بمصر آثار نبوية مشهورة محفوظة في حجرة خاصة بالمسجد الحسيني بالقاهرة تقصد بالزيارة في أيام معلومة، ولهذه الآثار الشريفة أخبار تتسلسل في التواريخ، وتنتقل بالباحث من زمن إلى زمن ومن مكان إلى مكان، حتى تصل به إلى مستقرها المحفوظة به الآن، وأول ما عرف عنها أنها كانت عند بنى إبراهيم ينبع، واستفاض أنها بقيت موروثة عندهم من الواحد إلى الواحد إلى رسول الله ﷺ، ثم اشتراها في القرن السابع أحد بني حنا الوزراء الأماثل ونقلها إلى مصر وبنى لها رباطًا على النيل عرف برباط الآثار، وهو المعروف الآن بجامع أثر النبي، وفي هذا الرباط يقول المقريزي في خططه ما نصه:
Mısır'da, Kahire'deki Hüseyin Mescidi'nde özel bir odada muhafaza edilen ve belirli günlerde ziyaret maksadıyla gidilen meşhur nebevî eserler vardır. Bu şerefli eserlerin tarih kitaplarında birbirini izleyen, araştırmacıyı zamandan zamana ve mekândan mekâna taşıyarak nihayet şu an muhafaza edildikleri karar yerine ulaştıran haberleri mevcuttur. Onlar hakkında bilinen ilk şey, Yenbu'daki Benî İbrâhim'in yanında bulunduklarıdır. Bunların, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e varıncaya dek nesilden nesile onlarda miras olarak kaldığı yaygınlık kazanmıştır. Sonra yedinci asırda seçkin vezirlerden olan Benî Hinnâ'dan biri onları satın alarak Mısır'a nakletmiş ve onlar için Nil kıyısında Ribâtü'l-Âsâr diye bilinen bir ribât (tekke) inşa etmiştir ki şu an Eserü'n-Nebî Camii olarak bilinen yerdir. Bu ribât hakkında el-Makrîzî, Hıtat'ında metni şu olan ifadeleri söyler:
رباط الآثار: هذا الرباط خارج مصر بالقرب من بركة الحبش مطل على النيل ومجاور للبستان المعروف بالمعشوق، قال ابن المتوج: هذا الرباط عمره الصاحب تاج الدين محمد ابن الصاحب فخر الدين محمد ولد الصاحب بهاء الدين علي ابن حنا بجوار بستان المعشوق، ومات رحمه الله قبل تكملته، ووصى أن يكمل من ريع بستان المعشوق فإذا كملت عمارته يوقف عليه، ووصى الفقيه عز الدين بن مسكين فعمر فيه شيئًا يسيرًا وأدركه الموت إلى رحمة الله تعالى، وشرع الصاحب ناصر الدين محمد ولد الصاحب تاج الدين في تكملته فعمر فيه شيئًا جيدًا. انتهى. وإنما قيل له رباط الآثار لأن فيه قطعة خشب وحديد يقال إن ذلك من آثار رسول الله ﷺ اشتراها الصاحب تاج الدين المذكور بمبلغ ستين ألف درهم فضة من بني إبراهيم أهل ينبع، وذكروا أنها لم تزل عندهم موروثة من واحد إلى آخر إلى رسول الله ﷺ وحملها إلى هذا الرباط وهي به إلى اليوم يتبرك الناس بها ويعتقدون النفع بها، وأدركنا لهذا الرباط بهجة وللناس فيه اجتماعات ولسكانه عدة منافع ممن يتردد إليه أيام كان ماء النيل تحته دائمًا، فلما انحسر الماء من تجاهه وحدثت المحن من سنة ست وثماني مائة قل تردد الناس إليه وفيه إلى اليوم بقية، ولما كانت أيام الملك الأشرف شعبان بن حسين بن محمد قلاوون قرر فيه درسًا للفقهاء الشافعية وجعل له مدرسًا وعنده عدة من الطلبة ولهم جار في كل شهر من وقف وقفه عليهم وهو باق أيضًا، وفي أيام الظاهر برقوق وقف قطعة أرض لعمل الجسر المتصل بالرباط، وبهذا الرباط خزانة كتب وهو عامر بأهله». ا.هـ.
“Ribâtü'l-Âsâr: Bu ribât, Mısır'ın dışında, Birketü'l-Habeş yakınlarında, Nil'e nazır ve el-Ma'şûk diye bilinen bostana komşudur. İbnü'l-Mütevvec şöyle demiştir: Bu ribâtı es-Sâhib Bahâeddin Ali b. Hinnâ'nın oğlu es-Sâhib Fahreddin Muhammed'in oğlu es-Sâhib Tâceddin Muhammed, el-Ma'şûk bostanının civarında imar etti. Tamamlayamadan vefat etti —rahimehullâh— ve el-Ma'şûk bostanının gelirinden tamamlanmasını, imarı tamamlandığında ise oraya vakfedilmesini vasiyet etti. Fakih İzzeddin b. Miskîn'i vasi tayin etti; o da orada az bir yer imar etti ve ölüm kendisine erişerek yüce Allah'ın rahmetine kavuştu. es-Sâhib Tâceddin'in oğlu es-Sâhib Nâsıreddin Muhammed onu tamamlamaya girişti ve orada epeyce iyi bir imar yaptı. Burada bitti. Ona Ribâtü'l-Âsâr denmesi, içinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in eserlerinden olduğu söylenen bir tahta ve demir parçası bulunmasındandır. Zikredilen es-Sâhib Tâceddin onu Yenbu' halkından Benî İbrâhim'den altmış bin gümüş dirhem meblağ karşılığında satın almıştı. Onlar, bunun Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e varıncaya dek birinden diğerine miras kalarak yanlarında bulunmaya devam ettiğini zikretmişlerdi. O da bunu bu ribâta taşıdı; bugün de hâlâ oradadır, insanlar onunla teberrük eder ve kendisiyle fayda görüleceğine inanırlar. Nil suyunun daima altından aktığı günlerde bu ribâtın bir güzelliğine, insanların orada toplanmalarına ve oraya gidip gelenlerden sakinlerine sağlanan birçok menfaate yetiştik. Su karşısından çekilince ve sekiz yüz altı yılından itibaren mihnetler (sıkıntılar) baş gösterince insanların oraya gidip gelmesi azaldı; bugün orada hâlâ bir bakiye vardır. el-Melikü'l-Eşref Şa'bân b. Hüseyin b. Muhammed Kalavun günleri geldiğinde, orada Şâfiî fakihleri için bir ders ihdas etti, oraya bir müderris tayin etti; yanında bir grup talebe vardı ve onlar için vakfettiği bir vakıftan her ay düzenli ödenekleri bulunuyordu ki bu da hâlâ bakidir. ez-Zâhir Berkok günlerinde ise ribâta bitişik seddin yapılması için bir arazi parçası vakfedildi. Bu ribâtta bir kitap hazinesi vardır ve sakinleriyle mamurdur.” Söz burada bitti.
