Binûn

Kadîb ve Bürde

Kaynak: el-Âsârü'n-Nebeviyye · Ahmed Teymûr Paşa · Hindawi neşri · Türkçe çeviri

أثران نبويان كانا من شارات الخلافة في الدولة العباسية، كما كان الخاتم من الشارات السلطانية في دول المغرب، والمظلة في الدولة الفاطمية على ما يقول «ابن خلدون»، غير أن الخاتم والمظلة وغيرهما من الشارات لم تكن لها قيمة أثرية كالشارة العباسية، ولا سيما في شرف النسبة إلى المقام النبوي الكريم، وإنما كانت آلات محدثة في تلك الدول، قيمتها فيما كان بها من التحلية والترصيع.

Bunlar, İbn Haldûn'un söylediğine göre, yüzüğün Mağrib devletlerinde, mizallenin (gölgelik) ise Fâtımî Devleti'nde saltanat alametlerinden olması gibi, Abbâsî Devleti'nde hilafet alametlerinden olan iki nebevî emanettir. Ne var ki yüzük, mizalle ve diğer alametler, özellikle yüce nebevî makama nispet edilme şerefi bakımından Abbâsî alameti gibi tarihî bir emanet değerine sahip değildi; aksine bunlar o devletlerde sonradan ihdas edilmiş eşyalardı ve kıymetleri üzerlerindeki süsleme ve mücevher işlemelerinden ileri geliyordu.

أما القضيب: فالمروي في كتب السيرة أن النبي ﷺ كان له قضيب من شَوْحَط يسمى الممشوق، قيل: وهو الذي كان الخلفاء يتداولونه. قال الإمام الماوردي في الأحكام السلطانية: «وأما القضيب فهو من تركة رسول الله ﷺ التي هي صدقة، وقد صار مع البردة من شعار الخلافة». وكان الرسم أن يكون بيد الخليفة في المواكب، وكانوا يطرحون البردة على أكتافهم في المواكب جلوسًا وركوبًا. قال ابن كثير في تاريخه البداية والنهاية: «كان الخليفة يلبسها يوم العيد على كتفيه ويأخذ القضيب المنسوب إليه ﷺ في إحدى يديه، فيخرج وعليه من السكينة والوقار ما يصدع القلوب ويبهر الأبصار» ا.هـ. وبلغ من عنايتهم بهذين الأثرين الشريفين أنهم كانوا كلما قام منهم خليفة اهتم بهما اهتمامه بالبيعة، فإذا كان غائبًا بعثوا بهما إليه مع بشير الخلافة الذي يبردونه، وما زالت الشعراء تذكرهما في مدائح الخلفاء العباسيين إلى انقراض دولتهم من العراق تنويهًا بانفرادهم عن سائر الدول بهذه المنقبة، كقول البحتري من قصيدة يصف فيها خروج المتوكل للصلاة والخطبة يوم عيد الفطر:

Kadîbe gelince: Siyer kitaplarında rivayet edildiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şevhat (dağ ağacı) dalından yapılmış Memşûk adında bir kadîbi vardı; halifelerin elden ele devraldıkları kadîbin bu olduğu söylenmiştir. İmam el-Mâverdî el-Ahkâmü's-Sultâniyye'de şöyle demiştir: “Kadîb ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sadaka olan terekesindendir ve bürde ile birlikte hilafet şiarlarından biri hâline gelmiştir.” Adet, alaylarda kadîbin halifenin elinde bulunmasıydı; bürdeyi ise alaylarda gerek otururken gerek binek üzerindeyken omuzlarına atarlardı. İbn Kesîr, tarihi el-Bidâye ve'n-Nihâye'de şöyle demiştir: “Halife bayram günü onu omuzlarına giyer, ona sallallâhu aleyhi ve sellem nispet edilen kadîbi de bir eline alır ve üzerinde kalpleri titreten, gözleri kamaştıran bir sekînet ve vakarla dışarı çıkardı.” Sözü burada bitti. Bu iki şerefli emanete gösterdikleri özen o dereceye varmıştı ki içlerinden her ne zaman bir halife tahta geçse, biata gösterdiği özen kadar bunlara da özen gösterirdi; eğer uzakta bulunuyorsa, bunları kendisine ulakla gönderdikleri hilafet müjdecisiyle birlikte yollarlardı. Şairler de, devletlerinin Irak'ta yıkılışına kadar, bu fazilette diğer bütün devletlerden tek başlarına ayrıldıklarını vurgulamak üzere Abbâsî halifelerine yazdıkları methiyelerde bu iki emaneti anmaya devam etmişlerdir. Nitekim el-Buhtürî, el-Mütevekkil'in Ramazan Bayramı günü namaz ve hutbe için çıkışını tasvir ettiği bir kasidesinde şöyle der:

أيدت من فصل الخطاب بحكمة تنبي عن الحق المبين وتخبر

Hakkı batıldan ayıran hitabette öyle bir hikmetle desteklendin ki, Apaçık hakkı haber verir ve bildirir.

ووقفت في برد النبي مذكرًا بالله تنذر تارة وتبشر

Nebî'nin bürdesi içinde, Allah'ı hatırlatarak ayağa kalktın; Kâh uyarır, kâh müjdelersin.

حتى لقد علم الجهول وأخلصت نفس المروَّى واهتدى المتحير

Öyle ki cahil olan öğrendi, arındı Düşünenin gönlü ve doğru yolu buldu şaşkın.

وقوله من أخرى فيه:

Onun hakkında başka bir kasidede söylediği şu sözü de böyledir:

وعليك من سيما النبـ ـيِّ مخايل شهدت برشدك

Üzerinde Nebî'nin simasından Senin doğru yolda olduğuna şahitlik eden alametler vardır.

تبدو عليك إذا اشتملت ببردة من فوق بردك

Üzerinde belirir, büründüğün zaman Kendi hırkanın üstüne o bürdeye.

وقوله من أخرى فيه أيضًا:

Yine onun hakkında başka bir kasidedeki şu sözü de böyledir:

وغدوت في برد النبي وهديه تخشى لحكم قاصد وتؤمل

Nebî'nin bürdesi ve yolu içinde sabahladın; Adil hükmün sebebiyle senden hem korkulur hem ümit beklenir.

وقوله فيه أيضًا — وقد ذكر آثارًا أخرى كانت عند الخلفاء سنفرد الكلام عليها:

Yine onun hakkında —halifelerin yanında bulunan ve ileride ayrıca ele alacağımız başka emanetleri de zikrederek— söylediği şu sözü de böyledir:

يتولى النبي ما تتولا ه ويرضى من سيرة ما تسير

Nebî üstlenir senin üstlendiğin işi, Ve razı olur tuttuğun yoldan.

