الصداقة من طرفيها …
Bir insan hem insanları seviyor hem de onların kendisini sevmesine layık bulunuyorsa, dostluğun şartları onda iki yönüyle de tamamlanmış demektir …
وإنما تتم له أداة الصداقة بمقدار ما رزق من سعة العاطفة الإنسانية ومن سلامة الذوق، ومتانة الخلق، وطبيعة الوفاء.
Dostluğun şartları ise bir insanda ancak kendisine nasip olan insanî şefkatin genişliği, zevk-i selim, sağlam ahlak ve vefa tabiatı ölçüsünde tamamlanır.
فلا يكفي أن يحب الناس ليحبوه، لأنه قد يحبهم وفي ذوقه نقص ينفرهم منه ويزهدهم في حبه.
İnsanların onu sevmesi için onun insanları sevmesi yetmez. Çünkü onları sevse bile, zevk ve inceliğinde insanları kendisinden soğutacak ve sevgisinden uzaklaştıracak bir kusur bulunabilir.
ولا يكفي أن يكون محبًّا سليم الذوق ليبلغ من الصداقة مبلغها. فقد يكون محبًّا محبوبًا حسن الذوق ثم يكون نصيبه من الخلق المتين والطبع الوفي نزرًا ضعيفًا لا تدوم عليه صداقة، ولا تستقر عليه علاقة.
Dostlukta en üst mertebeye ulaşması için insanları seven, zevk-i selim sahibi biri olması da yetmez. Zira seven, sevilen ve ince zevkli biri olabilir; fakat sağlam ahlaktan ve vefalı tabiattan nasibi az ve zayıf kalır da bunun üzerinde ne bir dostluk devam eder ne de bir ilişki tutunabilir.
إنما تتم أداة الصداقة بالعاطفة الحية، والذوق السليم، والخلق المتين، وقد كان محمد في هذه الخصال جميعًا مثلًا عاليًا بين صفوة خلق الله.
Dostluğun şartları ancak canlı bir şefkat, zevk-i selim ve sağlam bir ahlakla tamamlanır. Muhammed ise bütün bu hasletlerde Allah'ın seçkin kulları arasında yüce bir örnekti.
كان عطوفًا يرأم من حوله ويودهم ويدوم لهم على المودة طول حياته، وإن تفاوت ما بينه وبينهم من سن وعرق ومقام.
Şefkatliydi; çevresindekilerin üzerine titrer, onları sever ve kendisiyle aralarında yaş, soy ve makam farkı bulunsa bile hayatı boyunca onlara karşı sevgisini sürdürürdü.
كان صبيًّا في الثانية عشرة يوم سافر عمه، فتعلق به حتى أشفق العم أن يتركه وحده فاصطحبه في سفره.
Amcası yolculuğa çıktığı gün on iki yaşında bir çocuktu; amcasına öyle içten sarıldı ki amcası onu yalnız bırakmaya kıyamayıp yolculuğunda yanına aldı.
وكان شيخًا قارب الستين يوم بكى على قبر أمه بكاء من لا ينسى.
Annesinin kabri başında, unutmayan bir insanın gözyaşlarıyla ağladığı gün ise altmışına yaklaşmış bir ihtiyardı.
وليس في سجل المودة الإنسانية أجمل ولا أكرم من حنانه على مرضعته حليمة ومن حفاوته بها وقد جاوز الأربعين، فيلقاها هاتفًا بها: أمي! أمي! ويفرش لها رداءه ويمس ثديها بيده … كأنه يذكر ما لذلك الثدي عليه من جميل، ويعطيها من الإبل والشاء ما يغنيها في السنة الجدباء …
İnsanlık tarihinin sevgi sicilinde, kırk yaşını aşmışken sütannesi Halîme'ye gösterdiği şefkatten ve ona yaptığı ikramdan daha güzel, daha asil bir örnek yoktur. Onu “Annem! Annem!” diye seslenerek karşılar, altına ridasını (üst örtüsünü) serer ve eliyle onun göğsüne dokunurdu … Sanki o göğsün kendi üzerindeki iyiliğini hatırlar gibiydi. Kurak geçen yılda da onu sıkıntıdan kurtaracak kadar deve ve koyun verirdi …
ولقد وفدت عليه هوازن وهي مهزومة في وقعة حنين وفيها عم له من الرضاعة … لأجل هذا العم من الرضاعة تشفع النبي إلى المسلمين أن يردوا السبي من نساء وأبناء، واشترى السبي ممن أبوا رده إلا بمال.
Huneyn Savaşı'nda bozguna uğrayan Hevâzin kabilesi huzuruna elçi olarak gelmişti; içlerinde onun bir sütamcası da vardı … Bu sütamcası hatırına Peygamber, esir alınan kadın ve çocukları geri vermeleri için Müslümanlar nezdinde aracılık etti; esirleri karşılıksız geri vermeyi kabul etmeyenlerden ise onları mal karşılığında satın aldı.
وحضنته في طفولته جارية عجماء فلم ينس لها مودتها بقية حياته، وشغله أن تنعم بالحياة الزوجية … ما يشغل الأب من أمر بناته ورحمه، فقال لأصحابه: «من سره أن يتزوج امرأة من أهل الجنة فليتزوج أم أيمن …» وما زال يناديها يا أُمه كلما رآها وتحدث إليها، وربما رآها في وقعة قتال تدعو الله وهي لا تدري كيف تدعو بلكنتها الأعجمية، فلا تنسيه الوقعة الحازبة أن يصغي إليها ويعطف عليها.
