Binûn

Nebevî Na'ller (Sandaletler)

Kaynak: el-Âsârü'n-Nebeviyye · Ahmed Teymûr Paşa · Hindawi neşri · Türkçe çeviri

النعل التي كانت عند السيدة عائشة

Hz. Âişe'nin Yanında Bulunan Na'l

ذكرها العلامة الأديب أحمد بن محمد المقري، مؤلف نفح الطيب في كتابه فتح المتعال في مدح النعال، الذي ألفه في مثال النعل النبوية وما قيل فيها، وقد أورد لها عدة أمثلة أقواها في الصحة مثالان: ذكر أن الأول منهما حذي على نعل نبوية كانت عند أم المؤمنين عائشة (رضي الله عنها)، وأن هذا المثال هو معتمد عدة من الأئمة الثقات: كأبي بكر بن العربي، وابن عساكر، وابن مرزوق، والفارقي، والبلقيني، والسخاوي، والسيوطي، وابن فهد، وغيرهم. وأتى على ما يثبت ذلك من الروايات بأسانيدها، ثم صارت هذه النعل الشريفة لإسماعيل بن إبراهيم بن عبد الرحمن بن أبي ربيعة المخزومي، وسبب ذلك على ما رواه عن الثقات أنها كانت عند عائشة (رضي (الله) عنها، ثم صارت من قبلها إلى أختها أم كلثوم بنت أبي بكر الصديق (رضي الله عنهما، وكانت أم كلثوم تحت طلحة بن عبيد الله، فلما قتل يوم الجمل خلفه عليها عبد الله بن عبد الرحمن بن أبي ربيعة المخزومي، وهو جد إسماعيل المذكور الذي كانت عنده النعل، ثم ذكر نعلًا أخرى كانت بالمدينة، عند فاطمة بنت عبد الله بن عباس (رضي الله عنهما)، ولم يفصح عما صار إليه أمر هاتين النعلين بعد ذلك.

Bunu, Nefhu't-tîb müellifi allâme ve edip Ahmed b. Muhammed el-Makkarî, nebevî na'lin timsali ve onun hakkında söylenenler üzerine kaleme aldığı Fethu'l-Müteâl fî medhi'n-niâl adlı kitabında zikretmiştir. Müellif, na'l için sıhhat bakımından en güçlüsü iki tane olan birçok timsal (örnek çizim veya kopya) kaydetmiştir. Bunlardan birincisinin, Müminlerin Annesi Âişe radıyallâhu anhâ'nın yanında bulunan nebevî bir na'le göre kesilip yapıldığını ve bu timsalin Ebû Bekir İbnü'l-Arabî, İbn Asâkir, İbn Merzûk, el-Fârikî, el-Bulkînî, es-Sehâvî, es-Süyûtî, İbn Fehd ve diğerleri gibi birçok sika imamın dayanağı olduğunu belirtmiş; bunu kanıtlayan rivayetleri isnadlarıyla birlikte getirmiştir. Daha sonra bu şerefli na'l İsmâil b. İbrâhim b. Abdurrahman b. Ebû Rebîa el-Mahzûmî'ye intikal etmiştir. Sika râvilerden rivayet ettiğine göre bunun sebebi şudur: Na'l, Âişe radıyallâhu anhâ'nın yanındaydı; sonra ondan kız kardeşi Ümmü Külsûm bint Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anhümâ'ya geçti. Ümmü Külsûm, Talha b. Ubeydullah'ın nikâhı altındaydı; Talha Cemel gününde öldürülünce onun ardından Ümmü Külsûm ile, yanında na'lin bulunduğu zikredilen İsmâil'in dedesi olan Abdullah b. Abdurrahman b. Ebû Rebîa el-Mahzûmî evlendi. Müellif daha sonra Medine'de, Fâtıma bint Abdullah b. Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın yanında bulunan başka bir na'lden bahsetmiş, ancak bu iki na'lin akıbetinin daha sonra neye vardığını açıklamamıştır.

نعل كانت بالأشرفية بدمشق

Şam'daki Eşrefiyye'de Bulunan Bir Na'l

ذكروا أنها كانت عند بني أبي الحديد يتوارثونها، ثم صارت للملك الأشرف موسى بن العادل الأيوبي، فجعلها في دار الحديث الأشرفية التي أنشأها بدمشق، وقد أشار إليها ابن كثير في البداية والنهاية ص٦ في كلامه على النعل النبوية بقوله: «واشتهر في حدود ستمائة وما بعدها عند رجل من التجار يقال له: ابن أبي الحديد نعل مفردة، ذكر أنها نعل النبي ﷺ، فسامها الملك الأشرف موسى ابن الملك العادل أبي بكر بن أيوب المذكور، فأخذها إليه وعظمها، ثم لما بنى دار الحديث الأشرفية إلى جانب القلعة، جعلها في خزانة منها، وجعل لها خادمًا، وقرر له من المعلوم كل شهر أربعين درهمًا، وهي موجودة إلى الآن في الدار الأشرفية».

Zikrettiklerine göre bu na'l Benî Ebü'l-Hadîd ailesinin yanındaydı ve onu birbirlerinden miras alıyorlardı. Sonra el-Melikü'l-Eşref Mûsâ b. el-Âdil el-Eyyûbî'ye intikal etti; o da bunu Şam'da inşa ettiği Eşrefiyye Dârülhadis'ine koydu. İbn Kesîr el-Bidâye ve'n-nihâye'nin 6. sayfasında nebevî na'lden bahsederken şu sözüyle buna işaret etmiştir: “Altı yüz yılı civarında ve sonrasında, İbn Ebü'l-Hadîd denilen tüccarlardan bir adamın yanında tek bir na'l meşhur oldu. Onun, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in na'li olduğu söylendi. Adı geçen el-Melikü'l-Eşref Mûsâ b. el-Melikü'l-Âdil Ebû Bekir b. Eyyûb ona talip olup fiyat biçti, onu yanına aldı ve ona büyük tazim gösterdi. Sonra kalenin yanına Eşrefiyye Dârülhadis'ini inşa edince onu oradaki bir dolaba koydu; onun için bir hizmetkâr tayin etti ve kendisine her ay kırk dirhem maaş bağladı. O, şu ana kadar Eşrefiyye Dârülhadis'inde mevcuttur.”

ونقل سبط ابن الجوزي في مرآة الزمان (ج٨ ص٤٧١) خبر مصير هذه النعل إلى الأشرفية عن الملك الأشرف نفسه فقال في ترجمته الواردة في وفيات سنة ٦٣٥ ما نصه: «وكنت عنده بخلاط، فقدم علينا النظام ابن أبي الحديد ومعه نعل النبي ﷺ، فعرَّفته بقدومه فقال يحضر، فلما دخل عليه ومعه النعل قام قائمًا ونزل من الإيوان وأخذ النعل فقبلها ووضعها على عينيه وبكى، وخلع على النظام وأعطاه نفقة وأجرى عليه جراية، وقال: تكون في الصحبة نتبرك بك. وانفصلت عن خلاط، وأقام عنده، فبلغني أنه قال: هذا النظام يطوف البلاد وما يقيم عندنا، وأنا أوثر أن يكون عندي قطعة منها، ثم بات يفكر ورجع عن ذلك الخاطر، ولما أخذ دمشق حكى لي قال: عزمت على أخذ قطعة منها، فقلت: ربما يجيء بعدي من يفعل مثل فعلي فيتسلسل الحال ويؤدي إلى استئصالها بالمرة، فتركتها وقلت: مَن ترك شيئًا لله عوضه الله أمثاله، ثم أقام عندي النظام شهورًا، واتفق أنه مات وأوصى لي بالنعل فأخذت النعل بأسرها، ولما فتح دمشق اشترى دار قيماز النجمي وجعلها دار حديث وترك النعل فيها، ونقل إليها الكتب الثمينة، وأوقف عليها الأوقاف الكثيرة» ا.هـ. وذكر المقري في فتح المتعال رجلًا اسمه أحمد من بني أبي الحديد الذين كانوا يتوارثون هذه النعل رأى اسمه في استجازة من الشيخ المحدث أبي عبد الله البرزالي تاريخها سنة ٦٠٩ منعوتًا بصاحب نعل رسول الله ﷺ، ثم نقل عن تاريخ البدري في الملك الأشرف ما صورته: «وقد كان شجاعًا كريمًا جوادًا محبًّا للعلم وأهله، لاسيما أهل الحديث ومنادمة الصالحين، وقد بنى لهم دار الحديث بالسفح» إلى أن قال: «وجعل فيها نعل النبي ﷺ الذي ما زال حريصًا على طلبه من النظام ابن أبي الحديد التاجر».