حزت ميراثه بحقٍّ مبين كل حقِّ سواه إفك وزور

Apaçık bir hakla elde ettin onun mirasını; Ondan başka her hak iddiası yalan ve uydurmadır.

فلك السيف والعمامة والخاتم والبرد والعصا والسرير

Senindir kılıç, sarık ve yüzük, Bürde, asa ve sedir.

يريد بالعصا: القضيب وقوله فيه أيضًا:

Asa ile kadîbi kastediyor. Yine onun hakkındaki şu sözü de böyledir:

عليك ثياب المصطفى ووقاره وأنت به أولى إذا حصحص الأمر

Üzerinde Mustafa'nın elbiseleri ve vakarı var; Hakikat ortaya çıktığında ona en layık olan sensin.

عمامته وسيفه ورداؤه وسيماه والهدى المشاكل والنجر

Onun sarığı, kılıcı ve ridâsı (üst örtüsü), Siması, ona benzeyen yolu ve soyu.

وقال من قصيدة يمدح بها المعتز بن المتوكل، ويهجو المستعين بعد خلعه:

el-Mu'tez b. el-Mütevekkil'i övdüğü ve hal'inden (tahttan indirilmesinden) sonra el-Müsteîn'i hicvettiği bir kasidede ise şöyle demiştir:

ولم يكن المعتر بالله إذ سرى ليعجز والمعتز بالله طالبه

Allah ile aldanan geceleyin kaçtığında, Peşindeki el-Mu'tez-Billâh'ı âciz bırakacak değildi.

رمى بالقضيب عنوة وهو صاغر وعُرّى من برد النبي مناكبه

Zelil bir hâlde kadîbi zorla bıraktı, Ve omuzları Nebî'nin bürdesinden soyuldu.

وذكر ابن خلكان في وفياته عن ميمون بن هرون أنه قال: رأيت أبا جعفر أحمد بن يحيى بن جابر بن داود البلاذري المؤرخ وحاله متماسكة فسألته فقال: كنت من جلساء المستعين فقصده الشعراء فقال: لست أقبل إلا ممن قال مثل قول البحتري في المتوكل:

İbn Hallikân Vefeyât'ında Meymûn b. Hârûn'dan naklen onun şöyle dediğini zikretmiştir: “Tarihçi Ebû Ca'fer Ahmed b. Yahyâ b. Câbir b. Dâvûd el-Belâzürî'yi hali vakti yerinde bir vaziyette gördüm ve kendisine bunun sebebini sordum. Dedi ki: el-Müsteîn'in meclis arkadaşlarından idim; şairler ona geldiler. O da şöyle dedi: Ben ancak el-Buhtürî'nin el-Mütevekkil hakkında söylediği şu söz gibi şiir söyleyenden kabul ederim:

فلو أن مشتاقًا تكلف فوق ما في وسعه لسعى إليك المنبر

Eğer bir müştak gücünün yettiğinin ötesini Zorlasaydı, minber sana doğru koşup gelirdi.”

فرجعت إلى داري وأتيته، وقلت له: قد قلت فيك أحسن مما قاله البحتري في المتوكل فقال: هاته! فأنشدته:

Bunun üzerine evime döndüm, sonra tekrar huzuruna çıkıp ona: ‘Senin hakkında, el-Buhtürî'nin el-Mütevekkil hakkında söylediğinden daha güzelini söyledim’ dedim. ‘Getir bakalım!’ dedi. Ben de ona şu beyti okudum:

ولو أن برد المصطفى إذ لبسته يظن لظن لبرد أنك صاحبه

Eğer Mustafa'nın bürdesi (örtüsü), onu giydiğinde Düşünebilseydi, bürde senin kendi sahibi olduğunu sanırdı.

وقال وقد أعطيته ولبسته نعم هذه أعطافه ومناكبه

Ve kendisine verilip de giydiğinde derdi ki: ‘Evet, işte bunlar onun yanları ve omuzlarıdır!’

فقال: ارجع إلى منزلك وافعل ما آمرك به، فرجعت فبعث إليّ بسبعة آلاف دينار وقال: ادخر هذه للحوادث من بعدي، ولك على الجراية الكفاية ما دمت حيًّا ا.هـ.

Bunun üzerine: ‘Evine dön ve sana emredeceğim şeyi yap’ dedi. Ben de döndüm; bana yedi bin dinar gönderdi ve: ‘Bunu benden sonra başa gelebilecek hadiseler için sakla; ben hayatta olduğum sürece de sana yetecek kadar tahsisat bağlanmıştır’ dedi.” Sözü burada bitti.

ومن ذلك قول الأبيوردي من قصيدة في المقتدى بالله:

el-Ebîverdî'nin el-Muktedî-Biemrillâh hakkındaki bir kasidede yer alan şu sözü de bu cümledendir:

إلى المقتدى بالله والمقتدى به طوين بنا طي الرداء الفيافيا

el-Muktedî-Billâh'a ve kendisine uyulan zata doğru, Binekler bizi sırtında taşıyarak çölleri ridâ (üst örtüsü) dürer gibi dürdü.

ولذنا بأطراف القوافي وحسبنا من الفخر أن نهدي إليه القوافيا

Kafiyelerin uçlarına sığındık; bize yeter Övünç olarak ona kafiyeler hediye etmemiz.

ولم نتكلف نظمهن لأننا وجدنا المعالي فاخترعنا المعانيا

Onları nazmetmek için zorlanmadık; çünkü biz Yüce meziyetleri bulduk da manaları icat ettik.

أيا وارث البرد المعظم ربه بلغنا المنى حتى اقتسمنا التهانيا

Ey sahibi yüce olan bürdenin vârisi! Muradımıza erdik, öyle ki tebrikleri aramızda bölüştük.

وقوله من قصيدة في المستظهر بن المقتدى:

Yine onun el-Müstazhir b. el-Muktedî hakkındaki bir kasidede yer alan şu sözü de böyledir:

وعله من سيماء آل محمد نور يجير على الدجى مرموق

Üzerinde Muhammed âlinin simasından, Karanlığa karşı koruyan, gözlerin çevrildiği bir nur vardır.