Çocukluğunda kendisine Arap olmayan bir cariye dadılık etmişti; hayatının geri kalanında onun sevgisini hiç unutmadı. Bir babanın kendi kızlarının ve yakınlarının durumuyla ilgilenmesi gibi, onun da evlilik hayatıyla mutlu olmasıyla ilgilendi ve ashabına şöyle dedi: “Cennet ehlinden bir kadınla evlenmek kimi sevindirirse Ümmü Eymen'le evlensin …” Onu her gördüğünde ve onunla her konuştuğunda “Anneciğim!” diye seslenmeye devam etti. Bazen bir savaş meydanında onun yabancı aksanıyla nasıl dua edeceğini bilemeden Allah'a yakardığını görürdü de o çetin savaş bile kendisini onu dinlemekten ve ona şefkat göstermekten alıkoymazdı.
وكان هذا عطفه على كل ضعيف ولو لم يذكره بحنان الطفولة ورحم الرضاع، فما نهر خادمًا ولا ضرب أحدًا، وقال أنس: «خدمت النبي ﷺ عشر سنين، فما قال لي أف قط، ولا قال لشيء صنعته: لم صنعته؟ … ولا لشيء تركته: لم تركته؟ …»
Kendisine çocukluk şefkatini ve süt akrabalığını hatırlatmasa bile her zayıfa karşı şefkati böyleydi. Ne bir hizmetçiyi azarladı ne de bir kimseye vurdu. Enes şöyle demiştir: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e on yıl hizmet ettim. Bana bir kez olsun ‘Öf!’ bile demedi. Yaptığım bir şey için ‘Bunu niye yaptın?’ … terk ettiğim bir şey için de ‘Bunu niye terk ettin?’ demedi …”
وكان من أضحك الناس وأطيبهم نفسًا، صافي القلب إذا كره شيئًا رؤي ذلك في وجهه، وإذا رضي عرف من حوله رضاه.
İnsanların en güler yüzlüsü ve en hoş gönüllüsüydü. Kalbi duruydu; bir şeyden hoşlanmadığında bu yüzünden anlaşılır, memnun olduğunda ise çevresindekiler onun memnuniyetini bilirdi.
وقد اتسع عطفه حتى بسطه للأحياء كافة ولم يقصره على ذوي الرحم من الناس ولا على الناس من غير ذوي الرحم، فكان يصغي الإناء للهرة لتشرب، وكان يواسي في موت طائر يلهو به أخو خادمه، وأوصى المسلمين: «إذا ركبتم هذه الدواب فأعطوها حظها من المنازل ولا تكونوا عليها شياطين»، وكرر الوصاة بها أن «اتقوا الله في البهائم المعجمة فاركبوها صالحة وكلوها صالحة.»
Şefkati öyle genişti ki onu sadece akrabası olan insanlara ya da akraba olmayan insanlara hasretmeyip bütün canlılara yaymıştı. Su içmesi için kediye kabı eğerdi. Hizmetçisinin kardeşinin oynadığı bir kuş öldüğünde çocuğu teselli ederdi. Müslümanlara, “Bu binitlere bindiğinizde konaklama yerlerinden onların hakkını verin, onlar üzerinde şeytanlar gibi olmayın” diye tavsiyede bulunmuş ve onlar hakkındaki tavsiyesini şu sözüyle tekrarlamıştır: “Dilsiz hayvanlar hakkında Allah'tan korkun; onlara sağlıklı ve besili haldeyken binin, onları sağlıklı ve besili haldeyken kesip yiyin.”
وقال: «إن الله غفر لامرأة مومسة مرت بكلب على رأس رَكيٍّ يلهث قد كاد يقتله العطش، فنزعت خفها فأوثقته بخمارها، فنزعت له من الماء فغفر لها بذلك …»
Yine şöyle buyurmuştur: “Allah, bir kuyunun başında susuzluktan neredeyse ölecek halde dilini çıkarıp soluyan bir köpeğin yanından geçen günahkâr bir kadını bağışladı. Kadın mestini çıkardı, onu başörtüsüne bağladı ve köpek için kuyudan su çekti; bu yaptığı sebebiyle de bağışlandı …”
وقال في هذا المعنى: «دخلت امرأة النار في هرة ربطتها فلا هي أطعمتها ولا هي تركتها تأكل من خشاش الأرض.»
Bu anlamda şöyle buyurmuştur: “Bir kadın, bağladığı bir kedi yüzünden cehenneme girdi; ne onu doyurdu ne de yeryüzünün haşeratından yemesi için onu serbest bıraktı.”
لا بل شمل عطفه الأحياء والجماد كأنه من الأحياء، فكانت له قصعة يقال لها الغراء، وكان له سيف محلى يسمى ذا الفقار، وكانت له درع موشحة بنحاس تسمى ذات الفضول، وكان له سرج يسمى الداج، وبساط يسمى الكز، وركوة تسمى الصادر، ومرآة تسمى المدلة، ومقراض يسمى الجامع، وقضيب يسمى الممشوق …
Hatta şefkati sadece canlıları değil, sanki canlılardanmış gibi cansız varlıkları da kuşatmıştı. Garrâ denilen bir çanağı, Zülfikâr adında süslü bir kılıcı, Zâtü'l-Fudûl adında bakır işlemeli bir zırhı, Dâc adında bir eyeri, Kezz adında bir yaygısı, Sâdır adında bir matarası, Müdille adında bir aynası, Câmi adında bir makası ve Memşûk adında bir asası vardı …
وفي تسمية تلك الأشياء بالأسماء معنى الألفة التي تجعلها أشبه بالأحياء المعروفين ممن لهم السمات والعناوين، كأن لها «شخصية» مقربة تميزها بين مثيلاتها، كما يتميز الأحباب بالوجوه والملامح وبالكنى والألقاب.