وقد رأينا قبل التعرض لما ذكره غيره من الرباط والآثار أن نأتي على ما لابد منه في هذا البحث من التعريف ببانيه فنقول:
Başkalarının ribât ve eserler hakkında zikrettiklerine geçmeden önce, bu araştırmada kaçınılmaz olan, bânisini tanıtma hususunu ele almayı uygun gördük ve şöyle diyoruz:
التعريف بباني الرباط
Ribâtın Bânisinin Tanıtımı
هو سليل بيت الوزارة والسؤدد والوجاهة والعلم الوزير الصاحب تاج الدين محمد ابن الصاحب فخر الدين محمد ابن الوزير الصاحب بهاء الدين علي بن محمد بن سليم بن حنا، ولد سنة ٦٤٠ وسمع من سبط السلفي وحدث وكان له شعر جيد وانتهت إليه رئاسة عصره وكان صاحب صيانة وسؤدد ومكارم وشاكلة حسنة وبزة فاخرة وتناه في المطعم والملبس والمسكن، ونال في الدنيا من العز والجاه ما لم ينله جده الصاحب الكبير بهاء الدين بحيث إنه لما تقلد الصاحب فخر الدين ابن الخليلي الوزارة سار من القلعة وعليه التشريف إلى داره وقبل يده وجلس بين يديه ثم انصرف إلى داره، وما زال الصاحب تاج الدين على هذا القدر من العز إلى أن تقلد الوزارة سنة ٦٩٣ فلم ينجب وتوقفت الأحوال في أيامه فصرف سنة ٦٩٤ وأعيد إلى الوزارة مرة ثانية فلم ينجح فعزل، وكانت وفاته سنة ٧٠٧ ودفن في مقابر بني حنا بالقرافة. (وولد والده) الصاحب فخر الدين محمد بن بهاء الدين علي سنة ٦٢٢ وناب عن والده في الوزارة وولي ديوان الأحباش ووزارة الصحبة في أيام الظاهر بيبرس، وسمع الحديث بالقاهرة وكان له شعر جيد ودرس بمدرسة والده المسماة بالصاحبية البهائية التي كانت بمصر القديمة إلى أن توفي في حياة والده سنة ٦٦٨ فدرس بها بعده ولده، وتوارث بنو حنا ولاية نظرها وتدريسها إلى أن عطلت وخربت ثم هدمها بعد ذلك الأمير تاج الدين الشوبكي والي القاهرة ومصر سنة ٨١٨، ولما دُلي الصاحب فخر الدين في لحده قام الإمام محمد بن سعيد البوصيري ناظم البردة وأنشد في الجمع المحتشد بمقبرة بني حنا:
O, vezirlik, ululuk, itibar ve ilim hanedanının evladı, Vezir es-Sâhib Bahâeddin Ali b. Muhammed b. Selîm b. Hinnâ'nın oğlu es-Sâhib Fahreddin Muhammed'in oğlu Vezir es-Sâhib Tâceddin Muhammed'dir. 640 yılında doğdu, Sıbt es-ilefî'den hadis dinledi ve hadis rivayet etti. İyi şiirleri vardı ve asrının riyâseti kendisinde son buldu. İffet, ululuk, keremler, güzel bir mizaç, gösterişli bir giyim kuşam sahibiydi; yeme içme, giyim ve meskende son noktaya varmıştı. Dünyada, dedesi es-Sâhibü'l-Kebîr Bahâeddin'in nail olamadığı bir izzet ve itibara nail oldu; öyle ki es-Sâhib Fahreddin İbnü'l-Halîlî vezirliği üstlendiğinde, üzerinde teşrif (hil'at) olduğu halde Kal'a'dan onun evine yürüdü, elini öptü, huzurunda oturdu ve sonra kendi evine döndü. es-Sâhib Tâceddin, 693 yılında vezirliği üstleninceye kadar bu izzet mertebesinde kalmaya devam etti; ancak muvaffak olamadı ve onun günlerinde işler duraksadı. Bunun üzerine 694 yılında görevden alındı; ikinci kez vezirliğe iade edildiyse de başarılı olamadı ve azledildi. Vefatı 707 yılında oldu ve Karâfe'deki Benî Hinnâ kabristanına defnedildi. Babası es-Sâhib Fahreddin Muhammed b. Bahâeddin Ali ise 622 yılında doğdu; vezirlikte babasına naiplik yaptı, ez-Zâhir Baybars günlerinde Dîvânü'l-Ahbâş'ı ve sohbet vezirliğini (sultana refakat vezirliğini) üstlendi. Kahire'de hadis dinledi, iyi şiirleri vardı ve babasının sağlığında 668 yılında vefat edinceye kadar Eski Mısır'da bulunan, es-Sâhibiyyetü'l-Bahâiyye adlı babasının medresesinde ders verdi. Ondan sonra orada oğlu ders verdi; Benî Hinnâ, medrese atıl kalıp harap oluncaya kadar oranın nazırlık ve müderrislik görevini birbirinden miras aldı, bundan sonra da Kahire ve Mısır valisi Emîr Tâceddin eş-Şevbekî 818 yılında orayı yıktı. es-Sâhib Fahreddin lahdine indirildiğinde, el-Bürde nâzımı İmâm Muhammed b. Saîd el-Bûsîrî ayağa kalktı ve Benî Hinnâ kabristanında toplanmış olan kalabalık içinde şu şiiri okudu:
نم هنيئًا محمد بن علي بجميل قدمت بين يديكا
Afiyetle uyu ey Muhammed b. Ali, Önden gönderdiğin güzelliklerle.