والبرد يعلم أن في أثنائه كرمًا يفوق المزن وهو دفوق

Bürde bilir ki kendi kıvrımları içinde, Sağanak hâlinde yağarken bile yağmur bulutunu geride bırakan bir cömertlik vardır.

أفضت إليه خلافة نبوية من دونها للمشرفي بريق

Ona ulaştı nebevî bir hilâfet ki, Onun önünde Meşrefî kılıcın parıltısı vardır.

وقول الأرجاني من قصيدة في المسترشد بن المستظهر:

el-Errecânî'nin el-Müsterşid b. el-Müstazhir hakkındaki bir kasidede yer alan şu sözü de böyledir:

ورثت الذي قد ضمه البرد من تقى ومن كرم من قبل أن ترث البردا

Bürdenin barındırdığı takvaya mirasçı oldun Ve cömertliğe, henüz bürdeye mirasçı olmadan önce.

ووليت من أمر القضيب شبيه ما تولاه من كان المشير به مجدا

Kadîb (Hz. Peygamber'in asası) hususundaki emirden öyle bir şeye nail oldun ki, benzerdir Onunla işaret eden şanlı zatın üstlendiği vazifeye.

وما هو إلا أمر أمته الذي إليك انتهى إذ كنت من بينها فردا

Bu, onun ümmetinin işinden başka bir şey değildir ki, İçlerinde yegâne olduğun için gelip sende karar kılmıştır.

وقوله من أخرى فيه:

Onun hakkında başka bir kasidede söylediği şu sözü de böyledir:

يا وارث البرد المجرر ذيله في ليلة المعراج فوق الفرقد

Ey eteği sürünen bürdenin vârisi, Mi'rac gecesinde Ferkad yıldızının üstünde!

ومعودًا يده التخصر بالذي أمسى به ظهر البراق وقد حدى

Ve elini dayamaya alıştıran, o şeye ki [kadîbe], Sürülüp gittiğinde Burak'ın sırtı onunla geceyi bulmuştu.

سلبا هدى عبق النبوة فيهما من كف خير الأنبياء محمد

Hidayetin iki ganimeti ki, içlerinde nübüvvet kokusu vardır, Peygamberlerin en hayırlısı Muhammed'in avucundan.

وقول سبط بن التعاويذي من قصيدة في المستضيء بن المستنجد:

Sıbt İbnü't-Teâvîzî'nin el-Müstazî b. el-Müstencid hakkındaki bir kasidede yer alan şu sözü de böyledir:

إن يد المستضيء أسمح بالإعـ طاء يوم الندى من الديم

Şüphesiz el-Müstazî'nin eli bağış yapmakta Cömertlik günü, sürekli yağan yağmurlardan daha cömerttir.

خليفة الله وارث البرد والخا تم والسيف مالك الأمم

Allah'ın halifesi, bürdenin, yüzüğün Ve kılıcın vârisi, ümmetlerin maliki.

معيد شمل الإسلام ملتئما وكان لولاه غير ملتئم

İslâm'ın dağınıklığını yeniden bir araya toplayan; O olmasaydı bir araya toplanacak değildi.

وقوله من أخرى فيه:

Onun hakkında başka bir kasidede söylediği şu sözü de böyledir:

آل النبوة بردها وقضيبها لكم ومنبرها معًا وحسامها

Ey nübüvvet hanedanı! Onun bürdesi ve kadîbi Sizindir; minberi ve kılıcı da birlikte.

أبناء عم المصطفى الهادي وخير عصابة وطيء الثرى أقدامها

Hidayet rehberi Mustafa'nın amcasının oğulları ve en hayırlısı Ayakları toprağa basan toplulukların.

وقوله من أخرى في الناصر بن المستضيء لما بويع بالخلافة:

Halifeliğe biat edildiği zaman en-Nâsır b. el-Müstazî hakkında başka bir kasidede söylediği şu sözü de böyledir:

ورأينا برد النبي على منكب طود من الأئمة راسي

Ve Nebî'nin bürdesini gördük omuzunda, İmamlar arasından çıkmış sarsılmaz bir dağın.

مالئا هديه المواقف من نور جلال يضيء كالنبراس

Onun hidayeti konak yerlerini doldururken bir celâl Nuruyla ki, meşale gibi ışık saçar.

وقوله من أخرى:

Başka bir kasidedeki şu sözü de böyledir:

ورث النبوة منبرًا وخلافة وتقية فعليه منها ميسم

Nübüvvete minber ve hilâfet olarak mirasçı oldu, Takva olarak da; bu yüzden üzerinde ondan bir nişan vardır.

فلمنكب ولعاتق ولخنصر منه ثلاث قدرهن معظم

Omuz başı, omuz ve serçeparmak için Ondan kadri yüce üç şey vardır:

برد وسيف لا يفل وخاتم فمجلبب ومقلد ومختم

Bir bürde, körelmeyen bir kılıç ve bir yüzük; Böylece o, bürdeye bürünmüş, kılıç kuşanmış ve yüzük takmıştır.

وقوله من أخرى فيه:

Onun hakkında başka bir kasidede söylediği şu sözü de böyledir:

له خاتم المبعوث أحمد خاتم النـ ـبوة موروثًا مع السيف والبرد

Nebîlerin hâtemi olarak gönderilen Ahmed'in yüzüğü onundur; Kılıç ve bürde ile birlikte miras kalmıştır.

وما برحت طير الخلافة حوّما عليه كما حام الظماء على الوِرد

Hilâfet kuşları da dönüp durmaktan geri kalmadı Onun üzerinde; susamışların su başı etrafında dönüp durduğu gibi.

صفة البردة

Bürdenin Vasıfları

في الكلام على شعار الخلافة من صبح الأعشى نقلًا عن ابن الأثير أن بردة النبي ﷺ التي كان الخلفاء يلبسونها في المواكب كانت شملة مخططة، وقيل: كانت كساء أسود مربعًا فيها صغر ا.هـ. وفي تاريخ الخلفاء للسيوطي: «أخرج الإمام أحمد في الزهد عن عروة بن الزبير (رضي الله عنه) أن ثوب رسول الله ﷺ الذي كان يخرج فيه للوفد رداء حضرمي طوله أربع أذرع وعرضه ذراعان وشبر، فهو عند الخلفاء قد خلق وطووه بثياب تلبس يوم الأضحى والفطر» ا.هـ.