Bu eşyalara isim verilmesinde, onları kendilerine has özellikleri ve unvanları bulunan tanıdık canlılara benzeten bir ünsiyet anlamı vardır. Tıpkı sevdiklerimizin yüzleri, simaları, künyeleri ve lakaplarıyla ayırt edilmesi gibi, bu eşyaların da sanki kendilerini benzerlerinden ayıran yakın bir “şahsiyeti” vardır.
ذو ذوق سليم
Zevk-i Selim Sahibi
هذه العاطفة الإنسانية التي رحبت حتى شملت كل ما أحاطت به وأحاط بها، لم تكن هي كل أداة الصداقة في تلك النفس العلوية، بل كان معها ذوق سليم يضارعها رفعة ونبلًا ويتمثل — فيما يرجع إلى علاقات النبي بالناس — في رعاية شعورهم أتم رعاية وأدلها على الكرم والجود.
Kuşattığı ve kendisini kuşatan her şeyi içine alacak kadar genişleyen bu insanî şefkat, o yüce ruhtaki dostluk vasıtalarının tamamı değildi. Bunun yanında, yücelik ve asalette onunla boy ölçüşen ve —Peygamber'in insanlarla ilişkileri bakımından— onların duygularını en eksiksiz, kerem ve cömertliği en iyi gösteren biçimde gözetmesinde somutlaşan bir zevk-i selim de vardı.
«كان إذا لقيه أحد من أصحابه فقام معه قام معه، فلم ينصرف حتى يكون الرجل هو الذي ينصرف عنه. وإذا لقيه أحد من أصحابه فتناول يده ناوله إياها فلم ينزع يده منه حتى يكون الرجل هو الذي ينزع يده منه …»
“Ashabından biri kendisiyle karşılaşıp onunla birlikte durduğunda o da onunla durur, karşısındaki kişi yanından ayrılmadıkça kendisi ayrılmazdı. Ashabından biri kendisiyle karşılaşıp elini tuttuğunda elini ona uzatır, o kişi elini çekmedikçe kendisi elini ondan çekmezdi …”
«وكان إذا ودع رجلًا أخذ بيده فلا يدعها حتى يكون الرجل هو الذي يدع يده …»
“Bir kimseyle vedalaştığında onun elini tutar, o kişi elini bırakmadıkça kendisi onun elini bırakmazdı …”
«وكان أرحم الناس بالصبيان والعيال … وإذا قدم من سفر تلقى بصبيان أهل بيته.»
“Çocuklara ve aile fertlerine karşı insanların en merhametlisiydi … Bir yolculuktan döndüğünde ev halkının çocukları tarafından karşılanırdı.”
«وكان أشد حياء من العذراء في خدرها، وأصبر الناس على أقذار الناس» … يحفظ مغيبهم كما يحفظ محضرهم ويقول لصحبه: «من اطلع في كتاب أخيه بغير أمره فكأنما اطلع في النار.»
“Köşkündeki bakire bir kızdan daha hayâlı, insanların kabalıklarına karşı insanların en sabırlısıydı” … Onların yanındayken hukukunu koruduğu gibi gıyaplarında da korur ve ashabına şöyle derdi: “Kim kardeşinin mektubuna onun izni olmadan bakarsa sanki ateşe bakmış gibidir.”
ومع العاطفة الإنسانية والذوق السليم والأدب الكريم سمت جميل ونظافة بالغة وحرص على أن يراه الناس في أجمل مرآه.
İnsanî şefkat, zevk-i selim ve üstün edebin yanı sıra güzel bir tavır, son derece titiz bir temizlik ve insanların kendisini en güzel görünümde görmesine yönelik bir özen de vardı.
ومع هذا كله أمانة يثق بها العدو فما بال الصديق؟ … وحسبك من ثقة الناس به ما أودعوه من أمانات وهم يناصبونه العداء، فلم يخرج للهجرة وهو مهدد في سربه حتى رد الأمانات إلى أصحابها، وقد يكون في ردها ما ينبههم إلى خروجه ويأخذ عليه سبيل النجاة، وهذا إلى اشتهاره بالأمانة في صباه حتى سمي بالأمين قبل أن يتجرد لدعوة تنبغي لداعيها أمثال هذه الصفات.
Bütün bunlarla birlikte, düşmanın bile güvendiği bir emanet bilinci vardı ki dostun güvenini varın siz düşünün! … İnsanların ona duyduğu güveni anlamak için, kendisine düşmanlık besledikleri halde ona bıraktıkları emanetler sana yeter. Nitekim kendi yurdunda tehdit altındayken bile emanetleri sahiplerine geri vermeden hicret için yola çıkmamıştır. Oysa emanetleri geri vermesi, onları kendisinin yola çıkacağı konusunda uyarabilir ve kurtuluş yolunu kapatabilirdi. Üstelik bu, davetçisinde bu gibi sıfatların bulunması gereken bir davete kendini adamadan önce, henüz gençliğinde el-Emîn diye adlandırılacak kadar güvenilirlikle tanınmasına ek bir durumdu.
أصدقاؤه المحبون
Onu Seven Dostları
كل هذه المزايا النفسية — بل بعض هذه المزايا النفسية — خليق أن يتم لصاحبه أداة الصداقة أوفى تمام، وأن يجعله محبًّا لمن حوله جديرًا منهم بأحسن حب وولاء. فلم يعرف في تاريخ العظمة — لا بين الأنبياء ولا غير الأنبياء — إنسان ظفر بنخبة من الصداقات على اختلاف الأقدار والبيئات والأمزجة والأجناس كالتي ظفر بها محمد، ولم يعرف عن إنسان أنه أحيط من قلوب الضعفاء والأقوياء بما يشبه الحب الذي أحيط به هذا القلب الكبير.
