Binûn

Minber, Sedir, Yüzük, Sarık ve Kılıç

Kaynak: el-Âsârü'n-Nebeviyye · Ahmed Teymûr Paşa · Hindawi neşri · Türkçe çeviri

تقدم في مدائح الشعراء للخلفاء العباسيين ذكر آثار نبوية كانت في حيازتهم غير القضيب والبردة، وهي المنبر والسرير والخاتم والعمامة والسيف. وإلى القراء الكرام ما وقفنا عليه وما ظهر لنا فيها:

Şairlerin Abbâsî halifeleri için söyledikleri medhiyelerde, kadîb ve bürde dışında onların elinde bulunan nebevî eserlerin zikri geçmişti; bunlar minber, sedir, yüzük, sarık ve kılıçtır. Değerli okurlara bunlara dair muttali olduğumuz ve bize zahir olan hususlar şunlardır:

أما المنبر: فالثابت المحقق أن منبره ﷺ الذي كان يخطب عليه لم ينقل من مسجده، وإنما كان معاوية (رضي الله عنه) أراد نقله إلى الشام، وكتب بذلك إلى مروان بن الحكم عامله بالمدينة، فلما اقتلعه كثر لغط الناس فخشي الفتنة وزاد فيه درجًا ورده، وقال: إنما اقتلعته لأزيد فيه، فبقى في مكانه حتى احترق باحتراق المسجد سنة ٦٥٤، فالمراد أن بني العباس ورثوه وهو في مكانه لا لأنه نقل إليهم بالعراق كغيره من الآثار التي نقلت إليهم، وقد كان لاحتراق هذا الأثر النبوي وقع أليم في نفوس المسلمين ولاسيما عند ساكني المدينة وزائريها لما فاتهم من لمس رمانته التي كان ﷺ يضع يده المباركة عليها ولمس موضع قدميه الشريفتين.

Minbere gelince: Sabit ve muhakkak olan şudur ki, kendisinin sallallâhu aleyhi ve sellem üzerinde hutbe irad ettiği minberi mescidinden nakledilmemiştir. Ancak Muâviye radıyallâhu anh onu Şam'a nakletmek istemiş ve bu hususta Medine'deki âmili Mervân b. el-Hakem'e yazı yazmıştı. O da minberi yerinden sökünce halkın uğultusu çoğaldı; bunun üzerine fitneden korktu, ona basamaklar ekledi ve yerine geri koydu. Sonra da: “Onu ancak kendisine ilavede bulunmak için söktüm” dedi. Böylece 654 yılında mescidin yanmasıyla birlikte yanıncaya kadar yerinde kaldı. Şu halde kastedilen, kendilerine nakledilen diğer eserler gibi Irak'a nakledildiği için değil, yerinde durduğu halde Abbâsîlerin ona vâris olduklarıdır. Bu nebevî eserin yanmasının, Müslümanların, bilhassa Medine sakinleri ile ziyaretçilerinin gönüllerinde, onun sallallâhu aleyhi ve sellem mübarek elini üzerine koyduğu topuzuna ve şerefli ayaklarının bastığı yere dokunmaktan mahrum kalmaları sebebiyle elim bir tesiri olmuştur.

وأما السرير: فلم يكن له ﷺ سرير كالذي للملوك يجلس عليه للحكم فيكون من بعده للخلفاء، وإنما كان له سرير ينام عليه قوائمه من ساج بعث به إليه أسعد بن زرارة وفي سيرة ابن سيد الناس أن الناس من بعده كانوا يحملون عليه موتاهم تبركًا به. وقال البرهان الحلبي في حاشيته على هذه السيرة: «قوله وكان له سرير ينام عليه، قال السهيلي في أول النصف الثاني من روضه: وكان سريره ﷺ خشبات مشدودة بالليف بيعت في زمن بني أمية فاشتراها رجل بأربعة آلاف درهم. قال ابن قتيبة. ا.هـ. فيحتمل أن السرير المذكور هنا غير ما ذكره المؤلف، وذلك لأن المؤلف قال فيه هنا: فكان الناس يحملون عليه موتاهم تبركًا. ويحتمل أنه هو، وهو الظاهر، والله أعلم». ا.هـ. قلت: وهو منقطع الخبر بعد ذلك في التاريخ، ولم أقف فيه على غير ما ذكرت، فليحقق أمره.