Subhu'l-a'şâ'da hilâfet şiarı hakkındaki bahiste İbnü'l-Esîr'den naklen, halifelerin alaylarda giydikleri Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in bürdesinin çizgili bir şemle (bürünülen örtü) olduğu; bir görüşe göre ise biraz küçüklüğü bulunan siyah, dört köşe bir kisâ (örtü) olduğu belirtilmiştir. Söz burada bitti. es-Süyûtî'nin Târîhu'l-hulefâ'sında ise şöyle denmektedir: “İmam Ahmed, ez-Zühd'de Urve b. ez-Zübeyr radıyallâhu anh'tan tahric etmiştir ki, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in heyetlerin karşısına çıkarken giydiği elbise, uzunluğu dört arşın, eni iki arşın bir karış olan Hadramut işi bir ridâ (üst örtüsü) idi. Bu örtü halifelerin yanındadır; eskimiştir, onu Kurban ve Ramazan bayramları günü giyilen elbiselere sarıp katlamışlardır.” Söz burada bitti.

اختلافهم فيها

Bürde Hakkındaki İhtilafları

لا خلاف بين المؤرخين في كون البردة العباسية أثرًا نبويًّا صحيحًا، ولكن لما كان المخلف عن النبي ﷺ بردتين اختلفوا في التي صارت منهما لبني العباس. قال الإمام الماوردي في الأحكام السلطانية: «وأما البردة فقد اختلف الناس فيها، فحكى أبان بن ثعلب أن رسول الله صلى الله عليه وسلم كان وهبها لكعب بن زهير واشتراها منه معاوية (رضي الله عنه)، وهي التي يلبسها الخلفاء، وحكى ضمرة بن ربيعة أن هذه البردة كان رسول الله ﷺ أعطاها أهل أيلة أمانًا لهم، فأخذها منهم سعيد بن خالد بن أبي أوفى، وكان عاملًا عليهم من قِبل مروان بن محمد، فبعث بها إليه وكانت في خزائنه حتى أخذت بعد قتله، وقيل اشتراها أبو العباس السفاح بثلثمائة دينار» ا.هـ. وقد حكي هذا الخلاف في صبح الأعشى وتاريخ الخلفاء للسيوطي وأخبار الدول للقرماني وحاشية البغدادي على شرح ابن هشام على بانت سعاد. وتفصيل هذه الإجمال في الرأي الأول: أن كعب بن زهير بن أبي سلمى (رضي الله عنه) لما بلغه إسلام أخيه بجير غضب وبعث إليه بأبيات يلومه فيها على إسلامه، فأهدر النبي ﷺ دمه، ثم هداه الله إلى الإسلام فقدم المدينة وقصد المسجد فجلس بين يدي النبي ﷺ تائبًا مسلمًا وأنشده قصيدته بانت سعاد المشهورة، فلما وصل إلى قوله:

Tarihçiler arasında Abbâsî bürdesinin sahih bir nebevî eser olduğu hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. Ancak Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den geriye kalan iki bürde olduğu için, bunlardan hangisinin Abbâsîlere intikal ettiği konusunda ihtilaf etmişlerdir. İmam el-Mâverdî, el-Ahkâmü's-sultâniyye'de şöyle demiştir: “Bürdeye gelince, insanlar onun hakkında ihtilaf etmişlerdir. Ebân b. Tağlib'in anlattığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu Ka'b b. Züheyr'e hibe etmiş, Muâviye radıyallâhu anh da onu kendisinden satın almıştır; halifelerin giydiği bürde işte budur. Damre b. Rebîa'nın anlattığına göre ise bu bürdeyi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Eyle halkına kendileri için bir eman olmak üzere vermişti. Mervân b. Muhammed tarafından onların üzerinde âmil (vali) olan Saîd b. Hâlid b. Ebû Evfâ onu ellerinden alarak Mervân'a gönderdi; öldürülmesinden sonra alınıncaya kadar onun hazinelerinde kaldı. Bir görüşe göre ise Ebü'l-Abbâs es-Seffâh onu üç yüz dinara satın almıştır.” Söz burada bitti. Bu ihtilaf Subhu'l-a'şâ'da, es-Süyûtî'nin Târîhu'l-hulefâ'sında, el-Karamânî'nin Ahbârü'd-düvel'inde ve el-Bağdâdî'nin İbn Hişâm'ın Bânet Suâd şerhine yazdığı hâşiyede de aktarılmıştır. Birinci görüşteki bu icmalin ayrıntısı şöyledir: Ka'b b. Züheyr b. Ebû Sülmâ radıyallâhu anh, kardeşi Büceyr'in Müslüman olduğu haberini alınca öfkelenmiş ve ona Müslüman oluşundan dolayı kendisini kınadığı beyitler göndermişti. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem onun kanını heder saydı. Sonra Allah onu İslâm'a hidayet etti; Medine'ye geldi, mescide yönelip tövbekâr bir Müslüman olarak Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna oturdu ve ona meşhur Bânet Suâd kasidesini okudu. Şu sözüne ulaştığında:

إن الرسول لسيف يستضاء به مهند من سيوف الله مسلول

Şüphesiz Resûl, kendisiyle aydınlanılan bir kılıçtır; Allah'ın kılıçlarından sıyrılmış bir Hint kılıcıdır.

رمى ﷺ إليه بردة كانت عليه، فلما كان زمن معاوية (رضي الله عنه) أراد شراءها من كعب بعشرة آلاف درهم، فأرسل إليه يقول: ما كنت أوثر بثوب رسول الله ﷺ أحدًا، فلما مات كعب اشتراها معاوية من أولاده بعشرين ألف درهم، قالوا: وهي التي عند الخلفاء العباسيين. وهو قول عز الدين بن الأثير في كتابيه: الكامل وأسد الغابة، والخوارزمي في مفاتيح العلوم، وابن هشام في شرح بانت سعاد، وأبي الفداء سلطان حماة في تاريخه، وابن حجر في الإصابة، ومؤرخين غيرهم كثيرين.

[Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem kendi üzerinde bulunan bir bürdeyi ona attı. Muâviye radıyallâhu anh zamanı gelince onu Ka'b'dan on bin dirheme satın almak istedi. Ka'b ona haber gönderip: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in elbisesini hiç kimseye tercih etmem” dedi. Ka'b ölünce Muâviye onu çocuklarından yirmi bin dirheme satın aldı. Dediler ki: Abbâsî halifelerinin yanında bulunan bürde işte budur. Bu; İzzeddîn İbnü'l-Esîr'in el-Kâmil ve Üsdü'l-gâbe adlı iki kitabında, el-Hârizmî'nin Mefâtîhu'l-ulûm'da, İbn Hişâm'ın Bânet Suâd şerhinde, Hama Sultanı Ebü'l-Fidâ'nın kendi tarihinde, İbn Hacer'in el-İsâbe'de ve bunların dışındaki pek çok tarihçinin benimsediği görüştür.