لم تزل عوننا على الدهر حتى غلبتنا يد المنون عليكما
Zamana karşı hep yardımcımız oldun, ta ki Ölümün eli senin üzerinde bize galip gelinceye kadar.
أنت أحسنت في الحياة إلينا أحسن الله في الممات إليكا
Sen hayatta bize ihsanda bulundun, Allah da ölümde sana ihsanda bulunsun.
فبكى الناس. وكان لها محل كبير ممن حضر.
Bunun üzerine insanlar ağladı ve bu mersiyenin hazır bulunanlar nezdinde büyük bir yeri oldu.
(وأما جده) فهو الوزير الصاحب بهاء الدين علي بن محمد ولد بمصر سنة ٦٠٣ وتقلبت به الأحوال في كتابة الدواوين إلى أن ولي المناصب الجليلة واشتهرت كفايته فاستوزره السلطان الملك الظاهر ركن الدين بيبرس البندقداري سنة ٦٥٩ وفوض إليه تدبير المملكة فقام بأعبائها وتصرف في أمورها بحزم وعزم وعفة عن الأموال، حتى إنه لم يكن يقبل من أحد هدية إلا أن تكون هدية فقير أو شيخ معتقد يتبرك بما يصل من أثره، وكان يستعين على ما التزم به من المبرات بالمتاجر، ولما مات الظاهر بيبرس أقره ولده الملك السعيد بركة على ما كان عليه مدة والده، وكانت وفاته سنة ٦٧٧ قال المقريزي: وزرئ بفقد ولديه الصاحب فخر الدين والصاحب زين الدين فعوضه الله عنهما بأولادهما، فما منهم إلا نجيب رئيس فاضل مذكور.
Dedesine gelince; o, Vezir es-Sâhib Bahâeddin Ali b. Muhammed'dir. 603 yılında Mısır'da doğdu; büyük makamları üstlenip kifayeti meşhur oluncaya kadar divan kâtipliğinde çeşitli hallerden geçti. Sultan el-Melikü'z-Zâhir Rükneddin Baybars el-Bundukdârî 659 yılında onu vezir edindi ve memleketin idaresini kendisine havale etti. O da memleketin yüklerini omuzladı ve işlerini ciddiyet, azim ve mallara karşı iffetle yürüttü; öyle ki fakir hediyesi veya eserinden gelen şeyle teberrük edilen itibarlı bir şeyhin hediyesi dışında kimseden hediye kabul etmezdi. Üstlendiği hayır işlerinde ticaret mallarından yardım alırdı. ez-Zâhir Baybars öldüğünde, oğlu el-Melikü's-Saîd Berke onu babasının dönemindeki hali üzere vazifesinde bıraktı. Vefatı 677 yılında oldu. el-Makrîzî şöyle demiştir: İki oğlu es-Sâhib Fahreddin ve es-Sâhib Zeyneddin'i kaybetmekle musibete uğradı; Allah da onların yerine kendisine onların evlatlarını ihsan etti ki içlerinde soylu, reis, faziletli ve namlı olmayan kimse yoktur.
عود إلى الرباط والآثار
Ribât ve Âsâr Bahsine Dönüş
تقدم في عبارة المقريزي تسميته برباط الآثار وهو اسمه المشهور الذي رأيناه مذكورًا به في كل ما وقفنا عليه من كتب التاريخ، وسماه ابن دقاق في كتابه الانتصار لواسطة عقد الأمصار بالرباط الصاحبي التاجي نسبة إلى بانيه الصاحب تاج الدين ونقل عبارة ابن المتوج التي نقلها المقريزي عنه ثم بيَّن ما به من الآثار بقوله: «قلت: وهو مسجد الآثار الشريفة اشتراها الصاحب تاج الدين من الشريف (…) بمبلغ مائتين وخمسين ألف درهم وجعلها في خزانة في هذا الرباط وهي قطعة من العنزة وقطعة من القصعة ومرود وملقط ومخصف ووقف على هذا المكان بستان المعشوق». ثم قال بعد ما ذكر ما وقفه الأشرف شعبان عَلَى هذا الرباط: «قلت: ذكرت مرة مسجد الآثار عند الشيخ الإمام العالم برهان الدين إبراهيم بن زقاعة الغزي في سنة ثلاث وتسعين وسبعمائة فقال لي: إني استنبطت من القرآن آية في حق الآثار وهي قوله تعالى: {فَانْظُرْ إِلَى آَثَارِ رَحْمَةِ اللَّهِ} وقرئت آثار فأثر رحمة الله هو المطر ومدد النيل منه والمكان مطل على النيل وآثار رحمة الله هي آثار النبي ﷺ بدليل قوله تعالى: {وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِّلْعَالَمِينَ} ولا يجتمع الأثر والآثار في سائر الدنيا إلا بمصر خاصة، فهذا أعظم فخر لها».