Bütün bu ruhî meziyetler —hatta bu ruhî meziyetlerin bir kısmı bile— sahibinde dostluk şartlarını en eksiksiz biçimde tamamlamaya, onu çevresindekileri seven ve onlardan en güzel sevgi ve bağlılığı görmeye layık biri kılmaya yeterlidir. Nitekim büyüklük tarihinde —ne peygamberler arasında ne de peygamber olmayanlar arasında— Muhammed'in kazandığı gibi farklı konum, çevre, mizaç ve soylardan seçkin dostluklar kazanmış bir insan bilinmemektedir. Yine hiçbir insanın, bu büyük kalbin kuşatıldığı sevgiye benzer biçimde zayıfların ve güçlülerin kalpleriyle kuşatıldığı görülmemiştir.
تقدم في بعض فصول هذا الكتاب حديث زيد بن حارثة الذي خطف من أهله وهو صغير، ثم اهتدى إليه أبوه واهتدى هو إلى أبيه على لهفة الشوق بعد يأس طويل، فلما وجب أن يختار بين الرجعة إلى آله وبين البقاء مع سَيِّده «محمد» اختار البقاء مع السيد على الرجعة مع الوالد، وشق عليه أن يحتجب عن ذلك القلب الذي غمره بحبه ومواساته، وهو ضعيف شريد لا يرى ذويه ولا يدري من هم ذووه.
Bu kitabın önceki bölümlerinden birinde, küçükken ailesinden kaçırılan, ardından uzun bir ümitsizlikten sonra babasının büyük bir özlemle izini bulduğu ve kendisinin de babasına kavuştuğu Zeyd b. Hârise'nin kıssası geçmişti. Ailesine dönmekle efendisi “Muhammed”in yanında kalmak arasında seçim yapması gerektiğinde, babasıyla dönmek yerine efendisinin yanında kalmayı seçmişti. Zayıf, kimsesiz, yakınlarını görmeyen ve yakınlarının kim olduğunu bilmeyen biri iken kendisini sevgisi ve tesellisiyle kuşatan o kalpten ayrı düşmek ona ağır gelmişti.
وكان لا يغني من لازموه أن يلزموه في الحياة حتى يثقوا من ملازمتهم إياه بعد الممات فضعف مولاه ثوبان ونحل جسمه وألح عليه الحزن في ليله ونهاره، فلما سأله السيد العطوف يستفسره علة حزنه ونحوله قال في طهارة الأبرار: «إني إذا لم أرك اشتقتك واستوحشت وحشة عظيمة، فذكرت الآخرة حيث لا أراك هناك لأني إن دخلت الجنة فأنت تكون في درجات النبيين فلا أراك.» ورويت هذه القصة في أسباب نزول الآية الكريمة: {وَمَن يُطِعِ الله وَالرَّسُولَ فَأُولَٰئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ الله عَلَيْهِم مِّنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَٰئِكَ رَفِيقًا} (النساء: ٦٩).
Kendisine bağlananlar için, ölümden sonra da onunla birlikte olacaklarından emin olmadıkça, hayattayken onun yanından ayrılmamak yeterli olmuyordu. Nitekim azatlısı Sevbân zayıflamış, bedeni erimiş, gece gündüz yakasını bırakmayan bir hüzne kapılmıştı. Şefkatli efendisi ona hüznünün ve erimesinin sebebini sorduğunda, iyilerin o saf temizliğiyle şöyle dedi: “Ben seni görmediğim zaman seni özlüyor ve büyük bir yalnızlığa kapılıyorum. Sonra seni göremeyeceğim ahireti hatırladım; çünkü ben cennete girsem bile sen peygamberlerin derecelerinde olacaksın ve ben seni göremeyeceğim.” Bu kıssa şu âyet-i kerîmenin esbâb-ı nüzûlü (iniş sebepleri) arasında rivayet edilmiştir: {وَمَن يُطِعِ الله وَالرَّسُولَ فَأُولَٰئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ الله عَلَيْهِم مِّنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَٰئِكَ رَفِيقًا} “Kim Allah'a ve Resûl'e itaat ederse, işte onlar Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberler, sıddîklar, şehidler ve salihlerle beraberdir. Onlar ne güzel yoldaştır!” [Nisâ 4/69].
وأدرك الموت بلالًا فأحاط به أهله يصيحون «واكرباه» وهو يجيبهم: «واطرباه … غدًا ألقى الأحبة محمدًا وصحبه!»
Bilâl'e ölüm gelip çattığında ailesi etrafını sarıp “Ne acı!” diye feryat ederken o kendilerine şöyle cevap veriyordu: “Ne sevinç! … Yarın dostlara, Muhammed'e ve ashabına kavuşacağım!”
وقد عنينا مما تقدم بحب الصداقة بين الإنسان والإنسان؛ لأننا لم نقصد حب المؤمن لنبيه في هذا الباب، فقد بلغ من امتلاء قلوب المسلمين والمسلمات بهذا الحب أن المرأة كانت تسمع أنباء المعركة فينعى إليها خاصة أهلها وهي تسترجع وتعرض عن هذا لتسأل عن النبي، وتهتم بسلامته قبل اهتمامها بسلامة الإخوة وبني الأعمام.
Yukarıda anlatılanlarla insanla insan arasındaki dostluk sevgisini kastettik; zira bu bölümde müminin peygamberine duyduğu sevgiyi amaçlamadık. Nitekim erkek ve kadın Müslümanların kalpleri bu sevgiyle öyle dolmuştu ki bir kadın savaş haberlerini dinlerken kendisine en yakınlarının ölüm haberi verilir, o ise “İnnâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn” deyip bunun üzerinde durmayarak Peygamber'i sorar; kardeşlerinin ve amca oğullarının selametinden önce onun selametiyle ilgilenirdi.