ولم يذكر ابن كثير في تاريخه البداية والنهاية غير الرأي الثاني فقال: «قال الحافظ البيهقي: وأما البردة التي عند الخلفاء فقد روينا عن محمد بن إسحق بن يسار في قصة تبوك أن رسول الله صلى الله عليه وسلم بعث إلى أهل أيلة بردة مع كتابه الذي كتب لهم أمانًا لهم، فاشتراها أبو العباس عبد الله بن محمد بثلثمائة دينار، يعني بذلك أول خلفاء بني العباس، وهو السفاح رحمه الله تعالى، وقد توارث بنو العباس هذه البردة خلفًا عن سلف». وهو قول الذهبي أيضًا على ما في تاريخ الخلفاء للسيوطي ونص عبارته: «وأما الذهبي فقال في تاريخه: أما البردة التي عند الخلفاء آل عباس فقد قال يونس بن بكير عن ابن إسحق في قصة غزوة تبوك: إن النبي ﷺ أعطى أهل أيلة بردة مع كتابه الذي كتب لهم أمانًا لهم، فاشتراها أبو العباس السفاح بثلثمائة دينار». قال السيوطي: «فكأن التي اشتراها معاوية فقدت عند زوال دولة بني أمية». وقال القرماني: وقيل كُفن فيها معاوية. وذكر ياقوت هذه البردة في معجم البلدان ولم يتعرض لخبر انتقالها إلى الخلفاء فقال في كلامه على أيلة: «ويقال إن بها برد النبي ﷺ، وكان وهبه ليحنة بن رؤبة لما سار إليه إلى تبوك». وكذلك فعل المقريزي في خططه والجزيري في درر الفرائد المنظمة في ذكراه أن من بها من اليهود يزعمون أن عندهم برد النبي ﷺ الذي وجه به إليهم أمانًا لهم، وأنهم يظهرونه رداء عدنيًا ملفوفًا في الثياب، وقد أبرز منه مقدار شبر لئلا تدنسه الأيدي.

İbn Kesîr ise el-Bidâye ve'n-nihâye adlı tarihinde ikinci görüşten başkasını zikretmemiş ve şöyle demiştir: “Hâfız el-Beyhakî dedi ki: Halifelerin yanında bulunan bürdeye gelince, Tebük kıssasında Muhammed b. İshak b. Yesâr'dan rivayet ettiğimize göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Eyle halkına, kendileri için bir eman olmak üzere yazdığı mektubuyla birlikte bir bürde göndermişti. Ebü'l-Abbâs Abdullah b. Muhammed —bununla Abbâsî halifelerinin ilkini, yani es-Seffâh rahimehullâhu teâlâ'yı kastediyor— onu üç yüz dinara satın aldı. Abbâsîler bu bürdeyi halef seleflten devralarak birbirlerine miras bıraktılar.” es-Süyûtî'nin Târîhu'l-hulefâ'sında yer aldığına göre bu, ez-Zehebî'nin de görüşüdür; ibaresinin metni şöyledir: “ez-Zehebî ise tarihinde şöyle demiştir: Abbâsî halifelerinin yanında bulunan bürdeye gelince, Yûnus b. Bükeyr, İbn İshak'tan Tebük Gazvesi kıssasında şöyle nakletmiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Eyle halkına, kendileri için bir eman olmak üzere yazdığı mektubuyla birlikte bir bürde vermişti; Ebü'l-Abbâs es-Seffâh onu üç yüz dinara satın aldı.” es-Süyûtî dedi ki: “Sanki Muâviye'nin satın aldığı bürde Emevî Devleti'nin sona erişi sırasında kaybolmuştur.” el-Karamânî ise: “Muâviye'nin onun içinde kefenlendiği de söylenmiştir” dedi. Yâkût, Mu'cemü'l-büldân'da bu bürdeyi zikretmiş, fakat halifelere intikali haberine değinmeyerek Eyle hakkındaki bahsinde şöyle demiştir: “Orada Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in bürdesinin bulunduğu ve Tebük'e yanına geldiği zaman onu Yuhanne b. Ru'be'ye hibe etmiş olduğu söylenir.” el-Makrîzî Hıtat'ında ve el-Cezîrî Dürerü'l-ferâidi'l-münazzame'de aynı şeyi yapmışlar; orada bulunan Yahudilerin, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendileri için bir eman olmak üzere onlara gönderdiği bürdesinin kendi yanlarında olduğunu ileri sürdüklerini ve onu elbiselere sarılı Aden işi bir ridâ olarak gösterdiklerini, ellerin kirletmemesi için de ondan yalnız bir karış kadarını dışarı çıkardıklarını zikretmişlerdir.

والخلاصة: أن البردة العباسية إما أن تكون بردة أيلة بقيت عند أهلها إلى أن اشتراها السفاح بثلثمائة دينار، أو إلى أن انتزعها منهم عامل مروان بن محمد آخر الخلفاء الأمويين وحملها إليه، ثم صارت من بعده للعباسيين، وإما أن تكون البردة الكعبية التي اشتراها معاوية (رضي الله عنه)، ثم حفظت عند بني أمية حتى ورثها منهم العباسيون، وأكثر المؤرخين على هذا الرأي، وقد فصل المسعودي في مروج الذهب خبر مصير البردة والقضيب إلى بني العباس بما لم نره لغيره من المؤرخين، فذكر ما كان من فرار مروان بن محمد بن العباسيين إلى مصر، وأنهم لحقوه بها، وقد نزل بوصير فهجموا عليه وقتلوه، ثم رأوا خادمًا له شاهرًا سيفه يحاول الدخول إلى بناته، فأخذوه وسألوه عن أمره، فقال: أمرني مروان إذا هو قُتل أن أضرب رقاب بناته ونسائه، فلا تقتلوني فإنكم والله إن قتلتموني ليفقدن ميراث رسول الله ﷺ. فقالوا له: انظر ما تقول، قال: إن كذبت فاقتلوني، هلموا فاتبعوني، ففعلوا فأخرجهم من القرية إلى موضع رمل فقال: اكشفوا هنا فكشفوا فإذا البرد والقضيب ومِخصرة قد دفنها مروان لئلا تصل إلى بني هاشم، فوجه بها عامر بن إسماعيل إلى عبد الله بن علي، فوجه بها عبد الله إلى أبي العباس السفاح، فتداولت ذلك خلفاء بني العباس.