el-Makrîzî'nin ibaresinde buranın Ribâtü'l-Âsâr diye adlandırıldığı geçmişti ki muttali olduğumuz bütün tarih kitaplarında bu meşhur ismiyle zikredildiğini gördük. İbn Dokmâk ise el-İntisâr li-Vâsıtati Ikdi'l-Emsâr adlı kitabında banisi es-Sâhib Tâceddin'e nispetle burayı er-Ribâtü's-Sâhibî et-Tâcî diye adlandırmış ve el-Makrîzî'nin İbnü'l-Mütevvec'den naklettiği ibareyi aktardıktan sonra oradaki âsârı şu sözüyle açıklamıştır: “Derim ki: Burası Mescidü'l-Âsâri'ş-Şerîfe'dir. es-Sâhib Tâceddin bunları Şerif (…)’den iki yüz elli bin dirhem meblağ karşılığında satın almış ve bu ribâttaki bir dolaba koymuştur. Bunlar aneze parçası, kas'a parçası, sürme mili, cımbız ve bizdir. Ayrıca Ma'şûk Bostanı'nı da bu mekâna vakfetmiştir.” Ardından el-Eşref Şa'bân'ın bu ribâta vakfettiklerini zikrettikten sonra şöyle demiştir: “Derim ki: 793 yılında bir defasında Şeyh, İmam, Âlim Burhâneddin İbrâhim b. Zukâa el-Gazzî'nin yanında Mescidü'l-Âsâr'dan bahsettim. Bana şöyle dedi: ‘Ben Kur'ân'dan âsâr hakkında bir âyet istinbat ettim (hüküm çıkardım); o da Yüce Allah'ın şu kavli: {فَانْظُرْ إِلَى آَثَارِ رَحْمَةِ اللَّهِ} “Allah'ın rahmetinin eserlerine bak” âyetidir. Bu kelime âsâr (آثار) şeklinde de okunmuştur. Allah'ın rahmetinin eseri yağmurdur ve Nil'in feyezanı ondandır; bu mekân da Nil'e nâzırdır. Allah'ın rahmetinin âsârı ise Yüce Allah'ın {وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِّلْعَالَمِينَ} “Biz seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik” kavlinin delaletiyle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in âsârıdır. Dünyanın diğer yerlerinde eser ile âsâr bir araya gelmez, yalnızca Mısır'da bir araya gelir. İşte bu, onun için en büyük övünç kaynağıdır.’”
واستطرد ابن كثير في البداية والنهاية لذكر بعض هذه الآثار في كلامه عما ورد في المكحلة النبوية فقال: «وبلغني أن بالديار المصرية مزارًا فيه أشياء كثيرة من آثار النبي ﷺ اعتنى بجمعها بعض الوزراء المتأخرين فمن ذلك مكحلة وميل ومشط وغير ذلك، والله أعلم».
İbn Kesîr el-Bidâye ve'n-Nihâye'de Peygamber sürmedanlığı hakkında varid olan rivayetlerden bahsederken sözü uzatarak bu âsârın bir kısmını zikretmiş ve şöyle demiştir: “Bana ulaşan bilgilere göre Mısır diyarında, içinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in âsârından pek çok şeyin bulunduğu bir ziyaretgâh vardır. Müteahhirîn (sonraki dönem) vezirlerinden biri bunları toplamaya özen göstermiştir. Bunlar arasında sürmedanlık, sürme mili, tarak ve başka eşyalar bulunmaktadır. Allah en iyisini bilir.”
وذكر القلقشندي في صبح الأعشي الرباط والآثار في كلامه على الربط التي بالفسطاط بعبارة مختصرة قال فيها: «وأما الخوانق والربط فلم تعهد بالفسطاط، غير أن الصاحب بهاء الدين بن حِنَّا عمر رباط الآثار الشريفة النبوية بظاهر قبلي الفسطاط واشترى الآثار الشريفة، وهي ميل من نحاس وملقط من حديد وقطعة من العنزة وقطعة من القصعة بجملة مال وأثبتها بالاستفاضة وجعلها بهذا الرباط للزيارة». ا.هـ. وقد وهم في قوله بهاء الدين؛ لأن باني الرباط ومشتري الآثار حفيده تاج الدين كما قدمنا وهو ما أجمع عليه المؤرخون. والظاهر أن الذي أوقعه في ذلك ما اشتهر من نسبة الرباط إلى أحد بني حِنَّا، فذهب ظنه وقت كتابة هذه الجملة إلى أكبرهم وأولهم في الشهرة وهو بهاء الدين سهوًّا منه، وجل من لا يسهو، وقلده في هذا الوهم ابن إياس بقوله في حوادث تولي الظاهر بيبرس على مصر سنة ٦٥٨ ما نصه: «واستقر بالصاحب بهاء الدين بن حِنَّا وزيرًا بالديار المصرية. أقول: والصاحب بهاء الدين بن حِنَّا هذا هو الذي بنى مكان الآثار النبوية المطل على بحر النيل واشترى الآثار الشريفة بجملة كبيرة من المال وأودعها في ذلك المكان الذي أنشأه على بحر النيل وصارت الناس يقصدون ذلك المكان بسبب الزيارة في كل يوم أربعاء» ا.هـ. غير أنه أفادنا أن زيارة هذه الآثار كانت في تلك العصور كل يوم أربعاء.
el-Kalkaşendî Subhu'l-A'şâ'da Fustât'taki ribâtlardan bahsederken veciz bir ibareyle bu ribâtı ve âsârı zikrederek şöyle demiştir: “Hankahlara ve ribâtlara gelince, Fustât'ta bunlara rastlanmazdı. Ancak es-Sâhib Bahâeddin b. Hinnâ, Fustât'ın güney dışında Ribâtü'l-Âsâri'ş-Şerîfeti'n-Nebeviyye'yi imar etti ve âsâr-ı şerîfeyi —ki bunlar bakır bir sürme mili, demir bir cımbız, aneze parçası ve kas'a parçasıdır— yüklü bir mal karşılığında satın aldı; bunları istifâza (yaygın şöhret) yoluyla tespit ettirip ziyaret edilmek üzere bu ribâta koydu.” Sözü burada bitti. Onun “Bahâeddin” demesi bir vehimdir; zira daha önce belirttiğimiz ve tarihçilerin üzerinde icmâ ettiği üzere ribâtın banisi ve âsârın müşterisi onun torunu Tâceddin'dir. Görünüşe göre onu bu hataya düşüren şey, ribâtın Benî Hinnâ'dan birine nispet edilmesinin meşhur olmasıdır; bu cümleyi yazdığı sırada zihni sehven onların en büyüğüne ve şöhrette ilk olanına, yani Bahâeddin'e gitmiştir. Yanılmaktan münezzeh olan Allah ne yücedir. İbn İyâs da 658 yılında ez-Zâhir Baybars'ın Mısır'da idareyi ele alması hadiselerini anlatırken şu ifadeleriyle bu vehimde ona tâbi olmuştur: “es-Sâhib Bahâeddin b. Hinnâ'yı Mısır diyarında vezir olarak görevde bıraktı. Derim ki: İşte bu es-Sâhib Bahâeddin b. Hinnâ, Nil nehrine nâzır olan âsâr-ı nebeviyye mekânını inşa eden, âsâr-ı şerîfeyi büyük bir meblağ karşılığında satın alarak Nil nehri kıyısında kurduğu bu mekâna emanet bırakan kişidir. İnsanlar her çarşamba günü ziyaret amacıyla bu mekâna gider oldular.” Sözü burada bitti. Şu var ki o, o asırlarda bu âsârın ziyaretinin her çarşamba günü yapıldığı bilgisini bize kazandırmıştır.