إلا أننا عنينا محبة الصداقة في هذا الباب لأنها هي المحبة التي جعلت كثيرًا من الناس يؤمنون بمحمد لمحبتهم إياه واطمئنانهم إليه، فكانت سابقة في قلوبهم وأرواحهم لحب العقيدة والإيمان.
Bununla birlikte biz bu bölümde özellikle dostluk sevgisi üzerinde durduk. Çünkü pek çok insanın, Muhammed'e duydukları sevgi ve güven sebebiyle ona iman etmesini sağlayan sevgi işte bu sevgiydi; dolayısıyla onların kalplerinde ve ruhlarında inanç ve iman sevgisinden önce bu sevgi yer etmişti.
عظمة العظمات
Azametlerin Azameti
إن عطف العظيم على الصغير حتى يستحق منه هذا الحب لفضيلة يشرف بها مقام العظيم في نظر بني الإنسان.
Büyük bir insanın küçüğe şefkat gösterip ondan böyle bir sevgiyi hak etmesi, şüphesiz o büyüğün makamını insanoğlunun gözünde yücelten bir erdemdir.
ولكن قد يقال إن استحقاق العظيم أن يحبه العظماء لأشرف من ذلك رتبة، وأدل على حظه الجليل من فضائل التفوق والرجحان … وهذا صحيح لا ريب فيه …
Ancak büyük bir insanın, büyüklerin sevgisini hak etmesinin mertebece bundan daha şerefli olduğu ve onun üstünlük ve seçkinlik erdemlerinden aldığı yüce payı daha iyi gösterdiği söylenebilir … Bu, şüphe götürmez bir gerçektir …
وهنا أيضًا قد تمت لمحمد معجزته التي لم يضارعه فيها أحد من ذوي الصداقات النادرة …
İşte bu noktada da Muhammed'in, nadir dostluklara sahip kimselerden hiçbirinin kendisiyle boy ölçüşemediği mucizesi tamamlanmıştır …
فأحدقت به نخبة من ذوي الأقدار تجمع بين عظمة الحسب وعظمة الثروة وعظمة الرأي وعظمة الهمة، وكل منهم ذو شأن في عظمته تقوم عليه دولة وتنهض به أمة، كما أثبت التاريخ من سِيَر أبي بكر، وعمر، وخالد، وأسامة، وابن العاص، والزبير، وطلحة، وسائر الصحابة الأولين …
Nitekim soy büyüklüğünü, servet büyüklüğünü, fikir büyüklüğünü ve himmet büyüklüğünü kendisinde cem eden (birleştiren) seçkin ve kadri yüce bir topluluk onun etrafını sarmıştı. Tarihin Ebû Bekir, Ömer, Hâlid, Üsâme, İbnü'l-Âs, Zübeyr, Talha ve diğer ilk sahâbîlerin hayat hikâyeleriyle ortaya koyduğu üzere, onların her biri kendi büyüklüğü içinde üzerine bir devlet kurulacak ve kendisiyle bir ümmetin ayağa kalkacağı çapta şahsiyetlerdi …
وربما عظم الرجل في مزية من المزايا فأحاط به الأصدقاء والمريدون من النابغين في تلك المزية، كما أحاط الحكماء بسقراط والقادة بنابليون.
Kimi zaman bir insan belli bir meziyette büyür de tıpkı bilgelerin Sokrates'in, komutanların da Napolyon'un etrafını sarması gibi, o meziyette sivrilmiş dostlar ve bağlılar onun etrafında toplanır.
بل ربما أحاط الصالحون بالنبي العظيم كما أحاط الحواريون بالمسيح عليه السلام وكلهم من معدن واحد وبيئة متقاربة.
Hatta kimi zaman, havârilerin Mesîh aleyhisselâm'ın etrafını sarması gibi, salih kimseler de büyük bir peygamberin etrafında toplanabilir; ki bunların hepsi aynı mayadan ve birbirine yakın bir çevredendir.
أما عظمة العظمات فهي تلك التي تجذب إليها الأصحاب النابغين من كل معدن وكل طراز، وهي التي يقابل في حبها رجال بينهم من التفاوت مثل ما بين أبي بكر وعلي، وبين عمر وعثمان، وبين خالد ومعاذ، وبين أسامة وابن العاص: كلهم عظيم وكلهم مع ذلك مخالف في وصف العظمة لسواه.
Azametlerin azametine gelince; işte o, her mayadan ve her mizaçtan üstün kabiliyetli dostları kendine çeken büyüklüktür. O öyle bir büyüklüktür ki, sevgisinde buluşan insanlar arasında Ebû Bekir ile Ali, Ömer ile Osman, Hâlid ile Muâz, Üsâme ile İbnü'l-Âs arasındaki kadar fark vardır: Hepsi büyüktür, fakat bununla birlikte her biri büyüklük vasfında diğerinden farklıdır.
تلك هي العظمة التي اتسعت آفاقها وتعددت نواحيها حتى أصبحت فيها ناحية مقابلة كل خلق، وأصبح فيها قطب جاذب لكل معدن، وأصبحت تجمع إليها البأس والحلم، والحيلة والصراحة، والألمعية والاجتهاد، وحنكة السن وحمية الشباب.
İşte ufukları genişleyen ve yönleri çoğalan büyüklük budur; öyle ki onda her huya karşılık gelen bir yön, her cevheri kendine çeken bir kutup oluşmuş; sertlikle yumuşaklığı, tedbirle açık sözlülüğü, kıvrak zekâyla gayreti, yaşlılığın tecrübesiyle gençliğin coşkusunu kendisinde toplamıştır.
تلك هي بلا ريب عظمة العظمات، ومعجزة الإعجاز في باب الصداقات، وما استحقها محمد إلا بنفس غنيت بالحب وخلصت له حتى أعطت كل محب لها كفاء ما يعطيها؛ مودة بمودة وصفاء بصفاء، وعليها المزيد من فضل التفاوت في الأقدار.