Sedire gelince: Onun sallallâhu aleyhi ve sellem, hükümdarların hüküm vermek için üzerine oturdukları ve kendisinden sonra halifelere kalacak türden bir sediri yoktu. Sadece, Es'ad b. Zürâre'nin kendisine gönderdiği, ayakları tik ağacından olan ve üzerinde uyuduğu bir sediri vardı. İbn Seyyidünnâs'ın Sîre'sinde geçtiğine göre, kendisinden sonra insanlar teberrüken ölülerini onun üzerinde taşırlardı. el-Burhân el-Halebî bu Sîre üzerine yazdığı hâşiyesinde şöyle demiştir: “Müellifin ‘Üzerinde uyuduğu bir sediri vardı’ sözüne gelince; es-Süheylî, Ravz'ının ikinci yarısının başında şöyle demiştir: ‘Onun sallallâhu aleyhi ve sellem sediri lifle bağlanmış tahtalardan ibaretti; Emevîler zamanında satıldı da bir adam onu dört bin dirheme satın aldı. Bunu İbn Kuteybe söylemiştir.’ Söz burada bitti. Burada zikredilen sedirin, müellifin zikrettiğinden başka olması muhtemeldir; zira müellif burada onun hakkında ‘İnsanlar teberrüken ölülerini onun üzerinde taşırlardı’ demiştir. Onun aynısı olması da muhtemeldir ki zahir olan da budur. Allah en iyisini bilir.” Söz burada bitti. Derim ki: Bundan sonra tarihte onun haberi kesilmiştir; hakkında zikrettiğimden başkasına da muttali olamadım. Durumu tahkik edilmelidir.

وأما الخاتم: فإن الذي كان يلبسه ﷺ ويختم به كتبه إلى الملوك ونقش عليه (محمد رسول الله) كان من بعده عند الصديق ثم عند الفاروق (رضي الله عنهما)، فلما كانت خلافة ذي النورين عثمان (رضي الله عنه) سقط من يده في بئر أريس بالمدينة والتمسوه فلم يجدوه فاغتم لذلك غمًّا شديدًا وتطير منه واتخذ له خاتمًا على مثاله نقش عليه «محمد رسول الله» فكان يختم أو يتختم به، ثم اتخذ الخلفاء من بعده خواتيم لكل خاتم نقش يخصه إلى انقراض الخلافة من بغداد على ما أجمع عليه المؤرخون غير أن المحكي في كتب السيرة من اختلاف الروايات في صفة الخاتم حمل ابن سيد الناس على أن يقول في سيرته باحتمال أن تكون خواتم متعددة. قلت: وعلى هذا فيحتمل أن يكون أحدها وصل إلى بني العباس فحفظوه تبركًا به وتشرفًا، وإن كان لكل خليفة منهم خاتم يختم به، عليه نقش يخصه.

Yüzüğe gelince: Kendisinin sallallâhu aleyhi ve sellem taktığı, hükümdarlara gönderdiği mektupları kendisiyle mühürlediği ve üzerinde ‘Muhammedün Resûlullah’ nakşı bulunan yüzük, ondan sonra es-Sıddîk'ın, sonra da el-Fârûk'un radıyallâhu anhümâ yanında idi. Zinnûreyn Osman'ın radıyallâhu anh hilâfeti döneminde ise Medine'deki Erîs kuyusuna elinden düştü; aradılar fakat bulamadılar. Osman buna pek şiddetli bir şekilde üzüldü, bundan uğursuzluk çıkardı ve onun benzeri, üzerine ‘Muhammedün Resûlullah’ nakşedilmiş bir yüzük edindi; onunla mühür vurur ya da onu parmağına takardı. Tarihçilerin üzerinde icmâ ettikleri üzere, kendisinden sonra halifeler, hilâfetin Bağdat'tan son bulmasına kadar her birinin kendine has bir nakşı olan yüzükler edindiler. Ne var ki siyer kitaplarında yüzüğün vasfı hususunda nakledilen rivayet ihtilafları, İbn Seyyidünnâs'ı Sîre'sinde yüzüklerin birden fazla olması ihtimalini söylemeye sevk etmiştir. Derim ki: Buna göre, her ne kadar içlerinden her halifenin kendisiyle mühür vurduğu ve üzerinde kendine has bir nakış bulunan bir yüzüğü var idiyse de, bunlardan birinin Abbâsîlere ulaşmış olması ve onların da teberrüken ve teşerrüfen onu muhafaza etmiş olmaları muhtemeldir.

وأما العمامة: فهي المسماة بالسحاب، وكان ﷺ وهبها لعلي عليه السلام، ثم صارت بعد ذلك لبني العباس، وصرح باسمها البحتري في قوله في المهتدي بالله:

Sarığa gelince: O, es-Sehâb diye adlandırılan sarıktır. Kendisi sallallâhu aleyhi ve sellem onu Ali aleyhisselâm'a hibe etmişti; bundan sonra Abbâsîlere geçti. el-Buhtürî, el-Mühtedî-Billâh hakkındaki şu sözünde onun adını açıkça zikretmiştir:

غدا المهتدي بالله والغيث ملحق بأخلاقه أو داخل في عدادها

el-Mühtedî-Billâh sabahleyin çıktı; yağmur ise katılmıştır Onun huylarına, yahut onların arasına girmiştir.