وذكره البرهان الحلبي في حاشيته المسماة نور النبراس على سيرة ابن سيد الناس، فقال: «وفي آخر مصر مكان على النيل مبنى محكم البنيان وله طاقات مطلة على النيل ومكان ينزل إليه وبركة من ماء النيل ومطهرة بماء النيل، وفيه خزانة من خشب وعليها عدة ستور الواحد فوق الآخر وداخل الخزانة علبة صغيرة من جوز فيها من الآثار الشريفة قطعة من قصعة وقطعة من العنزة وميل من نحاس أصفر ومخصف صغير وملقط صغير لإخراج الشوك من الرجل أو غيرها، وقد زرناه غير مرة، وهو مكان مليح في غاية النزاهة وما بعده إلا بساتين، وقد زرناه مرة فرآني الإمام جلال الدين ابن خطيب داريا الدمشقي بسوق كتب القاهرة، فسألني: أين كنتم؟ قلت: زرنا الآثار وكان معنا بعض الأدباء. فقال: هل نظم أحد في ذلك شيئًا؟ فقلت: لا. فقال: أنا زرته من أيام وكتبت فيه بيتين، فأنشدني ذلك، وهما:
el-Burhân el-Halebî, İbn Seyyidünnâs'ın siyerine yazdığı Nûru'n-Nibrâs adlı hâşiyesinde burayı zikrederek şöyle demiştir: “Mısır'ın sonunda, Nil kıyısında sağlam yapılı bir bina vardır. Nil'e bakan pencereleri, suya inilen bir yeri, Nil suyundan bir havuzu ve Nil suyuyla çalışan bir abdesthanesi mevcuttur. İçinde ahşap bir dolap, onun üzerinde de birbiri üstüne örtülmüş birkaç perde vardır. Dolabın içinde ceviz ağacından küçük bir kutu, kutunun içinde de âsâr-ı şerîfeden bir kas'a parçası, bir aneze parçası, sarı bakırdan bir sürme mili, küçük bir biz ve ayaktan veya başka bir yerden diken çıkarmaya yarayan küçük bir cımbız bulunmaktadır. Biz orayı defalarca ziyaret ettik. Son derece ferah, güzel bir mekândır ve ilerisinde sadece bostanlar vardır. Bir defasında orayı ziyaret etmiştik; İmam Celâleddin İbn Hatîb Dâreyyâ ed-Dımaşkî beni Kahire'nin kitapçılar çarşısında gördü ve ‘Neredeydiniz?’ diye sordu. ‘Âsârı ziyaret ettik, yanımızda bazı edipler de vardı’ dedim. ‘Biri bu konuda bir şiir nazmetti mi?’ diye sordu. ‘Hayır’ dedim. Bunun üzerine ‘Ben birkaç gün önce orayı ziyaret ettim ve hakkında iki beyit yazdım’ dedi ve bana o iki beyti okudu; onlar şunlardır:
يا عين إن بعد الحبيب وداره ونأت مرابعه وشط مزاره
Ey göz! Sevgili ve diyarı uzaklaştıysa, Konak yerleri ırak düşüp ziyaretgâhı mesafeli kaldıysa,
فلك الهنا فلقد ظفرت بطائل إن لم تريه فهذه آثاره
Ne mutlu sana ki büyük bir kazanca eriştin; Kendisini göremediysen de işte bunlar onun âsârıdır.”
عنها انتهى كلام البرهان الحلبي ونقلناه من حاشيته المذكورة، وقد نقله أيضًا العلامة المقري في فتح المتعال باختلاف يسير في بعض الألفاظ.
el-Burhân el-Halebî'nin sözü burada sona erdi; bunu onun zikredilen hâşiyesinden naklettik. Allâme el-Makkarî de Fethu'l-Müteâl'de bazı lafızlardaki küçük farklılıklarla bunu nakletmiştir.
ولما وصل ابن بطوطة الرحالة الشهير إلى مصر في أوائل القرن الثامن وأراد الخروج من القاهرة إلى الصعيد للحج مر بهذا الرباط ونزل به ليلة ووصفه في رحلته بقوله: «ثم كان سفري من مصر عن طريق الصعيد برسم الحجاز الشريف، فبت ليلة خروجي بالرباط الذي بناه الصاحب تاج الدين بن حِنَّا بدير الطين وهو رباط عظيم بناه على مفاخر عظيمة وآثار كريمة أودعها فيه وهي قطعة من قصعة رسول الله ﷺ والميل الذي كان يكتحل به والدرفش وهو الإشفي الذي كان يخصف به نعله، ومصحف أمير المؤمنين علي بن أبي طالب الذي بخط يده (رضي الله عنه)، ويقال: إن الصاحب اشترى ما ذكرناه من الآثار الكريمة النبوية بمائة ألف درهم، وبنى الرباط وجعل فيه الطعام للوارد والصادر والجراية لخدام تلك الآثار الشريفة. نفعه الله تعالى بقصده المبارك» ا.هـ.
Meşhur seyyah İbn Battûta sekizinci asrın başlarında Mısır'a ulaşıp hac için Kahire'den Saîd bölgesine çıkmak istediğinde bu ribâta uğramış, orada bir gece konaklamış ve seyahatnamesinde burayı şu sözleriyle anlatmıştır: “Sonra Hicâz-ı Şerif niyetiyle Saîd yolu üzerinden Mısır'dan yolculuğum başladı. Çıktığım gece, es-Sâhib Tâceddin b. Hinnâ'nın Deyrüttîn'de inşa ettiği ribâtta geceledim. Burası, onun içine emanet bıraktığı büyük övünç kaynakları ve değerli âsâr üzerine inşa ettiği muazzam bir ribâttır. Bunlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kas'asından bir parça, sürme çektiği mil, nalınını diktiği işfî (الإشفي) yani direfş (الدرفش) “biz” ve Müminlerin Emîri Ali b. Ebû Tâlib radıyallâhu anh'ın kendi el yazısıyla olan mushafıdır. Denildiğine göre es-Sâhib, zikrettiğimiz bu değerli Peygamber âsârını yüz bin dirheme satın almış, ribâtı inşa etmiş, orada gelip gidenler için yemek ve bu âsâr-ı şerîfenin hizmetkârları için erzak tahsis etmiştir. Yüce Allah mübarek niyeti sebebiyle kendisine fayda ihsan etsin.” Sözü burada bitti.