Şüphesiz ki azametlerin azameti ve dostluklar bahsinde mucizelerin mucizesi işte budur. Muhammed bunu ancak sevgiyle zenginleşmiş ve sevgiye öyle içten bağlanmış bir ruhla hak etmiştir ki, kendisini seven herkese verdiğinin tam karşılığını —sevgiye sevgi, samimiyete samimiyet olarak— vermiş; üstelik mertebeler arasındaki farktan doğan fazlalık da cabası olmuştur.
ولقد كان صاحب الفضل على أصفيائه جميعًا بما هداهم إليه من نور العقل ونور البصيرة، وهما أشرف من نور البصر لأنه نعمة يشترك فيها الإنسان والعجماوات، ونور العقل ونور البصيرة نعمتان يختص بهما الإنسان.
O, bütün seçkin dostlarına akıl nuru ve basiret nuruyla doğru yolu göstererek hepsinin üzerinde iyilik ve lütuf sahibi olmuştur. Bu iki nur, göz nurundan daha şereflidir; çünkü göz nuru insanla hayvanların ortak olduğu bir nimet iken, akıl nuru ile basiret nuru yalnız insana mahsus iki nimettir.
ومع هذا كان يذكر فضلهم ويشيد بذكرهم كما قال عن أبي بكر: «ما أحد أعظم عندي يدًا من أبي بكر؛ واساني بنفسه وماله وأنكحني ابنته»، وكما قال عن أبي بكر وعمر: «أبو بكر وعمر مني بمنزلة السمع والبصر»، وكما قال عن علي: «علي أخي في الدنيا والآخرة»، وكما قال عن بعض أصحابه: «إن الله تعالى أمرني بحب أربعة وأخبرني أنه يحبهم: عليٌّ منهم، وأبو ذر، والمقداد، وسلمان»، وكما قال عن الأنصار جميعًا وهو في مرض الموت: «استوصوا بالأنصار خيرًا. إنهم عيبتي التي أويت إليهم، فأحسنوا إلى محسنهم وتجاوزوا عن مسيئهم» … وغير ذلك كثير عن الصحابة كافة وعن بعضهم مذكورين بأسمائهم.
Bununla birlikte o, dostlarının faziletini anar ve onları övgüyle yâd ederdi. Nitekim Ebû Bekir hakkında: “Üzerimde Ebû Bekir'den daha çok emeği ve iyiliği bulunan kimse yoktur; o bana canıyla ve malıyla destek oldu ve kızını bana nikâhladı” buyurmuş; Ebû Bekir ve Ömer hakkında: “Ebû Bekir ve Ömer benim için kulak ve göz mesabesindedir” demiş; Ali hakkında: “Ali dünyada ve ahirette kardeşimdir” buyurmuş; bazı sahâbîleri hakkında: “Allah Teâlâ bana dört kişiyi sevmemi emretti ve kendisinin de onları sevdiğini bana haber verdi: Ali onlardandır; Ebû Zer, Mikdâd ve Selmân da” demiş; ölüm hastalığındayken bütün ensar hakkında da şöyle buyurmuştur: “Ensar hakkında birbirinize iyilik tavsiye edin. Onlar benim sığındığım sırdaşlarımdır; onların iyilik edenlerine iyilikle karşılık verin, kötülük edenlerinin ise kusurlarını bağışlayın” … Bütün sahâbîler ve ismen zikredilen bazıları hakkında buna benzer daha pek çok sözü vardır.
على أننا نلمس دلائل هذا الفؤاد الرحب وهذا العطف الإنساني الشامل في معاملته لأعدائه وشانئيه فضلًا عن معاملته للأصفياء، ومن ليس بينهم وبينه عداء ولا صفاء …
Bununla beraber biz, bu geniş yüreğin ve bu kuşatıcı insani şefkatin delillerini, seçkin dostlarına ve kendisiyle aralarında ne düşmanlık ne de dostluk bulunan kimselere yönelik muamelesi bir yana, düşmanlarına ve kendisinden nefret edenlere karşı muamelesinde de görürüz …
فما ثأر من أحد لأنه أساء إليه في شخصه، وقد عفا عن رجل هم بقتله وهو نائم ورفع السيف ليهوي به فسقط من يده على كره منه، وما حارب قط أحدًا كان في وسعه أن يسالمه ويحاسنه ويتقي شره.
Nitekim şahsına kötülük etti diye hiç kimseden intikam almamıştır. Uyurken kendisini öldürmeye kalkışan, indirmek üzere kılıcı kaldırdığı sırada istemeden elinden düşüren bir adamı bağışlamıştır. Barış içinde yaşayabileceği, güzellikle muamele edebileceği ve şerrinden korunabileceği hiç kimseyle de asla savaşmamıştır.
ومعاملته لعبد الله بن أُبيٍّ الذي كان المسلمون يسمونه رأس النفاق مثل من أمثلة الإغضاء والصفح الجميل، فقد عاهد وغدر ثم عاهد وغدر وعاش ما عاش يكيد للنبي عليه السلام في سره ويمالئ عليه أعداءه، وشاع أن النبي عليه السلام قضى بقتله فتقدم ابنه، وقال له: «يا رسول الله، إنه بلغني أنك تريد قتل عبد الله بن أبي فيما بلغك عنه، فإن كنت فاعلًا فمرني به فأنا أحمل إليك رأسه. فوالله لقد علمت الخزرج ما كان بها من رجل أبر بوالده مني، وإني لأخشى أن تأمر به غيري فيقتله؛ فلا تدعني نفسي أنظر إلى قاتل أبي يمشي في الناس فأقتله فأقتل رجلًا مؤمنًا بكافر فأدخل النار.»