Sıbt İbnü'l-Cevzî, Mir'âtü'z-zamân'da (c. 8, s. 471) bu na'lin Eşrefiyye'ye intikal edişinin haberini bizzat el-Melikü'l-Eşref'ten nakletmiş ve 635 yılı vefeyâtında yer alan tercüme-i hâlinde aynen şöyle demiştir: “Ahlat'ta onun yanındaydım. Nizâm İbn Ebü'l-Hadîd, yanında Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in na'li olduğu hâlde yanımıza geldi. Gelişini ona bildirdim; ‘Gelsin’ dedi. Yanında na'l ile huzuruna girince ayağa kalktı, eyvandan indi, na'li alıp öptü, gözlerinin üzerine koydu ve ağladı. Nizâm'a hil'at giydirdi, ona nafaka verdi, kendisine erzak ve tahsisat bağladı ve: ‘Sohbetimizde bulun, seninle teberrük edelim (bereketlenelim)’ dedi. Ben Ahlat'tan ayrıldım, o ise onun yanında kaldı. Bana ulaştığına göre şöyle demiş: ‘Bu Nizâm beldeleri dolaşıyor, yanımızda kalmıyor; ben ise ondan bir parçanın yanımda olmasını tercih ederim.’ Sonra gece boyu düşünmüş ve bu fikirden vazgeçmiş. Şam'ı aldığında bana anlatıp dedi ki: ‘Ondan bir parça almaya niyetlendim; sonra kendi kendime: Belki benden sonra benim yaptığım gibi yapacak biri gelir, bu durum zincirleme devam eder ve na'lin tamamen yok olmasına yol açar, dedim. Bunun üzerine onu bıraktım ve: Kim Allah için bir şeyi terk ederse, Allah ona karşılık benzerlerini verir, dedim. Sonra Nizâm aylarca yanımda kaldı. Derken öldü ve na'li bana vasiyet etti; ben de na'lin tamamını aldım.’” [Sıbt İbnü'l-Cevzî devamla dedi ki:] “Şam'ı fethettiğinde Kaymaz en-Necmî'nin evini satın aldı, orayı dârülhadis yaptı ve na'li oraya bıraktı. Oraya kıymetli kitaplar nakletti ve orası için pek çok vakıf tahsis etti.” Burada bitti. el-Makkarî, Fethu'l-Müteâl'de bu na'li birbirinden miras alan Benî Ebü'l-Hadîd ailesinden Ahmed adında bir adam zikretmiş; onun adını muhaddis Şeyh Ebû Abdullah el-Birzâlî'nin 609 tarihli bir icâzet talebinde “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in na'linin sahibi” diye vasıflandırılmış olarak gördüğünü belirtmiştir. Sonra el-Bedrî'nin tarihinden el-Melikü'l-Eşref hakkında aynen şunları nakletmiştir: “Cesur, kerem sahibi, cömert, ilmi ve ilim ehlini —özellikle hadis ehlini ve salihlerle hemhal olmayı— seven biriydi. Onlar için Sefh'te bir dârülhadis inşa etti…” Şu sözüne kadar devam eder: “…ve tüccar Nizâm İbn Ebü'l-Hadîd'den istemeye hep düşkün olduğu Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in na'lini oraya koydu.”

وممن ذكره العلماء واجتمعوا به من بني أبي الحديد أبو الحسين بن أبي الحديد، ذكره ابن عساكر في تاريخ دمشق، وملخص ما نقله عنه المقري في التعريف به أنه أبو الحسين عبد الرحمن بن عبد الله بن القاسم بن الحسن بن عبد الله بن أبي الحسن أحمد بن أبي الفضل عبد الواحد بن أبي بكر محمد بن أحمد بن عثمان بن الوليد بن الحكم بن سليمان المعروف بابن أبي الحديد السلمي الخطيب كان شيخًا صالحًا سليم الجانب سديد السيرة من بيت الحديث والخطابة، وكان جده الأعلى أبو الحسن بن أبي الحديد من مشهوري المحدثين. قال ابن عساكر سمعت عنه بدمشق أجزاء ودخلت داره المليحة وقرأت عليه، ورأيت نعل النبي ﷺ معه، وكانت ولادته في جمادى الأولى سنة ٤٦٤ بدمشق ووفاته بها نهار يوم السبت مستهل جمادى الآخرة من سنة ٥٤٦ ودفن في مقابر باب الصغير. ا.هـ.

Âlimlerin zikrettiği ve kendisiyle görüştüğü Benî Ebü'l-Hadîd mensuplarından biri de Ebü'l-Hüseyin İbn Ebü'l-Hadîd'dir. İbn Asâkir onu Târîhu Dımaşk'ta zikretmiştir. el-Makkarî'nin onu tanıtırken İbn Asâkir'den naklettiği bilgilerin özeti şudur: O, İbn Ebü'l-Hadîd diye tanınan hatip Ebü'l-Hüseyin Abdurrahman b. Abdullah b. el-Kâsım b. el-Hasen b. Abdullah b. Ebü'l-Hasen Ahmed b. Ebü'l-Fazl Abdülvâhid b. Ebû Bekir Muhammed b. Ahmed b. Osman b. el-Velîd b. el-Hakem b. Süleyman es-Sülemî'dir. Hadis ve hitabet ailesinden gelen salih, zararsız ve gidişatı doğru bir şeyhti. Büyük dedesi Ebü'l-Hasen İbn Ebü'l-Hadîd meşhur muhaddislerdendi. İbn Asâkir dedi ki: “Şam'da kendisinden bazı cüzler dinledim, güzel evine girdim, kendisine okudum ve yanında Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in na'lini gördüm. Doğumu 464 yılı Cemâziyelevvel ayında Şam'da, vefatı ise yine orada 546 yılı Cemâziyelâhir ayının ilk günü olan cumartesi gündüz vaktiydi; Bâbüssagîr Kabristanı'na defnedildi.” Burada bitti.

ونقل المقري أيضًا كلامًا مفصلًا مفيدًا في هذه النعل عن رحلة الحافظ الرحال أبي عبد الله محمد بن رشيد الفهري المغربي السبتي المالكي المسماة: «ملء العيبة مما جمع بطول الغيبة في الوجهة الوجيهة إلى الحرمين مكة وطيبة» يتلخص في أنه قصد زيارة هذه النعل بالمدرسة الأشرفية المذكورة للتبرك بها والاستشفاء من مرض أصابه فوجد بركتها، ورأى بالمدرسة بيتين بُنيا في قبلتها أحدهما عن يمين المحراب به نسخ من المصاحف، والآخر عن يساره فيه النعل الكريمة، وهي فردة واحدة، وقد جعل لهذا البيت باب مصفح بالنحاس الأصفر كأنه صفائح ذهب، وعلق عليه كِلل حرير ثلاث خضراء وحمراء وصفراء، ووضعت النعل الكريمة على كرسي من آبنوس، ثم وضع على النعل لوح من آبنوس، ونقر في وسط اللوح بمقدار ما ظهرت النعل منخفضة عن اللوح بمقدار النقر، ولا شك أنه بقي منها تحت أطراف اللوح مقدار ما ثبت به تحت اللوح وما أخذته المسامير التي طوقت به فإن الدائر المحيط بها كله مكوكب بمسامير فضة ويملأ ذلك الظاهر منها الذي هو منقور عليه بأنواع الطيب حتى إن الذي يلثمها يتمرغ فمه في طيبها، وقد وكل بها قيِّم له عليها مرة بلغنا أنه أربعون درهمًا ناصرية، وأمر بفتحها يوم الإثنين ويوم الخميس للناس للتبرك بلثمها. ا.هـ.

el-Makkarî ayrıca bu na'l hakkında seyyah hâfız Ebû Abdullah Muhammed b. Rüşeyd el-Fihrî el-Mağribî es-Sebtî el-Mâlikî'nin Mil'ü'l-aybe bimâ cümia bi-tûli'l-gaybe fi'l-vicheti'l-vecîhe ile'l-Haremeyn Mekke ve Taybe adlı seyahatnamesinden ayrıntılı ve faydalı bir söz nakletmiştir. Bunun özeti şudur: Kendisi bu na'li, onunla teberrük etmek ve yakalandığı bir hastalıktan şifa bulmak amacıyla adı geçen Eşrefiyye Medresesi'nde ziyaret etmeye niyetlenmiş ve onun bereketini görmüştür. Medresenin kıble tarafında inşa edilmiş iki oda görmüştür: Biri mihrabın sağındadır ve içinde mushaf nüshaları vardır; diğeri ise solundadır ve içinde tek bir eşten ibaret olan o kerim na'l bulunmaktadır. Bu odaya altın levhalar gibi sarı pirinçle kaplanmış bir kapı yapılmış ve üzerine yeşil, kırmızı ve sarı renkte üç ipek perde asılmıştır. Kerim na'l abanozdan bir kürsü üzerine konulmuş, sonra na'lin üzerine abanozdan bir levha yerleştirilmiştir. Levhanın ortası, na'lin göründüğü miktarca oyulmuştur; böylece na'l, oyuk miktarınca levhadan aşağıda kalmıştır. Şüphesiz na'lden, levhanın altında sabitlenmesini sağlayan ve etrafını kuşatan çivilerin tuttuğu kadar bir kısım levhanın kenarlarının altında kalmıştır; zira onu çevreleyen dairenin tamamı gümüş çivilerle yıldız gibi süslenmiştir. Üzeri oyulmuş olan o görünen kısmı ise çeşit çeşit güzel kokularla doldurulmaktadır; öyle ki onu öpen kimsenin ağzı onun güzel kokusuna bulanır. Na'l için görevlendirilmiş bir kayyım (bakıcı) vardır ki, bize ulaştığına göre bunun için kendisine kırk Nâsırî dirhemi maaş bağlanmıştır. İnsanların öperek teberrük etmeleri için pazartesi ve perşembe günleri açılması emredilmiştir. Burada bitti.

ثم ذكر المقري أيضًا أن هذه النعل الشريفة كانت عند أم المؤمنين ميمونة بنت الحارس الهلالية (رضي الله عنها) مما تركه النبي ﷺ فتوارثها ورثتُها من بعدها إلى أن وصلت إلى بني أبي الحديد وما زال يتوارثونها إلى آخرهم موتًا، وأنه ترك ثلاثين ألف درهم وترك تلك النعل وولدين له فتراضيا على أن يأخذ أحدهما المال ويأخذ الآخر النعل الشريف فصار يذهب بها إلى أرض العجم ويفد على الملوك فيتبركون بها حتى رجع إلى خلاط فطلب منه الملك الأشرف ابن العادل أن يقطع له منها قطعة يتبرك بها، ثم رجع عن ذلك إلى أن آلت إليه وجعلها في دار الحديث التي ابتناها بدمشق ومما أنشده للحافظ ابن رشيد الفهري في هذه النعل أنه زارها بالأشرفية:

Sonra el-Makkarî ayrıca bu şerefli na'lin, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in geride bıraktığı eşyalar arasında Müminlerin Annesi Meymûne bint el-Hâris el-Hilâliyye radıyallâhu anhâ'nın yanında bulunduğunu, ondan sonra mirasçılarının bunu birbirinden miras aldığını, nihayet Benî Ebü'l-Hadîd'e ulaştığını ve içlerinden en son ölene kadar bunu miras almaya devam ettiklerini zikretmiştir. Bu son kişi otuz bin dirhem, söz konusu na'li ve iki oğul bırakmıştır. İki oğlu, birinin malı, diğerinin ise Na'l-i Şerîf'i alması konusunda karşılıklı rıza göstermişlerdir. Na'li alan oğul, onu Acem diyarına götürüp hükümdarların huzuruna çıkmaya başlamış, onlar da bununla teberrük etmişlerdir. Nihayet Ahlat'a döndüğünde el-Melikü'l-Eşref İbnü'l-Âdil kendisinden, teberrük etmek üzere ondan bir parça kesip vermesini istemiş, sonra bundan vazgeçmiştir; ta ki na'l kendisine intikal edip onu Şam'da inşa ettiği Dârülhadis'e koyuncaya kadar. Hâfız İbn Rüşeyd el-Fihrî'nin bu na'li Eşrefiyye'de ziyaret ettiğinde onun hakkında söylediği ve el-Makkarî'nin naklettiği şiirlerden biri şudur:

هنيئًا لعيني إن رأت نعل أحمد فيا سعد جدي قد ظفرت بمقصد

Ne mutlu gözüme ki gördü Ahmed'in na'lini Ne hoş bahtım varmış ki kavuştum maksadıma

وقبلتها أشفي الغليل فزادني فيا عجبًا زاد الظما عند مورد

Hararetimi dindirmek için öptüm onu, fakat daha da artırdı Ne tuhaf! Pınarın başında susuzluk arttı

فلله ذاك اللثم لهو ألذّ من لما شفة لميا وخدّ مورد

Allah'a kasem olsun ki o öpüş, daha tatlıdır Esmer bir dudağın serinliğinden ve al yanaktan

ولله ذاك اليوم عيدًا ومعلمًا بتاريخه أرخت مولد أسعد

Ne güzeldir o gün, bir bayram ve bir nişane olarak Onun tarihiyle tarih düştüm en kutlu doğuma

عليه صلاة نشرها طيّب كما يحب ويرضي ربنا محمد

Ona salât olsun ki kokusu hoştur, tıpkı Rabbimizin sevip razı olacağı gibi, Muhammed'e

وأنشد للإمام أبي عبد الله محمد بن جابر الوادي آشى قوله لما رآها بالأشرفية وقبلها:

İmam Ebû Abdullah Muhammed b. Câbir el-Vâdîâşî'nin, na'li Eşrefiyye'de görüp öptüğü zaman söylediği şu şiiri de nakletmiştir:

دار الحديث الأشرفية لي الشفا فبها رأت عيناي نعل المصطفى

Eşrefiyye Dârülhadis'idir benim için şifa Çünkü orada gördü iki gözüm Mustafa'nın na'lini

ولثمتها حتى قنعت وقلت يا نفسي أنعمي أكفاك قالت لي كفى

Kanaat edinceye dek öptüm onu ve dedim ki: Ey Nefsim, mesut ol! Yetti mi sana? Bana: Yetti, dedi

لله أوقات وصلت بها المنى من بعد طيبة ما أجل وأشرفا

Ne güzel vakitlerdi onlar ki muradıma erdim onlarla Taybe'den sonra ne yüce ve ne şereflidir!

لك يا دمشق على البلاد فضيلة أيامك الأعياد لازمها الصفا

Ey Şam, senin beldeler üzerinde bir üstünlüğün var Günlerin bayramdır, safa onlardan hiç ayrılmaz

ولكم يجيرون جررت ولم أخف ذيلًا وبرح هواي فيها ما اختفى

Nice kereler Ceyrûn'da çekinmeden sürükledim Eteğimi; orada aşkımın ıstırabı gizli kalmadı

وأنشد فيها أيضًا أبياتًا دالية للإمام أبي بكر بن محرز تركنا ذكرها لتحريف وقع بها لم نهتد لصحته.

Yine onun hakkında İmam Ebû Bekir b. Muhriz'e ait dâl kafiyeli (dâliyye) beyitler de nakletmiştir; ancak içlerinde meydana gelen ve doğrusunu bulamadığımız bir tahrif sebebiyle bunları zikretmeyi bıraktık.

ومن الحوادث المتعلقة بهذه النعل الشريفة ما وقع بدمشق من نائب الشام سيف كراي زمن الملك الناصر محمد بن قلاوون، وذلك أنه قرر على أهل دمشق ما عجزوا عن أدائه فأغلقوا البلد؛ لأنه أدخل في هذه المظلمة أهل الأسواق وحواضر البلد وأملاكها وحاراتها وأمر بكتابتها ليوظف عليها فضَجَّ الناس وشكوا إلى القضاة والخطباء والأئمة فتواعد الجميع على الطلوع إلى النائب المذكور، فلما كان يوم الإثنين ثالث عشر جمادى الأولى (أو الأخرى) من عام أحد عشر وسبعمائة أخذ الخطيب جلال الدين القزويني صاحب تلخيص المفتاح والإيضاح المصحف الكريم العثماني ونعل النبي ﷺ من دار الحديث الأشرفية وأعلام الجامع التي تكون بين يدي الخطباء وخرج من باب الفرج ومعه العلماء والفقهاء والقراء والمؤذنون والأئمة وعامة الناس، فلما وصلوا إلى النائب واستغاثوا أَمَر بضربهم وقال للجلال القزويني حين سلم عليه: لا سلم الله عليك، وضرب النقباء الناس ورموا المصحف العثماني والنعل الشريفة النبوية فعندها رجمهم الناس وأخذوا الجلال القزويني إلى القصر وخلص العوام المصحف والنعل الشريفة والأعلام ودخلوا البلد، فاتفق بعد عشرة أيام أن عوقب سيف الدين كراي المذكور وقيد وسجن بأمر الناصر محمد بن قلاوون وناله من الإهانة ما ناله جزاء تهاونه بالمصحف الشريف والنعل النبوية، وفرج الله عن أهل دمشق وفرحوا بالانتقام الإلهي منه.

Bu Na'l-i Şerîf ile ilgili hadiselerden biri de el-Melikü'n-Nâsır Muhammed b. Kalavun zamanında Şam nâibi Seyf Kerây yüzünden Şam'da meydana gelen olaydır. Şöyle ki: O, Şam halkına ödemekten aciz kaldıkları bir vergi yükledi; onlar da şehri kapattılar. Çünkü o, bu zulme çarşı ehlini, şehrin meskûn yerlerini, mülklerini ve mahallelerini de dâhil etmiş ve üzerlerine vergi bağlamak için bunların yazılmasını emretmişti. İnsanlar feryat figan ettiler; kadılara, hatiplere ve imamlara şikâyette bulundular. Bunun üzerine hepsi adı geçen nâibin yanına çıkmak üzere sözleştiler. Yedi yüz on bir yılı Cemâziyelevvel (veya Cemâziyelâhir) ayının on üçüncü pazartesi günü olunca, Telhîsu'l-Miftâh ve el-Îzâh sahibi Hatip Celâleddin el-Kazvînî, Hz. Osman Mushaf-ı Kerîm'ini, Eşrefiyye Dârülhadis'inden Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in na'lini ve hatiplerin önünde bulunan cami sancaklarını aldı; beraberinde âlimler, fakihler, kurrâlar, müezzinler, imamlar ve halkın geneli olduğu hâlde Bâbülferec'den çıktı. Nâibin yanına varıp medet istediklerinde nâip onların dövülmesini emretti ve kendisine selam verdiğinde Celâl el-Kazvînî'ye: “Allah sana selam vermesin!” dedi. Nakîbler insanları dövdüler, Hz. Osman Mushafı'nı ve şerefli nebevî na'li yere attılar. Bunun üzerine halk onları taşladı ve Celâl el-Kazvînî'yi kasra götürdüler; avam ise Mushaf'ı, Na'l-i Şerîf'i ve sancakları kurtarıp şehre girdi. Derken on gün sonra, Mushaf-ı Şerîf'e ve nebevî na'le gösterdiği saygısızlığın cezası olarak, en-Nâsır Muhammed b. Kalavun'un emriyle adı geçen Seyfeddin Kerây cezalandırıldı, zincire vurulup hapsedildi ve uğradığı onca hakarete uğradı. Allah, Şam halkını sıkıntıdan kurtardı; onlar da Allah'ın ondan aldığı intikamla sevindiler.

مصير هذه النعل مع نعل أخرى كانت معها بدمشق

Bu Na'lin Şam'da Onunla Birlikte Bulunan Başka Bir Na'l İle Birlikte Akıbeti

قال المقري: «وقد فحصت عن أمر هذه النعل الشريفة في زماننا هذا فلم أجد لها عند أحد ممن سألت خبرًا، وأظن أنها ذهبت في فتنة تيمورلنك حين خرَّب دمشق وأحرقها سنة ثلاث وثماني مائة حسبما هو مشهور … وقد سئل بعضهم عن تاريخ تخريب تيمورلنك لدمشق، فقال: سنة خراب، يعني أن لفظ خراب هو التاريخ، وهذا نحو قوله لما سئل عنه سنة قيامه وثورته، فقال: سنة عذاب. يعني ثلاث وسبعين وسبعمائة، وهاتان توريتان عظيمتان فيهما اتفاق غريب، يعرف ذلك كل أريب. ثم بعد كتْبي لما ذكرته بمدة وقفت على نور النبراس على سيرة ابن سيد الناس للحافظ برهان الدين الحلبي رحمه الله، فإذا فيه نحو ما ظننته مع زيادة ونصه: (فائدة) الذي بقي من آثاره صلى الله عليه وآله وسلم الشريفة الآن فيما نعرفه كان بقي نعلان بدمشق، كل فردة في مكان، واحدة بالأشرفية دار الحديث بقرب القلعة، أنشدونا لشيخ الإسلام شيخنا الإمام المحدث أمين الدين الأنفي المالكي:

el-Makkarî dedi ki: “Bu zamanımızda bu Na'l-i Şerîf'in durumunu araştırdım, fakat sorduğum kimselerden hiçbirinde onunla ilgili bir haber bulamadım. Sanırım o, meşhur olduğu üzere sekiz yüz üç yılında Timurlenk Şam'ı harap edip yaktığı zaman Timurlenk fitnesinde kaybolup gitti… Bazılarına Timurlenk'in Şam'ı tahrip ettiği tarih sorulmuş, o da: ‘Harap yılı’ demiştir; yani ‘harâb’ (خراب) lafzı bizzat tarihtir. Bu, onun ayaklanma ve isyan yılı sorulduğunda söylediği şu söz gibidir: ‘Azap yılı’ demiştir; yani yedi yüz yetmiş üç. Bu ikisi, içlerinde tuhaf bir tevafuk bulunan iki muazzam tevriyedir; her zeki insan bunu bilir. Sonra zikrettiğim şeyleri yazmamdan bir müddet sonra Hâfız Burhâneddin el-Halebî rahimehullâh'ın Nûrü'n-nibrâs alâ sîreti İbn Seyyidinnâs adlı eserine muttali oldum. Bir de baktım ki orada, zannettiğim şeye yakın bir bilgi fazlalığıyla birlikte yer alıyor. Metni aynen şöyledir: (Faydalı bilgi) Bildiğimiz kadarıyla onun sallallâhu aleyhi ve âlihî ve sellem şerefli eserlerinden şimdi geriye kalanlara gelince; Şam'da her bir teki ayrı bir yerde olmak üzere iki na'l kalmıştı. Biri kalenin yakınındaki Eşrefiyye Dârülhadis'indeydi. Şeyhülislâm, şeyhimiz, imam ve muhaddis Emîneddin el-Enefî el-Mâlikî'ye ait şu beyitleri bize inşad ettiler:

وفي دار الحديث لطيف معنًى وفيها منتهى أربي وسولي

Dârülhadis'te hoş bir mâna vardır Ve oradadır arzumun ve dileğimin son noktası

أحاديث الرسول عليَّ تتلى وتقبيل لآثار الرسول

Resûl'ün hadisleri okunur bana Ve öpülür Resûl'ün eserleri

والفردة الثانية في الدماغية المدرسية المعروفة للشافعية، ذهبتا في وقعة تيمورلنك لا يدري أين ذهبتا، والله أعلم. ا.هـ.

İkinci tek ise Şâfiîlere ait bilinen medrese olan Dımâğiyye'deydi. İkisi de Timurlenk vak'asında kaybolup gitti; nereye gittikleri bilinmiyor. Allah en iyisini bilendir.” Burada bitti.

قلت: الذي ذكره العلامة عبد الباسط بن موسى العلموي في مختصر تنبيه الطالب وإرشاد الدارس (ص٧) أن تيمورلنك أخذهما في تلك الوقعة ونص ما قال في كلامه على دار الحديث الأشرفية: «وبها نعل النبي ﷺ، وكانت عند الإمام نظام الدين أبي العباس أحمد بن عثمان بن أبي الحديد السلمي مولده بدمشق سنة ٥٦٠، وكان ورثها، أي: النعل من آبائه وكان الأشرف يقربه ويجله لأجلها ويؤمل أن يشتريها منه ويضعها في مكان ليزار فلم يسمح بذلك، وسمح بأن يقطع له قطعة منها فامتنع الأشرف حذرًا من التطرق إلى إعدامها، ثم أقطعه الأشرف وقدر له معلومًا فاستمر كذلك إلى أن توفي سنة ٦٢٥ فأوصى بها للأشرف فأقرها بدار الحديث الأشرفية، ويقال: إنها كانت الفردة اليسرى، وأن الفردة اليمنى كانت بالمدرسة الدماغية، ولم تزالا إلى زمن تيمور، فلما دخل دمشق أخذهما».

Derim ki: Allâme Abdülbâsıt b. Mûsâ el-Almavî'nin Muhtasaru Tenbîhi't-tâlib ve irşâdi'd-dâris'te (s. 7) zikrettiğine göre Timurlenk o vak'ada ikisini de almıştır. Eşrefiyye Dârülhadis'inden bahsederken söylediği sözün metni aynen şöyledir: “Orada Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in na'li vardı. Bu na'l, doğumu 560 yılında Şam'da olan İmam Nizâmeddin Ebü'l-Abbâs Ahmed b. Osman b. Ebü'l-Hadîd es-Sülemî'nin yanındaydı. Onu, yani na'li atalarından miras almıştı. el-Eşref, na'l sebebiyle onu kendine yakın tutar ve ona tazim gösterir, onu kendisinden satın alıp ziyaret edilmesi için bir yere koymayı ümit ederdi; fakat o buna izin vermedi. Kendisi için ondan bir parça kesilmesine izin verdiyse de el-Eşref, na'lin tamamen yok olmasına yol açacağı endişesiyle bundan kaçındı. Sonra el-Eşref ona bir iktâ (gelir toprağı) verdi ve kendisine bir maaş bağladı. 625 yılında vefat edinceye kadar bu şekilde devam etti; vefatında na'li el-Eşref'e vasiyet etti, o da bunu Eşrefiyye Dârülhadis'ine yerleştirdi. Bunun sol tek olduğu, sağ tekin ise Dımâğiyye Medresesi'nde bulunduğu söylenir. İkisi de Timur zamanına kadar orada kalmaya devam etti; Timur Şam'a girdiğinde ikisini de aldı.”

قطعة كانت عند القاضي عبد الباسط

Kadı Abdülbâsıt'ın Yanında Bulunan Bir Parça

القاضي زين الدين عبد الباسط بن خليل بن إبراهيم (وقيل: ابن يعقوب) الدمشقي ثم القاهري ترجمه السخاوي في الضوء اللامع ج٢ ص٦٥١ ترجمة طويلة جاء فيها أنه ولد سنة ٧٨٤ بدمشق أو سنة ٧٩٠ أو التي قبلها والأول أشبه، وتوفي بالقاهرة سنة ٨٥٤ ودفن في تربته التي أنشأها بالصحراء ونال قسطًا وافرًا من الوجاهة والسؤدد في الدولة، وكان حسن السياسة واسع الكرم اشترى بيت تنكز وأصلحه وأكمله وسكنه وعمر تجاهه مدرسة بديعة انتهت سنة ٨٢٣ ثم قبض عليه السلطان الملك الظاهر جقمق وأخذ منه قطعة قيل: إنها من نعل المصطفى ﷺ وأهين باللفظ غير مرة ثم أطلق فحج وزار وسافر إلى بعض البلاد وعاد إلى القاهرة مستوطنًا لها إلى أن توفي بها.

Kadı Zeyneddin Abdülbâsıt b. Halîl b. İbrâhim (İbn Ya'kûb da denilmiştir) ed-Dımaşkî sümme'l-Kâhirî'nin tercüme-i hâlini es-Sehâvî ed-Dav'ü'l-lâmi'de (c. 2, s. 651) uzun uzadıya yazmıştır. Orada yer aldığına göre 784 yılında ya da 790 veya ondan önceki yılda Şam'da doğmuştur ki birincisi gerçeğe daha yakındır. 854 yılında Kahire'de vefat etmiş ve Sahrâ'da inşa ettiği türbesine defnedilmiştir. Devlette itibar ve ululuktan bol bir pay elde etmişti. İyi siyaset sahibi ve son derece cömert biriydi. Tenkiz'in evini satın aldı, onardı, tamamladı ve orada oturdu; karşısına da 823 yılında tamamlanan eşsiz bir medrese inşa etti. Sonra Sultan el-Melikü'z-Zâhir Çakmak onu tutukladı ve yanından, Mustafa sallallâhu aleyhi ve sellem'in na'linden olduğu söylenen bir parçayı aldı. Defalarca sözlü hakarete uğradı, sonra serbest bırakıldı. Bunun üzerine hacca gitti, ziyaretlerde bulundu, bazı beldelere seyahat etti ve yerleşmek üzere Kahire'ye dönüp orada vefat edinceye kadar kaldı.

قلنا: دار تنكز المذكورة لم تزل باقية إلى اليوم بشارع الخرنفش، وكان يسكنها قاضي القضاة إبراهيم بن جماعة ثم ملكها القاضي عبد الباسط المذكور وتنقلت بعده من مالك إلى آخر حتى اشتراها عباس باشا الكبير قبل توليه على مصر، فغير معالمها وجدد بناءها على ما هي عليه الآن وسماها بالإلهامية نسبة لولده إلهامي باشا ثم اشتراها خليل باشا يكن من تركة إلهامي باشا ثم اشتراها منه عزيز مصر الخديو إسماعيل وأنعم بها على السادة البكرية شيوخ مشايخ الصوفية لما أخذ دارهم التي كانت على بركة الأزبكية عند تنظيم شوارعها، وما زالت إلى اليوم للبكرية يسكنونها، والمدرسة التي بناها القاضي تجاهها ذكرها المقريزي في الجوامع باسم الجامع الباسطي، وهو باق أيضًا إلى اليوم ويعرف بجامع القاضي عبد الباسط وبجامع عباس باشا لتجديده بعض بنائه وبه قبر الشيخ أحمد بن خليل السبكي المتوفى سنة ١٠٣٢، وكان يتولى الإمامة والخطابة به، وأما القطعة من النعل الشريفة فقد فصل المقريزي خبرها في تاريخه المسمى لمعرفة دول الملوك ونقله عنه المقري بمعناه في فتح المتعال فقال:

Deriz ki: Adı geçen Dâru Tenkiz, el-onfûş (el-Hurunfuş) Caddesi'nde bugün hâlâ ayaktadır. Orada Kâdılkudât İbrâhim b. Cemâa ikamet ederdi; sonra adı geçen Kadı Abdülbâsıt oraya sahip oldu. Ondan sonra bir malikten diğerine el değiştirdi; nihayet Mısır valiliğini üstlenmeden önce Büyük Abbâs Paşa orayı satın aldı. Abbâs Paşa oranın izlerini değiştirdi, binasını şu anki hâli üzere yeniledi ve oğlu İlhâmî Paşa'ya nispetle oraya el-İlhâmiyye adını verdi. Sonra Halîl Paşa Yeken, İlhâmî Paşa'nın terekesinden orayı satın aldı. Ardından Mısır Azîzi Hıdiv İsmâil orayı kendisinden satın aldı ve Ezbekiyye Gölü kıyısındaki caddeleri düzenlerken, tasavvuf şeyhlerinin şeyhi olan Bekriyye efendilerinin orada bulunan evlerini aldığı zaman bu konağı onlara ihsan etti. Konak bugün hâlâ Bekriyye ailesine aittir ve orada ikamet etmektedirler. Kadı'nın onun karşısına inşa ettiği medreseyi ise el-Makrîzî camiler bölümünde el-Câmiu'l-Bâsıtî adıyla zikretmiştir. Orası da bugün hâlâ ayaktadır; Kadı Abdülbâsıt Camii ve binasının bir kısmını yenilediği için Abbâs Paşa Camii olarak bilinir. İçinde, orada imamlık ve hatiplik görevini yürüten ve 1032 yılında vefat eden Şeyh Ahmed b. Halîl es-Sübkî'nin kabri vardır. Na'l-i Şerîf'ten olan parçaya gelince; el-Makrîzî es-Sülûk li-ma'rifeti düveli'l-mülûk adlı tarihinde onun haberini ayrıntılarıyla anlatmış, el-Makkarî de Fethu'l-Müteâl'de bunu ondan mâna olarak nakledip şöyle demiştir:

«ذكر المقريزي المؤرخ المصري رحمه الله في تاريخه المسمى بالسلوك ما معناه أن السلطان سيف الدين جقمق لما غضب على القاضي زين الدين عبد الباسط وأمر بجعله في البرج دخل عليه والي القاهرة وأمره أن يخلع جميع ما عليه من الثياب فإنه نقل للسلطان أن معه اسم الله الأعظم، ولذلك كان كلما همَّ بعقوبته صرفه الله عنه فخلع جميع ما كان عليه من الثياب والعمامة ومضى بها إلى الوالي وبما في أصابع يديه من الخواتم فوجد في عمامته قطعة أديم، ذكر لما سئل عنها أنها من نعل النبي صلى الله عليه وسلم وعلى آله وسلم. انتهى المقصود منه. ولعلها كانت من التي بالأشرفية بالشام، وكان لهذا القاضي الجاه العريض والتصرف في مملكة الإسلام بمصر والشام وما يليهما فلا يبعد أن يحصل له ذلك منها أو من غيرها من النعال النبوية التي كانت يتوارثها من خصه الله بها، والله أعلم» ا.هـ. ما ذكره المقري.

“Mısırlı tarihçi el-Makrîzî rahimehullâh, es-Sülûk adlı tarihinde şu mânaya gelen bir olay zikretmiştir: Sultan Seyfeddin Çakmak, Kadı Zeyneddin Abdülbâsıt'a öfkelenip onun Burc'a konulmasını emrettiği zaman Kahire valisi onun yanına girdi ve üzerindeki bütün elbiseleri çıkarmasını emretti. Zira sultana, onun yanında İsm-i A'zam bulunduğu ve bu yüzden onu ne zaman cezalandırmaya kalkışsa Allah'ın kendisini bundan vazgeçirdiği nakledilmişti. Bunun üzerine üzerindeki bütün elbiseleri ve sarığı çıkardı; parmaklarındaki yüzüklerle birlikte bunları valiye götürdü. Sarığında bir deri parçası bulundu; sorulduğunda onun Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve alâ âlihî ve sellem'in na'linden olduğunu söyledi. Ondan maksat olan kısım bitti. Belki de bu parça Şam'daki Eşrefiyye'de bulunan na'ldendi. Bu kadının Mısır, Şam ve civarındaki İslam memleketinde geniş bir itibarı ve tasarruf yetkisi vardı; dolayısıyla bunu o na'lden ya da Allah'ın kendilerine tahsis ettiği kimselerin birbirinden miras aldığı diğer nebevî na'llerden elde etmiş olması uzak bir ihtimal değildir. Allah en iyisini bilendir.” el-Makkarî'nin zikrettiği burada bitti.

النعل الشريفة التي بدار الشرفاء الطاهريين بفاس

Fas'taki Tâhirî Şeriflerinin Evinde Bulunan Na'l-i Şerif

ذكر عصريُّنا العلامة محمد بن جعفر بن إدريس الكتاني المتوفى سنة ١٣٤٥ في كتابه سلوة الأنفاس ومحادثة الأكياس بمن أقبر من العلماء والصلحاء بفاس (ج١ ص٣٤٣) في ذكر من اشتهر من صلحاء حومة الجزيرة، وما أضيف إليها دار الشرفاء الطاهريين التي بها النعل الشريفة النبوية، فآثرنا نقل كلامه بنصه وإن طال لما فيه من الفوائد التاريخية، قال رحمه الله: «أعلم أن من مزارات هذه الحومة دار الشرفاء الطاهريين الصقليين التي بدرب أبي بكر وهي الأولى عن يمين الداخل إليه من جهة مصمودة لأن بها الآن نعل رسول الله ﷺ الشريفة التي كان يلبسها في رجله الشريفة بعينها وذاتها، وكانت قبل بدار أخرى كانت لهم بدرب الدرج من حومة درب الشيخ، ثم نقلوها إلى هذه وهي في ربيعة في جوف صندوق في مكان مرتفع في غرفة بأعلى الدار المذكورة معظمة محترمة وعندهم الشهادة بخطوط أئمة كبار أنها نعل رسول الله ﷺ، وفي الإشراف في ترجمة الشرفاء المذكورين ما نصه: وبأيدي أصحاب الترجمة من الآثار النبوية والمتبركات المصطفوية نعلا الرسول ﷺ الكريمتان اللتان كانتا بدقميه الشريفتين شاع خبرهما منذ أعوام، ولهج بذلك الخاص والعام قال الوالد قدس سره في نظمه عقود الفاتحة:

1345 yılında vefat eden çağdaşımız allâme Muhammed b. Ca'fer b. İdrîs el-Kettânî, Selvetü'l-enfâs ve muhâdesetü'l-ekyâs bi-men ukbira mine'l-ulemâi ve's-sulehâi bi-Fâs (c. 1, s. 343) adlı kitabında, Cezîre mahallesinin meşhur salihlerini ve oraya eklenen yerleri anarken nebevî na'l-i şerifin bulunduğu Tâhirî şeriflerinin evini de zikretmiştir. İçerdiği tarihî faydalar sebebiyle uzun da olsa sözünü olduğu gibi nakletmeyi tercih ettik. Müellif rahimehullâh şöyle demiştir: “Bil ki bu mahallenin ziyaretgâhlarından biri de Derb-i Ebû Bekir'de bulunan Sıkıllî (Sicilyalı) Tâhirî şeriflerinin evidir. Bu ev, Masmûde tarafından oraya girenin sağındaki ilk evdir. Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mübarek ayağına bizzat giydiği na'l-i şerifi şu anda orada bulunmaktadır. Bu na'l daha önce Derbü'ş-Şeyh mahallesindeki Derbü'd-Derec'de kendilerine ait başka bir evdeydi; sonra onu buraya naklettiler. Na'l, söz konusu evin en üst katındaki bir odada, yüksek bir yerde, bir sandığın içindeki bir çekmecede tazim ve hürmet görerek muhafaza edilmektedir. Yanlarında büyük imamların el yazılarıyla, bunun Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in na'li olduğuna dair şahadetnameler vardır. el-İşrâf adlı eserde, adı geçen şeriflerin hal tercümesinde aynen şöyle denmektedir: ‘Hal tercümesi sahiplerinin elinde nebevî eserlerden ve Mustafavî teberrük eşyasından Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mübarek ayaklarında bulunmuş olan iki değerli na'li vardır. Bunların haberi yıllardan beri yayılmış, seçkinler de halk da bunu dillerine destan etmiştir. Babam kuddise sirruhû, Ukûdü'l-Fâtiha adlı manzumesinde şöyle demiştir:'

ومنهم سادة أبدت صِقِلِية مجلاهم وغدت من بعد في ظلم

Onlardandır o seyyidler ki Sıkılliye ortaya çıkardı Parlaklıklarını; ve kendisi onlardan sonra karanlıklara gömüldü.

وشعبة منهم للثم نعلهم يرى هلال السماء فاتحًا لفم

Onlardan bir kol vardır ki na'llerini öpmek için, Göğün hilali ağzını açmış halde görülür.

وفي تأليف للشيخ الإمام الأوحد أبي مالك سيدي عبد الواحد بن محمد الفاسي في السلالة الصقلية سماه غاية الأمنية وارتقاء الرتب العلية في ذكر الأنساب الصقلية ذات الأنوار البهية السنية، لما تعرض لذكر بني طاهر عقب الشريف الولي الجليل الأحظى الكفيل الأثيل ذي القدر السامي والفضل الجلي أبي العباس أحمد بن علي المتوفى سنة ثلاث وتسعين وألف ما نصه: وسيدي أحمد بن علي المذكور هو الذي كان حائزًا بداره التي بدرب الدرج من عدوة فاس الأندلسي للنعلين الكريمتين اللتين لبسهما جده مولانا رسول الله ﷺ بقدميه الشريفتين كما شاع خبرهما منذ أعوام ولهج بذكرهما الخاص والعام، أعاد الله علينا من بركتهما آمين.

Eşsiz imam, şeyh Ebû Mâlik Seyyidî Abdülvâhid b. Muhammed el-Fâsî'nin Sıkıllî sülalesi hakkında kaleme aldığı ve Gâyetü'l-ümniyye ve irtikâü'r-rütebi'l-aliyye fî zikri'l-ensâbi's-Sıkılliyye zâti'l-envâri'l-behiyyeti's-seniyye adını verdiği eserinde, 1093 yılında vefat eden yüce velî, pek gözde, kefil, köklü, yüksek kadir ve apaçık fazilet sahibi şerif Ebü'l-Abbâs Ahmed b. Alî'nin ardından Benî Tâhir'i anlatırken aynen şu ifadeler yer alır: ‘Adı geçen Seyyidî Ahmed b. Alî, yıllardan beri haberi yayıldığı ve seçkinlerle halkın dillerine destan olduğu üzere, dedesi Efendimiz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mübarek ayaklarına giydiği iki değerli na'li, Fas'ın Endülüs yakasındaki Derbü'd-Derec'de bulunan evinde elinde bulunduran zat idi. Allah onların bereketinden bize de nasip ihsan eylesin, âmîn.'