فائدة
Bir Fayda
إنما خرج ابن بطوطة إلى الصعيد لأنه أراد أن يسلك في حجِّه طريق صحراء عيذاب، كما سلكها قبله ابن جبير في القرن السادس، فلم يتيسر له الحج منها كما تيسر لابن جبير لفتنة كانت قائمة بعيذاب منعته من ركوب البحر منها إلى جدة، فعاد أدراجه إلى القاهرة، وقد أقام حجاج مصر والمغرب زيادة عن مائتي سنة يسافرون إلى الحجاز من هذه الطريق فكانوا يركبون السفن في النيل من ساحل الفسطاط إلى قوص، ثم يعبرون هذه الصحراء على الإبل إلى عيذاب (بكسر العين المهملة أو فتحها) وهي بلدة على بحر القلزم المسمى الآن بالبحر الأحمر، ثم يركبون منها إلى جدة سفنًا تسمى الجلاب وواحدتها جلبة، وكذلك تجار الهند واليمن والحبشة كانوا يردون مصر بمتاجرهم من هذه الطريق، ولم تزل مسلكًا للحجاج في ذهابهم وإيابهم من سنة بضع وخمسين وأربعمائة إلى سنة بضع وستين وستمائة، وذلك منذ الشدة العظيمة زمن المستنصر الفاطمي وانقطاع الحج في البر إلى أن كسا الظاهر بيبرس الكعبة وأخرج قافلة الحاج في البر من الطريق القديمة المسلوكة إلى أيلة وغيرها، فقل سلوك الحجاج لهذه الصحراء واستمرت المتاجر تحمل فيها حتى بطل ذلك بعد سنة ٧٦٠، وكان أمر هذه الجلاب غريبًا لأن ألواحها لم تكن تضم بالمسامير كما في سائر السفن، بل كانت تخاط بأمراس تفتل من قشر جوز الهند المسمى بالنرجيل وتعمل لها قلوع من حصر منسوجة من خوص شجر المقل وهو الدوم، وقد فصَّلنا الكلام عليها في رسالة لنا في السفن الإسلامية وأسمائها، أعاننا الله على إتمامها.
İbn Battûta'nın Saîd bölgesine çıkmasının sebebi, kendisinden önce altıncı asırda İbn Cübeyr'in izlediği gibi, haccında Ayzâb Sahrası yolunu izlemek istemesiydi. Ancak Ayzâb'da baş gösteren ve oradan Cidde'ye gitmek üzere denize açılmasına engel olan bir fitne yüzünden, İbn Cübeyr'e müyesser olduğu gibi oradan hacca gitmek kendisine müyesser olmadı ve geldiği yoldan Kahire'ye geri döndü. Mısır ve Mağrib hacıları iki yüz yılı aşkın bir süre Hicaz'a bu yoldan seyahat etmeye devam etmişlerdi. Fustât sahilinden Kûs'a kadar Nil üzerinde gemilere binerler, sonra bu sahrayı develer üzerinde geçerek —noktasız ayn harfinin kesresi veya fethasıyla okunan— Ayzâb'a (عيذاب) ulaşırlardı ki burası günümüzde Kızıldeniz diye adlandırılan Kulzüm Denizi kıyısında bir beldedir. Ardından oradan Cidde'ye, tekili celbe (جلبة) olan ve cilâb (الجلاب) diye adlandırılan gemilerle geçerlerdi. Aynı şekilde Hind, Yemen ve Habeş tüccarları da ticaret mallarıyla Mısır'a bu yoldan gelirlerdi. Burası dört yüz elli küsur yılından altı yüz altmış küsur yılına kadar hacıların gidiş ve dönüşlerinde bir güzergâh olmaya devam etti. Bu durum, Fâtımî halifesi el-Müstansır zamanındaki büyük kıtlık ve kara yoluyla haccın kesilmesiyle başlayıp ez-Zâhir Baybars'ın Kâbe'yi giydirmesi ve hac kafilesini Eyle ve diğer yerlere giden eski işlek yoldan karadan çıkarmasına kadar sürdü. Böylece hacıların bu sahrayı kullanması azaldı; ticaret mallarının buradan taşınması ise 760 yılından sonra bu iş tamamen sona erinceye kadar devam etti. Bu cilâb gemilerinin durumu tuhaftı; zira tahtaları diğer gemilerde olduğu gibi çivilerle birleştirilmez, bilakis nercîl (النرجيل) diye adlandırılan Hindistan cevizinin kabuğundan bükülen halatlarla dikilir ve bunlara dûm ağacı olan mukl (المقل) ağacının yapraklarından dokunmuş hasırlardan yelkenler yapılırdı. İslâm gemileri ve isimleri hakkındaki bir risalemizde bu konuyu ayrıntılı olarak ele aldık; Allah onu tamamlamamız için bize yardım etsin.