Müslümanların münafıkların başı diye adlandırdığı Abdullah b. Übey'e yaptığı muamele, görmezden gelmenin ve güzelce bağışlamanın örneklerinden biridir. O, söz vermiş ve ihanet etmiş, sonra yine söz vermiş ve ihanet etmiş; yaşadığı sürece gizliden gizliye Peygamber aleyhisselâm'a tuzak kurmuş ve düşmanlarıyla onun aleyhinde iş birliği yapmıştı. Peygamber aleyhisselâm'ın onun öldürülmesine hükmettiği yayılınca oğlu huzura çıktı ve ona şöyle dedi: “Ey Allah'ın Resûlü! Kulağına gelen şeyler sebebiyle Abdullah b. Übey'i öldürmek istediğin haberi bana ulaştı. Eğer bunu yapacaksan bana emret, onun başını sana ben getireyim. Vallahi Hazrec kabilesi bilir ki içlerinde babasına benden daha bağlı ve saygılı bir kimse yoktur. Korkarım ki bu işi benden başkasına emredersin de onu o öldürür; o zaman nefsim babamın katilini insanların arasında yürürken görmeye dayanamaz ve onu öldürürüm; böylece bir kâfire karşılık mümin bir adamı öldürmüş olurum da cehenneme girerim.”
فأبى النبي أن يقتله وآثر الرفق به، وزاد في إفضاله وإجماله فكافأ الولد خير مكافأة على خلوص نيته وإيثاره البر بدينه على البر بأبيه فأعطاه قميصه الطاهر يكفن به أباه، وصلى عليه ميتًا ووقف على قبره حتى فرغ من دفنه، وقد حاول عمر أن يثنيه عن الصلاة على ذلك العدو الذي آذاه جهد الإيذاء فذكر الآية: {اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِن تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَن يَغْفِرَ الله لَهُمْ} (التوبة: ٨٠).
Bunun üzerine Peygamber onu öldürmekten vazgeçti ve kendisine yumuşak davranmayı tercih etti. Lütfunu ve ihsanını daha da artırarak, niyetinin samimiyeti ve dinine bağlılığı babasına bağlılığa tercih etmesi sebebiyle oğlunu en güzel şekilde mükâfatlandırdı: Babasını kefenlemesi için ona kendi temiz gömleğini verdi, öldüğünde cenaze namazını kıldı ve defni tamamlanıncaya kadar kabrinin başında durdu. Ömer, kendisine elinden gelen her türlü eziyeti yapmış olan bu düşmanın cenaze namazını kılmaktan onu vazgeçirmeye çalıştı ve şu âyeti hatırlattı: {اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِن تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَن يَغْفِرَ الله لَهُمْ} “Onlar için ister bağışlanma dile, ister bağışlanma dileme; onlar için yetmiş kez bağışlanma dilesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır” [Tevbe 9/80].
فقال: «لو أعلم أني إن زدت على السبعين غفر له زدت.»
[Peygamber] şöyle buyurdu: “Eğer yetmişin üzerine çıktığımda bağışlanacağını bilsem, daha da fazla istiğfar ederdim (bağışlanma dilerdim).”
تهمة باطلة
Asılsız Bir İtham
هذه النفس المطبوعة على الصداقة والرحمة والسماحة ما أعجب اتهامها بالقسوة على ألسنة بعض المؤرخين الأوروبيين! …
Dostluk, merhamet ve hoşgörü üzerine yaratılmış bu ruhun, bazı Avrupalı tarihçilerin dilinde acımasızlıkla itham edilmesi ne tuhaf! …
ما أعجب اتهامها بالقسوة لأنها دانت أناسًا بالموت كما يدين القاضي مجرمًا بذنبه وهو من أرحم الرحماء؟ …
Merhametlilerin en merhametlisi olduğu hâlde bir hâkimin suçluyu suçundan ötürü mahkûm etmesi gibi bazı insanları ölüme mahkûm etti diye onun acımasızlıkla itham edilmesi ne tuhaf? …
ما أعجبهم إذ يذكرون العقوبة وينسون الذنب الذي استوجب العقوبة كما يستوجب السبب النتيجة.
Cezayı anıp da tıpkı sebebin sonucu gerektirmesi gibi o cezayı zorunlu kılan suçu unutmaları ne kadar tuhaf!
وأي ذنب؟ … ذنب لو قوبل به غير محمد لأراق فيه أنهارًا من الدماء وله حجة من سلطان الدنيا والآخرة.
Hem de nasıl bir suç? … Muhammed'den başkası öyle bir suçla karşılaşsaydı, dünya ve ahiret otoritesinden sağlam bir gerekçeye de dayanarak, onun uğrunda oluk oluk kan akıtırdı.
فلا نذكر استهزاء المشركين به وإعناتهم إياه وإلقاءهم عليه القذر والحجارة، وائتمارهم بحياته وحياة أصحابه وإخراجهم المسلمين من ديارهم إلى أقصى الديار، ولا نذكر العناد والإغاظة والاستثارة لغير جريرة إلا أنهم دعوا إلى عبادة الله والتحلي بمكارم الأخلاق وترك عبادة الأصنام وترك الرذيلة.
Müşriklerin onunla alay etmelerini, onu zora koşmalarını, üzerine pislik ve taş atmalarını, onun ve ashabının canına kastetmek için tuzaklar kurmalarını ve Müslümanları yurtlarından çıkarıp en uzak diyarlara sürmelerini burada anmıyoruz bile. Yalnızca Allah'a kulluğa, güzel ahlakla bezenmeye, putlara tapmayı ve rezillikleri bırakmaya çağırmalarından başka hiçbir suçları yokken maruz kaldıkları inadı, öfkelendirme ve kışkırtmaları da anmıyoruz.