إمام إذا أمضى الأمور تتباعت على سنن من قصدها وسدادها

Bir imamdır ki işleri yürüttüğünde birbirini izler, İtidal ve doğruluk yolu üzere.

متى يتعمم بالسحاب تلث على كفي لها محتاز إرث اسودادها

Ne zaman es-Sehâb ile sarık sarsa, dolanır Siyahlığının mirasını elinde tutan birinin onun için yeterli olan başının üzerine.

قال أبو العلاء المعري في عبث الوليد عن هذا البيت: «المعنى أن بني العباس كان عندهم برد النبي وعمامته وأصحاب الأخبار يروون أن النبي ﷺ كان يسمي عمامته السحاب، وكذلك رووا أسماء للآلة التي كان يستعملها، فزعموا أن مقصه كان يسمى «الجامع» وقضيبًا كان له يأخذه في يده: الممشوق، وكان له قدح من خشب يسمى النسعة فيما ذكروا، ونحو هذه الأشياء» ا.هـ.

Ebü'l-Alâ el-Maarrî, Abesü'l-velîd'de bu beyit hakkında şöyle demiştir: “Manası şudur: Abbâsîlerin yanında Peygamber'in bürdesi ve sarığı vardı. Ahbâr sahipleri, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sarığını es-Sehâb diye adlandırdığını rivayet ederler. Aynı şekilde kullandığı aletler için de isimler rivayet etmişler; makasının el-Câmi', eline aldığı bir kadîbinin (değneğin) el-Memşûk ve zikrettiklerine göre tahtadan bir kadehinin en-is'a diye adlandırıldığını ileri sürmüşler ve buna benzer şeyler söylemişlerdir.” Söz burada bitti.

وأما السيف: فالمراد به ذو الفقار وهو سيف كان للعاص ابن منبه السهمي الذي قتل كافرًا يوم بدر، فغنمه النبي ﷺ وكان لا يفارقه في حرب من حروبه، وسمي بذلك لحزوز مثل فقرات الظهر كانت في وسطه، وكانت قائمته وقبيعته وحلقته وعلاقته من فضة، وملخص ما ذكره ابن خلكان وابن الأثير عن وصوله إلى بني العباس أن النبي ﷺ كان وهبه لعلي عليه السلام ثم صار لبنيه، وكان مع محمد بن عبد الله بن الحسن بن الحسن بن علي بن أبي طالب رضوان الله عليه لما خرج بالمدينة على أبي جعفر المنصور، فلما رمي بسهم في قتاله مع جند المنصور وأيقن بالموت أعطاه لرجل من التجار كان له عليه أربعمائة دينار، وقال: خذه فإنك لا تلقى أحدًا من آل أبي طالب إلا أخذه وأعطاك حقك، فلما ولي جعفر بن سليمان العباسي على المدينة اشتراه منه بأربعمائة دينار، ثم أخذه منه المهدي، ثم صار من بعده للهادي ثم للرشيد، ورآه الأصمعي وهو متقلد به بطوس فقال: يا أصمعي ألا أريك ذا الفقار؟ قال: فقلت بلى، جعلني الله فداك. قال: فاستل سيفي هذا. فاستللته فرأيت فيه ثماني عشرة فقارة، ويروي أن الرشيد أعطاه ليزيد بن مزيد لما خرج لقتال الوليد بن طريف. ا.هـ. وإذا صح هذا فلا ريب في أن الخلفاء استردوه منه أو من ورثته؛ لأنه كان بعد ذلك عند المعتز بن المتوكل وذكره البحتري في قوله من قصيدة يمدحه بها:

Kılıca gelince: Bununla kastedilen Zülfikâr'dır. O, Bedir günü kâfir olarak öldürülen el-Âs b. Münebbih es-Sehmî'ye ait bir kılıçtı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu ganimet olarak aldı ve savaşlarının hiçbirinde yanından ayırmazdı. Ortasında sırt omurları gibi oyuklar bulunduğundan bu isimle adlandırılmıştır. Kabzası, tepeliği, halkası ve askısı gümüştendi. İbn Hallikân ile İbnü'l-Esîr'in, onun Abbâsîlere ulaşması hakkında zikrettiklerinin özeti şöyledir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu Ali aleyhisselâm'a hibe etmiş, sonra oğullarına geçmişti. Muhammed b. Abdullah b. el-Hasan b. el-Hasan b. Ali b. Ebî Tâlib rıdvânullâhi aleyh Medine'de Ebû Ca'fer el-Mansûr'a karşı ayaklandığında onun yanında idi. el-Mansûr'un askerleriyle çarpışırken kendisine bir ok isabet edip öleceğini kesin olarak anlayınca, onu kendisinden dört yüz dinar alacağı olan tüccardan bir adama verdi ve: “Bunu al; zira Ebû Tâlib ailesinden kime rastlarsan mutlaka onu alır ve hakkını sana verir” dedi. Abbâsîlerden Ca'fer b. Süleyman Medine valisi olunca, onu o adamdan dört yüz dinara satın aldı. Sonra el-Mehdî onu kendisinden aldı; ondan sonra el-Hâdî'ye, sonra da er-Reşîd'e geçti. el-Asmaî, Tûs'ta onu kuşanmış haldeyken [er-Reşîd'i] gördü. [er-Reşîd]: “Ey Asmaî! Sana Zülfikâr'ı göstermeyeyim mi?” dedi. [el-Asmaî] dedi ki: “Evet, Allah beni sana feda kılsın, dedim.” Dedi ki: “Şu kılıcımı çek.” Ben de onu kınından çektim ve üzerinde on sekiz boğum gördüm. Rivayet edilir ki er-Reşîd, el-Velîd b. Tarîf ile savaşmaya çıktığında onu Yezîd b. Mezyed'e vermiştir. Söz burada bitti. Eğer bu sahih ise, halifelerin onu kendisinden veya vârislerinden geri aldıklarında şüphe yoktur; çünkü o, bundan sonra el-Mu'tez b. el-Mütevekkil'in yanında idi ve el-Buhtürî kendisini övdüğü bir kasidedeki şu sözünde onu zikretmiştir:

وقد ترك العباس عندك وابنه على فتن مرمى النجم حيث تحيرا

Abbâs ve oğlu senin yanında bıraktılar, Fitneler üzerine, yıldızın şaşırıp kaldığı uzak menzilde;

هما وَرّثاك ذا الفقار وصيرا إليك القضيب والرداء المحبرا

İkisi sana Zülfikâr'ı miras bıraktılar ve intikal ettirdiler Sana kadîbi ve nakışlı ridâyı (üstlüğü).

ثم صار من بعده للمهتدي بالله وفيه يقول البحتري أيضًا من قصيدة:

Sonra kendisinden ardından el-Mühtedî-Billâh'a geçti; el-Buhtürî onun hakkında da bir kasidede şöyle der:

وإن يتقلد ذا الفقار يضف إلى شجاع قريش في الوغي وجوداها

Şayet Zülfikâr'ı kuşanırsa, katılır Savaşta Kureyş'in yiğidine ve cömertlerine.

وفي خبر آخر رواه المقريزي في خططه أن ذا الفقار وصمصامة عمرو بن معدي كرب الزبيدي وسيف الإمام الحسين عليه السلام ودرقة حمزة بن عبد المطلب وسيف جعفر الصادق (رضي الله عنهما) وسيوفًا أخرى لبعض الخلفاء الفاطميين كانت بخزانة السلاح الفاطمية بمصر، ثم نهبت وقسمت على الأمراء الذين ثاروا على المستنصر الفاطمي كبني حمدان وشاور وغيرهم. ا.هـ. فإن صح أن ذا الفقار كان منها كما ذكر فيحتمل أن يكون وصل إلى الفاطميين بالشراء من بعض تجار العراق بعذر من المهتدي، كما يحتمل أن يكون عاد إلى العباسيين بعد نهب خزانة السلاح الفاطمية. والله سبحانه وتعالى أعلم.

el-Makrîzî'nin Hıtat'ında rivayet ettiği bir başka haberde ise Zülfikâr, Amr b. Ma'dîkerib ez-Zübeydî'nin Samsâme'si, İmâm Hüseyin aleyhisselâm'ın kılıcı, Hamza b. Abdülmuttalib'in kalkanı, Ca'fer es-Sâdık'ın radıyallâhu anhümâ kılıcı ve bazı Fâtımî halifelerine ait diğer kılıçlar Mısır'daki Fâtımî silah hazinesinde bulunuyordu. Sonra bunlar yağmalandı ve el-Müstansır el-Fâtımî'ye karşı ayaklanan Benî Hamdân, Şâver ve diğerleri gibi emîrler arasında paylaşıldı. Söz burada bitti. Şayet Zülfikâr zikredildiği üzere bunların arasında idiyse, el-Mühtedî'nin bir mazereti sebebiyle bazı Irak tüccarlarından satın alınmak suretiyle Fâtımîlere ulaşmış olması muhtemel olduğu gibi, Fâtımî silah hazinesinin yağmalanmasından sonra Abbâsîlere geri dönmüş olması da muhtemeldir. Allah sübhânehû ve teâlâ en iyisini bilir.

هوامش

Dipnotlar