عود إلى رباط الآثار
Ribâtü'l-Âsâr Bahsine Dönüş
وذكره السيوطي في حسن المحاضرة بما نصه: «رباط الآثار بالقرب من بركة الحبش عمّره الصاحب تاج الدين ابن الصاحب فخر الدين ابن الصاحب بهاء الدين ابن حِنَّا وفيه قطعة خشب وحديد وأشياء أخر من آثار رسول الله ﷺ اشتراها الصاحب المذكور بمبلغ ستين ألف درهم فضة من بني إبراهيم أهل ينبع، ذكروا أنها لم تزل موروثة عندهم من واحد إلى واحد إلى رسول الله ﷺ، وحملها إلى هذا الرباط، وهي به إلى اليوم يتبرك بها». انتهى.
es-Süyûtî Hüsnü'l-Muhâdara'da burayı şu ifadelerle zikretmiştir: “Birketü'l-Habeş yakınındaki Ribâtü'l-Âsâr'ı es-Sâhib Tâceddin b. es-Sâhib Fahreddin b. es-Sâhib Bahâeddin b. Hinnâ imar etmiştir. İçinde bir tahta parçası, demir ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in âsârından başka şeyler vardır. Mezkûr es-Sâhib bunları Yenbu halkından olan Benî İbrâhim'den altmış bin gümüş dirhem meblağ karşılığında satın almıştır. Onlar bu eşyaların Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den itibaren nesilden nesile kendilerine miras kaldığını söylemişlerdir. O da bunları bu ribâta taşımıştır ve bugün hâlâ orada olup kendileriyle teberrük edilmektedir.” Sözü burada bitti.
ولم يزل هذا الرباط عامرًا مأهولًا بالمصلين والزوار، حتى تبدلت الدول واختلت الأحوال، فنقلت منه الآثار الشريفة خوفًا عليها من السراق، وتغيرت معالمه بتجديد بنائه، والذي وقفنا عليه من ذلك، تجديده زمن إبراهيم باشا الدفتردار المتولي على مصر سنة ١٠٧١، كما في تراجم الصواعق في واقعة الصناجق ففيه أنه لما عزل وأنزلوه من القلعة صلى الجمعة يوم ١٢ شوال سنة ١٠٧٣ في مسجد أثر النبي الذي بمصر القديمة، وكان وسعه وجدده وبنى تحته رصيفًا لدفع ماء النيل عن بنائه، ورتب له مائة عثماني، وأرصد له طينًا، وعين به قراء ووظائف وحراسًا قاطنين به وشرط النظر لمن يلي أغاوية اليكيجرية بمصر. وذكر الجبرتي في حوادث رجب من سنة ١٢٢٤ ما نصه: «وفيه تقيد الخواجة محمود حسن بزرجان باشا بعمارة القصر والمسجد الذي يعرف بالآثار النبوية، فعمرها على وضعها القديم، وقد كان آل إلى الخراب» ا.هـ. قلت: والراجح أنه البناء الباقي إلى اليوم، ولم يزل هذا المسجد مقام الشعائر والصلوات مقصودًا بالزيارة على قلة، لحجر فيه يزعمون أن عليه أثر قدمه ﷺ، وليس بصحيح، وسيأتي كلامنا عليه وعلى ما يماثله من الأحجار في تتمة ملحقة بهذا الفصل، وأما القصر الذي ذكره الجبرتي فقد زال، وبجوار المسجد الآن بعض أطلال ماثلة لعلها من بقاياه.
Bu ribât, devletler değişip ahval bozuluncaya kadar namaz kılanlar ve ziyaretçilerle mamur ve meskûn olmaya devam etti. Sonrasında hırsızlardan korkulduğu için âsâr-ı şerîfe oradan nakledildi ve binasının yenilenmesiyle izleri değişti. Bu hususta muttali olduğumuz bilgi, Terâcimü's-Savâik fî Vâkıati's-Sanâcik adlı eserde geçtiği üzere, 1071 yılında Mısır valisi olan Defterdar İbrâhim Paşa zamanında yenilenmesidir. Orada yer aldığına göre, görevden alınıp Kaleden indirildiğinde 1073 yılı Şevval ayının 12. günü cuma namazını Eski Mısır'daki Eserü'n-Nebî Mescidi'nde kılmıştır. O, burayı genişletip yenilemiş, Nil suyunu binadan uzak tutmak için altına bir rıhtım inşa etmiş, oraya yüz Osmânî tahsis etmiş, arazi vakfetmiş, orada ikamet eden kurrâlar, görevliler ve bekçiler tayin etmiş ve nezaretini (vakıf yöneticiliğini) Mısır'da yeniçeri ağalığını üstlenen kişiye şart koşmuştur. el-Cebertî 1224 yılı Receb ayı hadiselerini anlatırken aynen şöyle demiştir: “Bu ayda Hâce Mahmûd Hasan Bâzergân Paşa kasrın ve Âsâr-ı Nebeviyye diye bilinen mescidin imarıyla ilgilendi; harap olmaya yüz tutmuşken onları eski hali üzere imar etti.” Sözü burada bitti. Derim ki: Tercihe şayan görüşe göre bugüne kadar kalan bina budur. Bu mescid hâlâ şeâirin ve namazların ikame edildiği bir yer olup, içindeki bir taştan dolayı az da olsa ziyaret amacıyla gidilen bir mekândır. Bu taşın üzerinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ayak izinin bulunduğunu iddia ederler ki bu sahih değildir. Bu taş ve benzeri taşlar hakkındaki sözümüz bu fasla eklenen bir tetimmede gelecektir. el-Cebertî'nin zikrettiği kasra gelince, o ortadan kalkmıştır; şu an mescidin yanında belki de onun kalıntılarından olan bazı yıkıntılar mevcuttur.