وقد رآهما وتبرك بهما بالدار المذكورة جماعة من أعيان العلماء منهم الشيخ الحافظ أبو زيد سيدي عبد الرحمن بن شيخ الإسلام أبي محمد سيدي عبد القادر الفاسي، وذلك سنة سبع وستين وألف هو وجماعة من الأئمة الأعيان وقيست النعل الشريفة بمثال بشهادة عدلين وكان المقيس له على الأصل الشريف الفقيه العلامة سيدي حمدون المزوار، ونظم ذلك أبو زيد المذكور في أبيات كتبت على ذلك المثال المحذو عليه، وفي نشر المثاني في ترجمة الشيخ الفقيه البركة أبي عبد الله سيدي محمد ابن الشيخ أبي زيد سيدي عبد الرحمن المذكور ما نصه: ووجدت بخط صاحب الترجمة نسب لوالده هذه الأبيات الخمسة كتبها على مثال مقاس على النعل الذي بيد مولاي أحمد طاهر الشريف الحسيني الصقلي نزيل درب الدرج من عدوة فاس الأندلس الذي عنده الشهادة بخطوط أئمة أنها نعل المصطفى مولانا محمد ﷺ، وهي هذه الأبيات:

İleri gelen âlimlerden bir topluluk, adı geçen evde bu iki na'li görmüş ve onlarla teberrük etmiştir. Şeyhülislam Ebû Muhammed Seyyidî Abdülkâdir el-Fâsî'nin oğlu şeyh ve hâfız Ebû Zeyd Seyyidî Abdurrahman da bunlardandır. Bu hadise 1067 yılında gerçekleşmiş; o ve ileri gelen imamlardan bir cemaat hazır bulunmuş, iki âdil şahidin şahitliğiyle na'l-i şerif bir örnekle (misal) ölçülmüştür. Onu şerefli asla göre ölçen kişi, fakih ve allâme Seyyidî Hamdûn el-Mezvâr idi. Adı geçen Ebû Zeyd bu olayı, aslına göre kesilmiş olan o örneğin üzerine yazılan beyitlerle nazmetmiştir. Neşrü'l-mesânî'de, adı geçen Şeyh Ebû Zeyd Seyyidî Abdurrahman'ın oğlu bereketli şeyh ve fakih Ebû Abdullah Seyyidî Muhammed'in hal tercümesinde aynen şöyle denmektedir: ‘Hal tercümesi sahibinin el yazısıyla bulduğuma göre, babasına şu beş beyti nispet etmiştir. Babası bunları, Fas'ın Endülüs yakasındaki Derbü'd-Derec'de ikamet eden ve yanında bunun Efendimiz Mustafa Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in na'li olduğuna dair imamların el yazılarıyla şahadetnameler bulunan Hüseynî Sıkıllî şerif Mevlây Ahmed Tâhir'in elindeki na'le göre ölçülmüş bir örneğin üzerine yazmıştır. O beyitler şunlardır:'

نعال بها إذا مست الأرض شُرّفت بها الأرض عن أفق السموات في الفضل

Öyle na'ller ki toprağa değdiğinde şereflenir Onlarla toprak, fazilette göklerin ufkunun üzerine çıkar.

فما مثلها ذخر وهذا مثالها طباق الذي للمصطفى كان في الرجل

Onun gibi bir hazine yoktur; işte bu da onun örneğidir, Mustafa'nın ayağında bulunanın tıpatıp aynısıdır.

وعند الصقليين من شرفائنا بفاس وجدتها فقيست بذا المثل

Şeriflerimizden Sıkıllîlerin yanında, Fas'ta buldum onu; bu örnekle ölçüldü.

وفي السبع والستين والألف صنعه محكم إتقان بشاهدَي العدل

Bin altmış yedide yapıldı bu örnek, İki âdil şahidin huzurunda, tam bir sağlamlıkla.

وشاهده العمراني وهو محمد وأحمد المزوار قاسه بالأصل

Onun şahidi İmrânî'dir ki o Muhammed'dir, Ahmed el-Mezvâr da onu aslıyla ölçmüştür.

وفيه أيضًا ما نصه: ومن خط بعض أشياخنا رحمه الله رأيت نعل المصطفى ﷺ التي بدار الشرفاء الطاهريين الحسينيين الصقليين القاطنين بعدوة فاس الأندلس فتبركت بها على أعلى البدر والحمد لله وتوسلت بها إلى الله في حوائج فما رأيت أسرع إلى الإجابة منها في بعضها وأنا أرجو الله في الباقي أوائل سنة أربع وأربعين ومائة وألف وممن عاينها وتبرك بها من المتأخرين شيخ الجماعة أبو عبد الله سيدي محمد التاودي بن سودة المري، وفي ذلك يقول:

Aynı eserde yine şu ifadeler yer alır: ‘Bazı şeyhlerimizin rahimehullâh el yazısından: 1144 yılı başlarında, Fas'ın Endülüs yakasında oturan Sıkıllî Hüseynî Tâhirî şeriflerinin evinde bulunan Mustafa sallallâhu aleyhi ve sellem'in na'lini gördüm. Allah'a hamdolsun, dolunayın en yüksek yerinde (en kâmil şekilde) onunla teberrük ettim ve bazı hacetlerim için onunla Allah'a tevessülde bulundum. Bazı hacetlerimde icabete ondan daha hızlı vesile olan bir şey görmedim; geri kalanlar için de Allah'tan ümitvarım.' Son dönem âlimlerinden cemaatin şeyhi Ebû Abdullah Seyyidî Muhammed et-Tâvüdî b. Sûde el-Mürrî de onu bizzat gören ve onunla teberrük edenlerdendir. Bu hususta şöyle der:”

دار بمصمودة المكارم والوفا فيها رأت عيناي نعل المصطفى

Cömertlik ve vefa yurdu Masmûde'de bir ev, Orada gördü iki gözüm Mustafa'nın na'lini.

ولثمتها حتى شبعت وقلت يا نفسي أنعمي أكفاك؟ قالت لي كفى

Doyasıya öptüm onu ve dedim ki: Ey Nefsim, kam al! Yetti mi sana? Dedi ki bana: Yetti.

قال في الإشراف: ولعله تمثل بهما مع تغيير في الشطر الأول إذ هما من جملة أبيات للشيخ الإمام المحدث ابن جابر الوادي آشي نظمها بدار الحديث الأشرفية في دمشق المحروسة، وقد رأى فيها نعل النبي ﷺ فقبَّلها وقال:

“el-İşrâf müellifi şöyle demiştir: ‘Belki de ilk mısrada değişiklik yaparak bu iki beyti temessül yoluyla (alıntılayarak) söylemiştir. Zira bu iki beyit, muhaddis imam Şeyh İbn Câbir el-Vâdîâşî'nin, korunan Dımaşk'taki Eşrefiyye Dârülhadisi'nde Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in na'lini görüp öptüğünde nazmettiği beyitler arasındadır. O şöyle demişti:'

دار الحديث الأشرفية لي شفا فبها رأت عيناي نعل المصطفى

Eşrefiyye Dârülhadisi bana şifadır, Zira orada gördü iki gözüm Mustafa'nın na'lini.

ولثمتها حتى قنعت وقلت يا نفسي أنعمي أكفاك قالت لي كفى

Kanaat edinceye kadar öptüm onu ve dedim ki: Ey Nefsim, kam al! Yetti mi sana? Dedi ki bana: Yetti.

لله أوقات وصلت بها المنى من بعد طيبة ما أجل وأشرفا

Ne güzel vakitlerdi onlar ki dileklerime kavuştum onlarla! Taybe'den (Medine'den) sonra ne yüce ve ne şereflidir!

لك يا دمشق على البلاد فضيلة أيامك الأعياد ألزمها الصفا

Ey Dımaşk! Senin diğer beldelere karşı bir üstünlüğün var, Günlerin bayramdır; safa onlara ayrılmaz kılınmıştır.

وممن نسبها لابن جابر المذكور المقري في أزهار الرياض، وزاد في آخرها بيتًا وهو:

Bu beyitleri adı geçen İbn Câbir'e nispet edenlerden biri de Ezhârü'r-riyâz adlı eserinde el-Makkarî'dir; o, şiirin sonuna şu bir beyti de eklemiştir:”

ولكم بجيرون جررت ولم أخف ذيلًا وبرح هواي فيها ما اختفى

Ceyrûn'da nice kez korkmadan sürükledim Eteğimi; oradaki aşkımın ıstırabı gizli kalmadı.

وقد قال الشيخ التاودي في حاشيته على البخاري في باب الشرب من قدح النبي ﷺ من كتاب الأشربة ما نصه: وقد منَّ الله عليَّ مع حقارتي وضعف تعلقي بالسنة والحديث بأني رأيت فردًا من نعل النبي ﷺ ومسحت به وجهي وعيني وذلك في العشرة الأخيرة من المائة الثانية عشرة، وهذه النعل بدار الأشراف الطاهريين بعدوة الأندلس قرب مصمودة هناك معروف جدهم بصاحب النعال، وكان السلطان مولاي إسماعيل جبر على أخذها فأعطوه واحدة وكتموا الأخرى فلهذا لا يطلعون عليها أحدًا، وهي عندهم في ربيعة في صندوق في مكان معظم محترم، ورأيت حوله خط واحد من العلماء ممن أدركته لا غير، وكتبت حوله فلله الحمد والمنة، وقد ذكر في نشر المثاني قضية جبر السلطان المذكور على أخذها حيث قال فيه ما نصه: وفي عام أربعة عشر ومائة وألف شدد في المغرم على أهل فاس السلطان المنصور بالله مولانا إسماعيل ابن الشريف الحسني فطلب أهل فاس من الشرفاء الطاهريين أن يعطوهم النعل النبوية يستشفعون بها للسلطان فحملها بعض الشرفاء المذكورين وساروا إلى السلطان فأحضروها بين يديه ودفعوها له بمكناسة، فعفا عن أهل فاس في تلك القضية، وأخذ السلطان النعل وأدخلها لداره بقصد التبرك وبنى قبة بداره معلومة إلى الآن تسمى قبة النعال ووضع فيها النعل في كوم، وبقيت النعل عند السلطان مدة حياته ولا أدري ما وقع بها بعد وفاته. ا.هـ. ومن خط بعضهم ما نصه: الحمد لله ومما وجدته مطوقًا بخدي بيت ساداتنا الشرفاء الطاهريين الكائنة بالعدوة المجاورة لمصمودة الموضوع فيها نعلا النبي ﷺ:

“Şeyh et-Tâvüdî, Buhârî üzerine yazdığı hâşiyesinde, İçecekler Kitabı'nın ‘Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Kadehinden Su İçmek' bâbında aynen şöyle demiştir: ‘Değersizliğime ve sünnet ile hadise bağlılığımın zayıflığına rağmen Allah bana lütufta bulundu da on ikinci asrın son on yılında Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in na'linin bir tekini gördüm, onu yüzüme ve gözüme sürdüm. Bu na'l, Endülüs yakasında Masmûde yakınlarındaki Tâhirî şeriflerinin evindedir; onların dedesi orada Sâhibü'n-niâl (Na'llerin Sahibi) diye tanınır. Sultan Mevlây İsmâil onları almaya zorlamış, bunun üzerine kendisine bir tekini verip diğerini gizlemişlerdi; bu yüzden onu kimseye göstermezler. Na'l onların yanında, tazim ve hürmet gösterilen bir yerde, bir sandığın içindeki bir çekmecededir. Onun etrafında, yetiştiğim âlimlerden sadece bir kişinin yazısını gördüm; ben de etrafına yazı yazdım. Hamd ve minnet Allah'adır.' Neşrü'l-mesânî'de adı geçen sultanın onu almaya zorlaması hadisesi zikredilmiş ve orada aynen şöyle denmiştir: ‘1114 yılında, Allah'ın yardımıyla muzaffer olan Sultan Mevlây İsmâil b. eş-Şerîf el-Hasenî, Fas halkına yüklediği vergiyi ağırlaştırdı. Bunun üzerine Fas halkı, sultana şefaatçi yapmak üzere Tâhirî şeriflerinden nebevî na'li kendilerine vermelerini istedi. Adı geçen şeriflerden bazıları onu taşıyarak sultana gittiler; Miknâse'de onu sultanın huzuruna çıkarıp kendisine teslim ettiler. Sultan da o meselede Fas halkını affetti. Sultan na'li aldı ve teberrük kastıyla sarayına götürdü. Sarayında bugün bile bilinen ve Kubbetü'n-niâl (Na'ller Kubbesi) diye adlandırılan bir kubbe inşa etti ve na'li orada bir yığının içine koydu. Na'l, hayatı boyunca sultanın yanında kaldı; vefatından sonra ona ne olduğunu bilmiyorum.' Bitti. Bazılarının el yazısında ise aynen şöyle yazılıdır: ‘Allah'a hamdolsun. Masmûde'ye komşu olan yakada bulunan ve içinde Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in iki na'linin konulduğu efendilerimiz Tâhirî şeriflerinin odasının kapı sövelerini kuşatacak şekilde yazılmış olarak bulduğum beyitler şunlardır:'”

يا بني الزهراء يا من في الورى لهم الجاه الأعز الأشرف

Ey Zehrâ'nın oğulları! Ey insanlar arasında En aziz ve en şerefli makama sahip olanlar!

دمتم في نعم لا تنقضي وسرور عنكم لا يصرف

Tükenmeyen nimetler içinde daim olasınız, Ve sevinç sizden hiç ayrılmasın.

وها هنا تنبيهات:

“Burada bazı uyarılar vardır:

الأول: بحث صاحب النشر المذكور في كون النعل المذكورة نعل المصطفى ﷺ بأن الذي يغلب على الظن أن نعاله عليه السلام قد أهلكها الدهر وطول العهد، وبأن المقري في فتح المتعال ذكر في النعال روايات وأمثلة مما عند السخاوي والزين العراقي وغيرهما ولم يعرج على مثال هذه النعل التي بيد الشرفاء المذكورين مع أنه معاصر لها بالزمان والمكان وليست مما يخفى عليه، ومنتهى الأمثلة التي ذكر سبعة ومثال ما عند الشرفاء المذكورين أصغر منها كلها، ونحوه قول بعض المتأخرين من الشرفاء القادريين أيضًا في تأليف له في مناقب مولاي عبد الله الشريف الوزاني لم يصح استمرار طول مكث نعليه ﷺ إلى الآن بعد المائتين وألف؛ لأن الدنيا جميع ما فيها يفنى إلا أشياء استثنوها من ذلك، وقد سألت عن ذلك أهل حرفة الدباغة فقالوا لي: إن كانتا من الجلد النيئ غير المدبوغ فإنه يسوس، وإن كانتا من الجلد السبتي المدبوغ الذي ليس فيه شعر فإنه يكرف وييبس ويتمزق، وإن كانتا من الجلد الإفرنجي العنان فإنه يكرف ويتمزق أيضًا ولا أثر لبقاء وجودهما إلى الآن ومن ادعى شيئًا من ذلك فلا يصدقه العرف في دعواه.

Birincisi: Adı geçen Neşr müellifi, söz konusu na'lin Mustafa sallallâhu aleyhi ve sellem'in na'li olup olmadığını tartışmış ve şunları ileri sürmüştür: Galip zanna göre onun aleyhisselâm na'llerini zaman ve aradan geçen uzun süre yok etmiştir. Ayrıca el-Makkarî, Fethu'l-müteâl'de na'ller hakkında es-Sehâvî, ez-Zeyn el-Irâkî ve başkalarının yanında bulunanlardan rivayetler ve örnekler zikretmiş, fakat zaman ve mekân bakımından çağdaşı olmasına ve kendisine gizli kalacak şeylerden olmamasına rağmen adı geçen şeriflerin elindeki bu na'lin örneğine hiç değinmemiştir. Onun zikrettiği örneklerin toplamı yedidir ve adı geçen şeriflerin yanındakinin örneği bunların hepsinden daha küçüktür. Kâdirî şeriflerinden son dönem âlimlerinden birinin, Mevlây Abdullah eş-Şerîf el-Vezzânî'nin menkıbelerine dair bir eserinde söylediği söz de buna benzer: ‘Onun sallallâhu aleyhi ve sellem iki na'linin 1200 yılından sonra bugüne kadar böyle uzun süre kalmaya devam ettiği sahih değildir. Zira istisna ettikleri bazı şeyler dışında dünyada bulunan her şey yok olur. Ben bu konuyu debbağlık (dericilik) mesleği erbabına sordum; bana şöyle dediler: Eğer o ikisi tabaklanmamış ham deriden idiyse güvelenir; eğer üzerinde tüy bulunmayan tabaklanmış Sebtî deriden idiyse sertleşip büzülür, kurur ve parçalanır; eğer yumuşak Frenk derisinden idiyse yine sertleşip büzülür ve parçalanır. Bugüne kadar varlıklarının kaldığına dair hiçbir iz olamaz; kim böyle bir şey iddia ederse örf onun bu iddiasını doğrulamaz.'

قلت: وفي هذا الذي ذكراه نظر.

Derim ki: Bu ikisinin zikrettiği husus su götürür.

أما أولًا: فقد تقدم أنه شهد لهم بأنها نعل المصطفى ﷺ أئمة علماء، ويبعد كل البعد أن يشهدوا على غير يقين أو ظن قريب من اليقين.

İlk olarak: Daha önce geçtiği üzere, âlim imamlar bunun Mustafa sallallâhu aleyhi ve sellem'in na'li olduğuna dair onlara şahitlik etmişlerdir. Onların kesin bilgiye veya kesin bilgiye yakın bir zanna dayanmadan şahitlik etmeleri son derece uzak bir ihtimaldir.

وأما ثانيًا: فإن ما استدلا به على فنائهما لا ينهض، فإن الله تعالى حرم على الأرض أن تأكل أجساد الأنبياء، ولا يبعد أن ينسحب ذلك أيضًا على بعض ما حل بأجسادهم الكريمة من النعال وشبهها معجزة لهم، وقد وقع لمولانا إدريس الأكبر دفين زرهون أنه ظهر جسده الشريف بكفنه عام ثمانية عشر وسبعمائة ولم تعد الأرض على شيء من الجسد ولا من الكفن المصاحب له، وكان بين وفاته وظهور جسده على الحالة المذكورة خمسمائة سنة وأحد وأربعون سنة وثمانية أشهر.

İkinci olarak: İki na'lin yok olduğuna dair getirdikleri delil yeterli değildir. Zira yüce Allah peygamberlerin bedenlerini yemeyi toprağa haram kılmıştır. Onlara bir mucize olmak üzere bu hükmün, onların mübarek bedenlerine temas etmiş olan na'l ve benzeri bazı eşyaya da şamil olması uzak bir ihtimal değildir. Nitekim Zerhûn'da medfun bulunan Efendimiz İdrîs el-Ekber'in mübarek bedeni 718 yılında kefeniyle birlikte ortaya çıkmış; toprak ne bedenden ne de beraberindeki kefenden hiçbir şeye zarar vermemişti. Halbuki vefatı ile bedeninin söz konusu halde ortaya çıkması arasında beş yüz kırk bir yıl sekiz ay vardı.

وأما ثالثًا: فإن الجلد إذا كان محفوظًا مصونًا من الماء والشمس ونحوهما لا يسرع إليه البِلى بالكلية ولا يبعد بقاؤه هذه المدة وأزيد منها، وقد رأينا من الكتب المكتوبة ما له نحو من سبعمائة سنة مع كون كتابته في أوراق من الكاغد ويحل بأيدي كثير من الناس وتطرأ عليه أنواع من التغييرات كثيرة، فكيف بجلد البقر أو الإبل الغليظ المصون عن الأيدي والتغيرات، وعدم ذكر المقري وغيره لهذه النعل لا ينفيها؛ إذ لم يستوعبوا ذكر النعال التي مشى بها عليه الصلاة والسلام في عمره، وإنما ذكروا منها ما حصلت لهم به رواية أو نقل لهم فيه أمر وما بقي أكثر مما ذكروا بكثير، وقد عد جماعة من الأئمة وهم علماء صلحاء رؤيتهم لهذه النعل التي بيد هؤلاء الشرفاء من أعظم نعم الله تعالى عليهم وتبركوا بها وشاهدوا بركتها ووجودها، وأي دليل أقوى من هذا فلا يعدل عنه إلى التجويزات العقلية التي لا مستند لها إلا الوقوف مع العادة إن سلمت.