Özetle: Abbâsî bürdesi ya es-Seffâh onu üç yüz dinara satın alıncaya kadar yahut Emevî halifelerinin sonuncusu Mervân b. Muhammed'in âmili onu ellerinden çekip alarak kendisine götürünceye kadar Eyle halkının yanında kalan ve ondan sonra da Abbâsîlere geçen Eyle bürdesidir; ya da Muâviye radıyallâhu anh'ın satın aldığı, sonra Abbâsîler kendilerinden miras alıncaya kadar Emevîlerin yanında muhafaza edilen Ka'b bürdesidir. Tarihçilerin çoğunluğu bu görüştedir. el-Mes'ûdî, Mürûcü'z-zeheb'de bürde ve kadîbin Abbâsîlere geçişi haberini başka hiçbir tarihçide görmediğimiz şekilde ayrıntılı olarak anlatmıştır. Mervân b. Muhammed'in Abbâsîlerden Mısır'a kaçışını, onların Mısır'da kendisine yetiştiklerini, Bûsîr'e konaklamışken üzerine saldırıp onu öldürdüklerini zikretmiş; ardından onun bir hizmetkârını kılıcını çekmiş hâlde kızlarının yanına girmeye çalışırken gördüklerini, onu yakalayıp durumunu sorduklarını anlatmıştır. Hizmetkâr şöyle demiştir: “Mervân bana, eğer kendisi öldürülürse kızlarının ve kadınlarının boyunlarını vurmamı emretti. Beni öldürmeyin; vallahi beni öldürürseniz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mirası kesinlikle kaybolup gider.” Ona: “Ne dediğine dikkat et!” dediler. O da: “Eğer yalan söylediysem beni öldürün; haydi gelin, peşime düşün” dedi. Öyle yaptılar; onları köyden kumluk bir yere çıkardı ve: “Burayı kazıp açın” dedi. Kazıp açtıklarında bir de baktılar ki Mervân'ın, Hâşimoğullarına ulaşmaması için gömdüğü bürde, kadîb ve bir mihsare (asa) orada duruyor. Âmir b. İsmâil bunları Abdullah b. Ali'ye gönderdi; Abdullah da Ebü'l-Abbâs es-Seffâh'a gönderdi. Böylece bunlar Abbâsî halifelerinin elinde elden ele dolaştı.

مصير البردة والقضيب

Bürde ve Kadîbin Akıbeti

ذكر ابن الزيات في الكواكب السيارة في ترتيب الزيارة بالقرافتين الكبرى والصغرى قبرًا اشتهر بأنه قبر صاحب البردة، واستطرد في الكلام عليه لذكر البردة النبوية فقال: «قال ابن عثمان: هو صاحب البردة يعني بردة النبي ﷺ، وذلك غير صحيح، قال المؤلف: وبردة النبي صلى الله عليه وسلم لم يبلغنا في آثار النبي ﷺ التي دخلوا بها إلى مصر أن فيها بردة غير البردة التي في أيدي بني العباس، وهي موجودة عندهم إلى الآن، ولم يذكر علماء التاريخ أنه دخل إلى مصر من الصحابة ممن له بردة من اسمه صاحب البردة. وآثار النبي ﷺ مثبتة عند العلماء، ويحتمل أن تكون هذه البردة بردة رجل من الصالحين» ا.هـ. وإنما نقلنا هذه العبارة لبيان ما فيها من الوهم، فإن وفاة ابن الزيات كانت سنة ٨١٤، وقوله عن البردة: «وهي موجودة عندهم إلى الآن» يفيد بقاءها بأيديهم إلى عصره، والصحيح أنها فقدت قبل ذلك بقرن ونيف، ولعله نقل هذا القول عن مؤرخ قديم كانت البردة في زمنه عند الخلفاء، وسها عن التنبيه عليه.

İbnü'z-Zeyyât, el-Kevâkibü's-seyyâre fî tertîbi'z-ziyâre bi'l-Karâfeteyni'l-kübrâ ve's-suğrâ adlı eserinde “Bürde Sahibinin Kabri” diye şöhret bulmuş bir kabirden bahsetmiş ve bunun hakkındaki sözü uzatarak nebevî bürdeyi zikretmek üzere şöyle demiştir: “İbn Osman dedi ki: O, bürde sahibidir; yani Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in bürdesini kastediyor. Bu doğru değildir. Müellif dedi ki: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in bürdesine gelince, Mısır'a getirdikleri Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in eserleri arasında, Abbâsîlerin elinde bulunan bürdeden başka bir bürde olduğu bize ulaşmamıştır; o da şu ana kadar onların yanında mevcuttur. Tarih âlimleri de sahâbeden bürdesi olan ve adı ‘Bürde Sahibi’ olan birinin Mısır'a girdiğini zikretmemişlerdir. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in eserleri âlimler katında kayıtlı ve sabittir. Bu bürdenin salihlerden bir zatın bürdesi olması muhtemeldir.” Söz burada bitti. Bu ibareyi yalnızca içindeki vehmi açıklamak için naklettik. Zira İbnü'z-Zeyyât'ın vefatı 814 yılındadır; bürde hakkındaki “o da şu ana kadar onların yanında mevcuttur” sözü, kendi asrına kadar ellerinde kaldığını ifade eder. Oysa doğrusu, bundan bir asırdan fazla bir süre önce kaybolmuş olduğudur. Belki de bu sözü, zamanında bürdenin halifelerin yanında bulunduğu eski bir tarihçiden nakletmiş ve buna dikkat çekmeyi unutmuştur.