لا نذكر شيئًا من هذا فهو أطول من أن يحصيه هذا الكتاب، ولكننا نذكر حادثًا واحدًا تجمع فيه من اللؤم ما تفرق في كثير غيره، وذلك حادث الرسل الأربعين — وقيل السبعين — الذي قتلوا في بئر معونة، ولا ذنب لهم إلا أنهم ذهبوا تلبية لدعوة الداعين لِيُعلِّموا من ينشد علم القرآن والدين، غير مغصوب عليه.
Bunların hiçbirini anmıyoruz; çünkü bunlar bu kitabın sayıp dökemeyeceği kadar uzundur. Ancak başka pek çok olayda dağınık hâlde bulunan alçaklığın tek bir noktada toplandığı bir tek olayı anacağız: Bu, Bi'r-i Maûne'de öldürülen kırk —yahut bir rivayete göre yetmiş— elçinin olayıdır. Onların, hiçbir zorlama olmaksızın Kur'an ve din ilmini öğrenmek isteyenlere bunu öğretmek üzere, davet edenlerin çağrısına icabet ederek gitmekten başka hiçbir suçları yoktu.
فماذا كانت دول الحضارة صانعة بالقاتلين الغادرين لو كان هؤلاء الأربعون أو السبعون مبشرين بالدين المسيحي قتلوا في قبيلة من الهمج الذين يأكلون الآدميين ومن حقهم أن يعذروا كما تعذر الوحوش … إن بقي من أبناء القبيلة من يروي أنباء المقتلة، فقد يقال إن القوم لرحماء في العقاب! …
Eğer bu kırk ya da yetmiş kişi Hıristiyanlık dinini tebliğ eden misyonerler olsaydı ve vahşi hayvanlar gibi mazur görülmeyi hak eden yamyam bir vahşiler kabilesi içinde öldürülselerdi, acaba medeni devletler o hain katillere ne yapardı? … Eğer o kabile mensuplarından katliamın haberini anlatacak tek bir kişi bile sağ kalırsa, o kavmin cezalandırmada pek merhametli olduğu söylenebilirdi! …
ولم يكن حادث بئر معونة بالحادث الوحيد من حوادث الغدر بالرسل الأبرياء. فلعلنا نختم هذا الفصل عن الصداقة بخير ما يختم به حين نشير إلى غدر قبيلة هذيل بالرسل الستة الذين ذهبوا إليهم ليعلموا من شاء أن يتعلم أحكام الدين وهو آمن في داره، لا إكراه له ولا بغي عليه. فقتلوا جميعًا وجيء بأحدهم زيد بن الدَّثِنَة أسيرًا ليباع … فاشتراه صفوان بن أمية ليقتله بأبيه، ونصب للقتل فسأله أبو سفيان مستهزئًا: «أنشدك الله يا زيد. أتحب أن محمدًا الآن عندنا في مكانك تضرب عنقه وأنت في أهلك؟» فأجابه زيد: «والله ما أحب أن محمدًا الآن في مكانه الذي هو فيه تصيبه شوكة تؤذيه وأنا جالس في أهلي …»
Bi'r-i Maûne olayı, masum elçilere yönelik ihanet vakalarının tek örneği değildi. Dostluk hakkındaki bu bölümü, Hüzeyl kabilesinin altı elçiye yaptığı ihanete işaret ederek belki de en güzel şekilde noktalayabiliriz. Bu elçiler, kendi evinde güvende olarak, hiçbir baskı ve saldırıya uğramaksızın dinin hükümlerini öğrenmek isteyenlere bunları öğretmek üzere onlara gitmişlerdi. Hepsi öldürüldü; içlerinden Zeyd b. ed-Desine ise satılmak üzere esir olarak getirildi … Babasının intikamını almak için onu Safvân b. Ümeyye satın aldı. Öldürülmek üzere ortaya çıkarıldığında Ebû Süfyân alaycı bir tavırla ona şöyle sordu: “Allah aşkına söyle ey Zeyd! Şimdi senin yerinde Muhammed'in bizim elimizde olmasını, onun boynunun vurulmasını ve senin de ailenin yanında bulunmanı ister miydin?” Zeyd ona şu cevabı verdi: “Vallahi ben ailenin yanında otururken, Muhammed'in şu an bulunduğu yerde ayağına kendisini inciten bir dikenin bile batmasını istemem …”
فصاح أبو سفيان دهشًا: «ما رأيت من الناس أحدًا يحبه أصحابه ما يحب أصحاب محمد محمدًا …»
Bunun üzerine Ebû Süfyân şaşkınlık içinde şöyle haykırdı: “İnsanlar arasında, Muhammed'in ashabının Muhammed'i sevdiği kadar arkadaşları tarafından sevilen hiçbir kimse görmedim …”
•••
•••
من فعلة كهذه تعلم مدى ما استحقه محمد من حب الأصدقاء، ومدى ما استحقه أعداؤه من جزاء، فقد أحب أصدقاءه وأحبوه لأنه طبع على الصداقة. أما أعداؤه فقد لقوا جزاءهم لأنهم هم طبعوا على العداء والاعتداء.
Böyle bir davranıştan, Muhammed'in dostlarının sevgisini ne ölçüde hak ettiğini ve düşmanlarının da cezayı ne ölçüde hak ettiğini anlarsın. O, dostlarını sevmiş, dostları da onu sevmiştir; çünkü o dostluk üzerine yaratılmıştır. Düşmanlarına gelince, onlar da hak ettikleri karşılığı bulmuşlardır; çünkü onlar da düşmanlık ve saldırganlık üzerine yaratılmışlardır.