Üçüncü olarak: Deri sudan, güneşten ve benzeri etkenlerden korunup muhafaza edildiği takdirde çürüme ona büsbütün çabuk ulaşmaz; bu süre kadar hatta daha fazla kalması da uzak bir ihtimal değildir. Nitekim kâğıt yapraklar üzerine yazılmış olmasına, pek çok insanın elinden geçmesine ve türlü türlü değişikliklere maruz kalmasına rağmen yaklaşık yedi yüz yıllık yazma kitaplar gördük. Hal böyleyken, ellerden ve değişikliklerden korunmuş kalın sığır veya deve derisi nasıl kalmasın! el-Makkarî ve başkalarının bu na'li zikretmemiş olması onun varlığını nefyetmez. Zira onlar, onun aleyhissalâtü vesselâm ömrü boyunca giyip yürüdüğü bütün na'lleri eksiksiz olarak saymamışlar, içlerinden sadece kendilerine bir rivayet ulaşanları veya hakkında bir bilgi nakledilenleri zikretmişlerdir; geriye kalanlar ise zikrettiklerinden çok daha fazladır. Salih âlimler olan bir grup imam, bu şeriflerin elindeki bu na'li görmelerini yüce Allah'ın kendilerine bahşettiği en büyük nimetlerden saymışlar, onunla teberrük etmişler, bereketini ve varlığını bizzat müşahede etmişlerdir. Bundan daha güçlü hangi delil olabilir ki! Dolayısıyla, sağlam olduğu kabul edilse bile âdete takılıp kalmaktan başka dayanağı olmayan aklî ihtimaller uğruna bu delilden vazgeçilemez.

الثاني: ما زال الناس يتبركون بمثل النعل والقلنسوة والعكازة والسبحة ونحوها مما ترجى بركته، فأحرى بمرات عديدة ما كان من سيد الأولين والآخرين ﷺ، وما زالت حوائجه وآثاره عليه السلام بيد الصحابة فمن بعدهم على وجه الحفظ والأمانة والتبرك بها لا على سبيل الميراث، وذلك معلوم عند من طالع السير والتواريخ.

İkincisi: İnsanlar öteden beri na'l, kalensüve (başlık), asa, tespih ve bereketi umulan benzeri eşya ile teberrük edegelmişlerdir. Öncekilerin ve sonrakilerin efendisi sallallâhu aleyhi ve sellem'e ait olan şeyler ise buna kat kat daha layıktır. Onun aleyhisselâm eşyası ve eserleri, miras yoluyla değil, koruma, emanet ve teberrük yoluyla sahabenin ve onlardan sonrakilerin elinde bulunmaya devam etmiştir. Bu, siyer ve tarih kitaplarını mütalaa edenlerce bilinen bir husustur.

الثالث: ذكروا لمثال النعل الشريفة خواص عديدة ذكر بعضها في التقاط الدرر تبعًا للمقري في فتح المتعال، ونصه: ولصورة هذه النعل الكريمة خواص وبركات، فمنها أن من وضعها على محل وجع يعني بنية صادقة شفاه الله من حينه، وإن أمسكها متبركًا بها كانت له أمانًا من بغي البغاة، وحرزًا من الشيطان، ومن عين كل حاسد، وإن أمسكتها صاحبة الطلق بيمينها وقد اشتد عليها الطلق تيسر أمرها في الحين، ومن لازم حملها كان له القبول التام ولابد أن يزور النبي ﷺ أو يراه منامًا، ومن سافر به في بر أو بحر فعرضت له آفة خوف أو هلاك نجَّاه الله وآمنه. ذكر هذه الأشياء الحافظ المقري في فتح المتعال منقولة عن الأئمة بسندها وذكر قضايا وقعت من ذلك له ولغيره فانظره.

Üçüncüsü: Na'l-i şerifin örneği (misali) için pek çok özellik (havas) zikretmişlerdir. Bunların bir kısmı, el-Makkarî'nin Fethu'l-müteâl'ine uyularak İltikâtü'd-dürer'de anılmıştır ki metni şöyledir: ‘Bu değerli na'lin suretinin (resminin) özellikleri ve bereketleri vardır. Bunlardan biri şudur: Kim onu —yani samimi bir niyetle— ağrıyan bir yerin üzerine koyarsa Allah ona derhal şifa verir. Kim onu teberrük ederek elinde tutarsa, bu onun için zalimlerin zulmüne karşı bir güvence, şeytana ve her hasetçinin nazarına karşı bir sığınak olur. Doğum sancısı çeken ve sancısı şiddetlenen bir kadın onu sağ eliyle tutarsa işi derhal kolaylaşır. Onu taşımaya devam eden kimse tam bir hüsnükabul görür ve mutlaka Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i ziyaret eder veya rüyasında görür. Kim onunla karada veya denizde yolculuk eder de korku veya helak gibi bir afetle karşılaşırsa Allah onu kurtarır ve güvenliğe kavuşturur. Bu hususları Hâfız el-Makkarî Fethu'l-müteâl'de senediyle imamlardan naklederek zikretmiş, bu konuda kendisinin ve başkalarının başından geçen vakaları anlatmıştır; oraya bakınız.'

الرابع: كثير من الناس اليوم يتطير من رؤية هذه النعل التي بيد هؤلاء الشرفاء ويزعمون أن من رآها مات بعد أيام يسيرة، ويذكرون لذلك قضايا اتفاقية، ولا صحة لهذا وإنما هو من تخيلات الأوهام التي لا معول عليها، وقد عاش أبو زيد الفاسي بعد رؤيتها قريبًا من ثلاثين سنة، والشيخ التاودي أزيد من عشرة أعوام، نعم هذا أمر جعله الله في نفوس العامة ليصون به هذه النعل الكريمة من الابتذال والوقوع في يد من لا يُرضى حالُه، ولله تعالى فيما يريد حكم وأسرار لا يعلمها إلا هو سبحانه، والله أعلم». انتهى بنصه، ولم نغير فيه إلا بعض أفعال ونعوت وردت مذكرة في بعض العبارات لعدهم النعل من المذكرات وهي مؤنثة، فجعلناها بالتأنيث.

Dördüncüsü: Bugün insanların çoğu bu şeriflerin elindeki bu na'li görmeyi uğursuzluk saymakta, onu görenin birkaç gün sonra öleceğini iddia etmekte ve bunun için tesadüfi vakalar anlatmaktadırlar. Bunun hiçbir aslı yoktur; bu ancak güvenilmeyecek kuruntuların hayallerindendir. Nitekim Ebû Zeyd el-Fâsî onu gördükten sonra yaklaşık otuz yıl, Şeyh et-Tâvüdî ise on yıldan fazla yaşamıştır. Evet, bu, yüce Allah'ın bu değerli na'li ayağa düşmekten ve hali beğenilmeyen kimselerin eline geçmekten korumak için avamın kalbine koyduğu bir şeydir. Yüce Allah'ın dilediği şeylerde, kendisinden sübhânehû başkasının bilemeyeceği hikmetler ve sırlar vardır. Allah en iyisini bilendir.” Metin olduğu gibi bitti. Biz onda sadece, na'l (نَعْل) kelimesi müennes olduğu halde onu müzekker saymalarından ötürü bazı ibarelerde müzekker olarak gelen birtakım fiil ve sıfatları değiştirdik ve onları müennes yaptık.

نعل غير صحيحة

Sahih Olmayan Bir Na'l

وهي نعل أهداها بعضهم للخليفة المهدي العباسي فظهر له أنها غير صحيحة غير أنه قبلها وأجاز مهديها سياسة منه، ذكر ذلك ابن شاكر في ترجمته في فوات الوفيات ج٢ ص٢٢٥ ونص عبارته: وجلس المهدي جلوسًا عامًّا فدخل عليه رجل وبيده منديل فيه نعل فقال: يا أمير المؤمنين هذه نعل رسول الله ﷺ قد أهديتها لك فأخذها منه وقبَّلها ووضعها على عينيه وأعطاه عشرة آلاف درهم فلما خرج قال لجلسائه: ما ترون أني أعلم أن رسول الله ﷺ لم يرها فضلًا عن أن يكون لبسها، ولو كذبناه لقال للناس: أتيتُ أمير المؤمنين بنعل رسول الله ﷺ، فردَّها عليَّ، وكان من يصدقه أكثر ممن يكذبه؛ إذ كان من شأن العامة الميل إلى أشكالها والنصرة للضعيف على القوي وإن كان ظالمًا، فاشترينا لسانه، وقبلنا هديته، وصدقناه قوله، وكان الذي فعلناه أرجح وأنجح». انتهى.

Bu, birinin Abbâsî Halifesi el-Mehdî'ye hediye ettiği bir na'ldir. Halife bunun sahih olmadığını anlamış, ancak siyaset gereği onu kabul etmiş ve hediye edeni ödüllendirmiştir. İbn Şâkir bunu Fevâtü'l-Vefeyât'ta (c. 2, s. 225) onun hâl tercümesinde zikretmiştir; ibaresinin metni şöyledir: “el-Mehdî halka açık bir meclis kurup oturmuştu. Eline aldığı bir mendilin içinde bir na'l bulunan bir adam huzuruna girdi ve ‘Ey Müminlerin Emîri! Bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in na'lidir, onu sana hediye olarak getirdim’ dedi. [el-Mehdî] onu adamdan aldı, öptü, gözlerinin üzerine koydu ve adama on bin dirhem verdi. Adam çıkıp gidince meclisindekilere şöyle dedi: ‘Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu giymek şöyle dursun, görmediğini bile bildiğimi düşünmüyor musunuz? Şayet onu yalanlasaydık, insanlara: Müminlerin Emîri'ne Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in na'lini getirdim de onu bana geri çevirdi, diyecekti ve onu doğrulayanlar yalanlayanlardan daha çok olacaktı. Zira kendi benzerlerine meyletmek ve zalim de olsa güçlüye karşı zayıfa yardım etmek avamın âdetindendir. Biz de onun dilini satın aldık, hediyesini kabul ettik ve sözünü tasdik ettik. Yaptığımız şey daha yerinde ve daha başarılı oldu.’” Sözü burada bitti.

هوامش

Dipnotlar