وقال المسعودي بعد عبارته المتقدمة في مصير البردة والقضيب إلى العباسيين ما نصه: «فتداولت ذلك خلفاء بني العباس إلى أيام المقتدر». فيقال: «إن البرد كان عليه يوم مقتله، ولست أدري أكل ذلك باق مع المتقي لله إلى هذا الوقت وهو سنة اثنتين وثلاثين وثلثمائة في نزوله الرقة أم قد ضيع ذلك». وفي صبح الأعشي: «وكان القضيب والبردة المتقدما الذكر عند خلفاء بني العباس ببغداد إلى أن انتزعهما السلطان سنجر السلجوقي من المسترشد بالله ثم أعادهما إلى المقتفي عند ولايته سنة خمس وثلاثين وخمسمائة، والذي يظهر أنهما بقيا عندهم إلى انقضاء الخلافة من بغداد سنة ست وخمسين وستمائة، فإن مقدار ما بينهما مائة وإحدى وعشرون سنة، وهي مدة قريبة بالنسبة إلى ما تقدم من مدتهما». وفي تاريخ الخلفاء للسيوطي عن البردة: «وكانت على المقتدر حين قتل وتلوثت بالدم، وأظن أنها فقدت في فتنة التتار، فإنا لله وإنا إليه راجعون» وفي خزانة الأدب للبغدادي عن كعب بن زهير: «فأمنه النبي ﷺ وأجازه بردته الشريفة التي بيعت بالثمن الجزيل، حتى بيعت في أيام المنصور الخليفة بمبلغ أربعين ألف درهم، وبقيت في خزائن بني العباس إلى أن وصل المغول وجرى ما جرى والله أعلم بحقيقة الحال». قلت: والذي يؤيد بقاء البردة والقضيب عند الخلفاء إلى آخر مدتهم ببغداد ورود ذكرهما فيما تقدم من مدائح الشعراء إلى زمن الناصر بن المستضيء، وذكر السيوطي في تاريخ الخلفاء عن ابن الساعي أنه حضر مبايعة الخليفة الظاهر وهو ابن الناصر المذكور فرآه بثياب بيض والبردة النبوية على كتفه، وكانت خلافته سنة ٦٢٢ في أواخر أيام دولتهم ببغداد، ولم يكن بعده غير خليفتين المستنصر والمستعصم، ثم كانت كائنة التتار وانتقلت الخلافة العباسية الصورية إلى مصر، وقد صرح القرماني في موضعين من تاريخه أخبار الدول بمصير البردة والقضيب، فذكر أن هلاكو لما طرق بجيوشه بغداد سنة ٦٥٦ أشار وزير الخلافة مؤيد الدين العلقمي على الخليفة المستعصم بالخروج إليه ومصالحته، فخرج إليه في جمع من العلماء والأعيان، والبردة النبوية على كتفيه والقضيب بيده، فأخذهما منه هلاكو وجعلهما في طبق من نحاس وأحرقهما وذر رمادهما في دجلة، وقال: ما أحرقتهما استهانة بهما وإنما أحرقتهما تطهيرًا لهما. ا.هـ. ثم أمر بقتل جميع من خرج إليه فقتلوا، ووضع الخليفة وولده في جوالقين وضربا بالأرازب ومداق الجص حتى ماتا، وفي هذه الكائنة التي لم ينكب الإسلام بمثلها يقول ابن خلدون: ونزل هلاكو بغداد وخرج إليه الوزير مؤيد الدين بن العلقمي فاستأمن لنفسه ورجع بالأمان إلى المستعصم وأنه يبقيه على خلافته كما فعل بملك بلاد الروم، فخرج المستعصم ومعه الفقهاء والأعيان، فقبض عليه لوقته وقتل جميع من كان معه، ثم قتل المستعصم شدخًا بالعُمد ووطأ بالأقدام لتجافيه بزعمه عن دماء أهل البيت وذلك سنة ست وخمسين، وركب إلى بغداد فاستباحها واتصل العبث بها أيامًا، وخرج النساء والصبيان وعلى رؤوسهم المصاحف والألواح فداستهم العساكر وماتوا أجمعين ويقال: إن الذي أحصى ذلك اليوم من القتلى ألف ألف وستمائة ألف. واستولوا من قصور الخلافة وذخائرها على ما لا يبلغه الوصف ولا يحصره الضبط والعد، وألقيت كتب العلم التي كانت بخزائنهم جميعًا في دجلة، وكانت شيئًا لا يعبر عنه مقابلة في زعمهم بما فعله المسلمون لأول الفتح في كتب الفرس وعلومهم» ا.هـ. كلام ابن خلدون.

el-Mes'ûdî, bürde ve kadîbin Abbâsîlere geçişi hakkındaki yukarıda geçen ibaresinden sonra aynen şöyle demiştir: “Böylece bunlar el-Muktedir günlerine kadar Abbâsî halifelerinin elinde elden ele dolaştı.” Denilir ki: “Öldürüldüğü gün bürde onun üzerindeydi. Bütün bunlar Rakka'ya konakladığı şu vakte, yani üç yüz otuz iki yılına kadar el-Müttakî-Lillâh'ın yanında duruyor mu, yoksa zayi mi edildi, bilmiyorum.” Subhu'l-a'şâ'da şöyle denmektedir: “Yukarıda zikri geçen kadîb ve bürde, Selçuklu Sultanı Sencer onları el-Müsterşid-Billâh'ın elinden çekip alıncaya kadar Bağdat'ta Abbâsî halifelerinin yanındaydı; sonra beş yüz otuz beş yılında hilâfete geçtiği sırada onları el-Muktefî'ye iade etti. Görünüşe göre bu ikisi, altı yüz elli altı yılında hilâfetin Bağdat'tan sona ermesine kadar onların yanında kaldı. Zira iki tarih arasındaki süre yüz yirmi bir yıldır; bu ise daha önce geçen sürelerine kıyasla yakın bir müddettir.” es-Süyûtî'nin Târîhu'l-hulefâ'sında bürde hakkında şöyle denmektedir: “Öldürüldüğü sırada el-Muktedir'in üzerindeydi ve kana bulandı. Sanırım Tatar fitnesinde kayboldu; innâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn (Şüphesiz biz Allah'a aidiz ve şüphesiz O'na döneceğiz).” el-Bağdâdî'nin Hizânetü'l-edeb'inde Ka'b b. Züheyr hakkında şöyle denmektedir: “Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ona eman verdi ve büyük bir bedelle satılan şerefli bürdesini ona caize olarak ihsan etti; öyle ki Halife el-Mansûr günlerinde kırk bin dirhem tutarında bir meblağa satıldı ve Moğollar gelip de olanlar oluncaya kadar Abbâsîlerin hazinelerinde kaldı. İşin hakikatini Allah daha iyi bilir.” Derim ki: Bürde ve kadîbin Bağdat'taki sürelerinin sonuna kadar halifelerin yanında kaldığını teyit eden husus, en-Nâsır b. el-Müstazî zamanına kadar şairlerin yukarıda geçen medhiyelerinde ikisinin de zikrinin geçmesi ve es-Süyûtî'nin Târîhu'l-hulefâ'da İbnü's-Sâî'den naklen, onun adı geçen en-Nâsır'ın oğlu Halife ez-Zâhir'e yapılan biatta hazır bulunduğunu ve onu beyaz elbiseler içinde, nebevî bürde omuzunda olduğu hâlde gördüğünü zikretmesidir. Onun hilâfeti, Bağdat'taki devletlerinin son günlerinde, 622 yılında idi. Ondan sonra el-Müstansır ve el-Müsta'sım dışında yalnız iki halife geldi; ardından Tatar hadisesi vuku buldu ve şeklî Abbâsî hilâfeti Mısır'a intikal etti. el-Karamânî, Ahbârü'd-düvel adlı tarihinin iki yerinde bürde ve kadîbin akıbetini açıkça ifade etmiştir: Hülâgû 656 yılında ordularıyla Bağdat'a dayandığında hilâfet veziri Müeyyidüddîn el-Alkamî'nin, Halife el-Müsta'sım'a onun karşısına çıkıp kendisiyle barış yapmasını tavsiye ettiğini; bunun üzerine halifenin âlimlerden ve âyandan bir topluluk içinde, nebevî bürde omuzlarında ve kadîb elinde olduğu hâlde onun yanına çıktığını; Hülâgû'nün bu ikisini ondan alıp bakır bir tabağın içine koyduğunu, ikisini de yakıp küllerini Dicle'ye savurduğunu ve: “Onları küçümsediğim için yakmadım; bilakis temizlemek için yaktım” dediğini zikretmiştir. Söz burada bitti. Sonra yanına çıkanların tamamının öldürülmesini emretti ve hepsi öldürüldü. Halife ile oğlu iki çuvalın içine konularak demir gürzlerle ve alçı tokmaklarıyla ölünceye kadar dövüldüler. İslâm'ın benzeri bir felaketle sarsılmadığı bu hadise hakkında İbn Haldûn şöyle der: “Hülâgû Bağdat'a indi. Vezir Müeyyidüddîn İbnü'l-Alkamî onun yanına çıkıp kendisi için eman diledi ve el-Müsta'sım'a emanla ve Rum diyarı hükümdarına yaptığı gibi onu da hilâfeti üzerinde bırakacağı vaadiyle döndü. Bunun üzerine el-Müsta'sım beraberinde fakihler ve âyan olduğu hâlde dışarı çıktı. Hülâgû onu derhâl yakalattı ve beraberindekilerin tamamını öldürttü. Sonra, kendi iddiasınca Ehl-i beyt kanı dökmekten çekindiği için, el-Müsta'sım'ı sopalarla ezerek ve ayak na'lleriyle çiğneterek öldürttü; bu olay elli altı yılında oldu. Ardından Bağdat'a yürüdü, şehri yağma ve katliama açık hâle getirdi; oradaki fesat ve tahribat günlerce sürdü. Kadınlar ve çocuklar başlarının üzerinde mushaflar ve levhalar olduğu hâlde dışarı çıktılar; askerler onları çiğneyip geçti ve hepsi öldü. Denilir ki: O gün sayılan ölülerin sayısı bir milyon altı yüz bindir. Hilâfet saraylarından ve hazinelerinden vasfa sığmayacak, zabt ve sayı ile sınırlandırılamayacak kadar çok şeyi ele geçirdiler. Hazinelerinde bulunan ilim kitaplarının tamamı —ki ifade edilemeyecek kadar çoktu— kendi iddialarınca Müslümanların fethin başlangıcında İranlıların kitaplarına ve ilimlerine yaptıklarına karşılık olmak üzere Dicle'ye atıldı.” İbn Haldûn'un sözü burada bitti.

(تنبيه) روى القرماني في أخبار الدول خبر البردة الكعبية وبقائها عند بني العباس إلى أن أحرقها هلاكو مع القضيب كما مر، ثم حكى قول من خالف وزعم أن التي كانت عندهم بردة أيلة لا بردة كعب، وأعقب هذا القول بقوله: «وأظن أنها البردة التي وصلت لسلاطين آل عثمان، فهي اليوم عندهم يتباركون بها ويسقون ماءها لمن به ألم فيبرأ بإذن الله، واتخذها المرحوم السلطان مراد خان تغمده الله بالرحمة والغفران صندوقًا من ذهب زنته (…) مثقال فوضعها فيه تعظيمًا لها». ا.هـ. ولا يخفى أن بني العباس لم يكن عندهم غير بردة واحدة أحرقها هلاكو سواء كانت بردة كعب أو بردة أيلة، والذي ظنه المؤلف لا يتجه إلا بتقدير جمعهم بين البردتين وانتقال الأيلية إلى بني عثمان بعد إحراق هلاكو للكعبية، وهو شيء لم يقل به ولم ينقله فيما نقله من الأقوال حتى يصح له بناء ظنه عليه، وسيأتي الكلام على ما كان عند بني عثمان من الآثار في فصل خاص.

(Tenbih) el-Karamânî, Ahbârü'd-düvel'de Ka'b bürdesinin haberini ve yukarıda geçtiği üzere Hülâgû onu kadîb ile birlikte yakıncaya kadar Abbâsîlerin yanında kaldığını rivayet etmiş; sonra muhalefet edip onların yanında bulunanın Ka'b bürdesi değil Eyle bürdesi olduğunu ileri sürenlerin görüşünü aktarmış ve bu görüşün peşinden şöyle demiştir: “Sanırım o, Osmanoğulları sultanlarına ulaşan bürdedir. Bugün onların yanındadır; onunla teberrük ederler ve ağrısı olan kimseye suyunu içirirler de Allah'ın izniyle iyileşir. Merhum Sultan Murad Han —Allah onu rahmet ve mağfiretiyle kuşatsın— ona tazimen ağırlığı (…) miskal olan altından bir sandık yaptırmış ve onu içine koymuştur.” Söz burada bitti. Gizli değildir ki Abbâsîlerin yanında, ister Ka'b bürdesi ister Eyle bürdesi olsun, Hülâgû'nün yaktığı tek bir bürdeden başkası yoktu. Müellifin zannettiği şey ise ancak onların iki bürdeyi bir arada bulundurduklarını ve Hülâgû'nün Ka'b bürdesini yakmasından sonra Eyle bürdesinin Osmanoğullarına intikal ettiğini varsaymakla yerinde olabilir. Bu ise, zannını üzerine bina etmesinin sahih olabileceği şekilde ne kendisinin söylediği ne de naklettiği görüşler arasında aktardığı bir şeydir. Osmanoğullarının yanında bulunan eserler hakkındaki bahis özel bir fasılda gelecektir.

هوامش

Dipnotlar