نقل الآثار الشريفة إلى قبة الغوري
Âsâr-ı Şerîfenin Gûrî Kubbesine Nakledilmesi
تولى السلطان الملك الأشرف قانصوه الغوري على المملكة المصرية سنة ٩٠٦ وقتل بمرج دابق شمالي حلب في قتاله مع السلطان سليم العثماني سنة ٩٢٢، وهو الذي بنى المدرسة المعروفة الآن بجامع الغوري عن يمين السالك بشارع الغورية إلى باب زويلة، وبنى أمامها عن يسار السالك القبة المنسوبة إليه ليدفن بها فلم يقدر له ذلك، وفقدت جثته تحت سنابك الخيل فدفن في الحظيرة المكشوفة لهذه القبة قريبه السلطان الأشرف طومان باي آخر ملوك الجراكسة بمصر الذي تولى بعده وقتله السلطان سليم سنة ٩٢٣، ودفن بها أيضًا على ما في ابن إياس خوندخان تكن مستولدة السلطان الغوري المتوفاة سنة ٩٢٢ مع أولادها، ونقل علي مبارك باشا في خططه عن النزهة السنية في أخبار الخلفاء والملوك المصرية لحسن بن حسين المعروف بابن الطولوني، أن السلطان الغوري بنى هذه القبة للآثار النبوية وللمصحف العثماني الذي أضافه إليها، ونص عبارته:
Sultan el-Melikü'l-Eşref Kansu el-Gûrî 906 yılında Mısır memleketinin idaresini üstlendi ve 922 yılında Osmanlı Sultanı Selim ile yaptığı savaşta Halep'in kuzeyindeki Mercidâbık'ta öldürüldü. Gûriyye Caddesi'nden Bâbüzüveyle'ye doğru gidenin sağ tarafında kalan ve günümüzde Gûrî Camii diye bilinen medreseyi inşa eden odur. Oraya defnedilmek üzere bunun karşısına, gidenin sol tarafına da kendisine nispet edilen kubbeyi inşa etti; ancak bu ona nasip olmadı ve cesedi atların toynakları altında kayboldu. Bunun üzerine bu kubbenin üstü açık hazîresine, kendisinden sonra tahta geçen ve 923 yılında Sultan Selim'in öldürdüğü, Mısır'daki Çerkez hükümdarlarının sonuncusu olan akrabası Sultan el-Eşref Tomanbay defnedildi. Yine İbn İyâs'ta yer aldığına göre Sultan el-Gûrî'nin 922 yılında vefat eden ümmüveled (efendisinden çocuk dünyaya getirmiş cariye) hanımı Hond Hântekin de çocuklarıyla birlikte oraya defnedildi. Ali Mübârek Paşa Hıtat'ında, İbnü't-Tûlûnî diye bilinen Hasan b. Hüseyin'in en-Nüzhetü's-Seniyye fî Ahbâri'l-Hulefâ ve'l-Mülûki'l-Mısriyye adlı eserinden naklen, Sultan el-Gûrî'nin bu kubbeyi âsâr-ı nebeviyye ve oraya eklediği Osmânî mushaf için inşa ettiğini belirtmiştir. İbaresinin metni şöyledir column:
وقد جدد مولانا السلطان عز نصره للمصحف العثماني الذي بمصر المحروسة بخط مشهد الحسين (رضي الله عنه) جلدًا بعد أن آل جلده الواقي له إلى التلف والعدم ولمكثه من زمن سيدنا عثمان إلى يومنا هذا، فألهم الله تعالى مولانا المقام الشريف خلد الله ملكه بطلبه إلى حضرته بالقلعة الشريفة، ورسم بعمل هذا الجلد المعظم المتناهي في عمله لاكتساب أجره وثوابه؛ وأن يعمل له وقاية من الخشب المنقوش بالذهب والفضة وأنواع التحسين، وبرز أمره الشريف بعمارة قبة معظمة تجاه المدرسة الشريفة التي أنشأها بخط الشرابيشيين بين سوق الجملون وسوق الخشيبة بمباشرة الجناب العالي الأمير تاني بك الخازندار وناظر الحسبة الشريفة وما معها، وأن تكون القبة المعظمة المأمور بعملها إن شاء الله تعالى مناظرة في الحُسن والإتقان لما سبق، كما رتبها بنظره الشريف ليكون فيها ما خصّها الله تعالى به من تعظيمها بالمصحف الشريف العثماني والآثار الشريفة النبوية وغير ذلك من مصاحف وربعات. ا.هـ.
Mevlâmız Sultan —zaferi aziz olsun— Mahrûse-i Mısır'da Meşhedü'l-Hüseyin radıyallâhu anh mahallesinde bulunan Osmânî mushafın koruyucu cildi, Efendimiz Osman zamanından günümüze kadar kalması sebebiyle telef ve yok olmaya yüz tuttuğundan, onun için yeni bir cilt yaptırdı. Yüce Allah, mevlâmız Makâm-ı Şerîf'e —Allah saltanatını ebedî kılsın— onu Kal'a-i Şerîfe'deki huzuruna getirtmeyi ilham etti. O da ecrini ve sevabını kazanmak amacıyla son derece mükemmel olan bu muazzam cildin yapılmasını, ayrıca onun için altın, gümüş ve türlü süslemelerle nakışlı ahşaptan bir muhafaza imal edilmesini emretti. Yine Cenâb-ı Âlî Emîr Tânî Bey el-Hâzindâr ile Nâzırü'l-Hisbeti'ş-Şerîfe ve maiyetindekilerin nezaretinde, Cemelûn Çarşısı ile Huşeybe Çarşısı arasındaki Şerâbîşiyyîn mahallesinde inşa ettiği Medrese-i Şerîfe'nin karşısına muazzam bir kubbe imar edilmesi yönünde şerefli emri sadır oldu. İnşallah-u Teâlâ yapılması emredilen bu muazzam kubbenin güzellik ve sağlamlıkta öncekilere denk olmasını ve Yüce Allah'ın bu kubbeye tahsis ettiği şerefli Osmânî mushaf, âsâr-ı şerîfe-i nebeviyye ile diğer mushaf ve cüz takımlarıyla tazim edilmesi için şerefli görüşü doğrultusunda tertip edilmesini buyurdu. Sözü burada bitti.
قلت: المصحف المذكور المنسوب لذي النورين عثمان (رضي الله عنه) هو الذي كان بمدرسة القاضي الفاضل التي كانت بدرب ملوخية المعروف الآن بدرب القزازين قرب المشهد الحسيني، وقد زالت هذه المدرسة وعفا أثرها، وكانت بها خزانة كتب عديمة النظير تجمع على ما قيل مائة ألف مجلد، ذكر المقريزي أنها تفرقت ولم يبق منها غير هذا المصحف الذي تسميه الناس مصحف عثمان بن عفان، وقد استطرد العلامة القسطلاني في المناقب التي ألفها للإمام الشاطبي ناظم الشاطبية لذكر هذا المصحف في كلامه على تولي هذا الإمام الإقراء بهذه المدرسة، فنقل عبارة المقريزي في وصفه، ثم ذكر نقله إلى قبة الغوري مع الآثار النبوية، بعد أن ذكر تشتت كتب هذه الخزانة، فقال: «ولم يبق منها إلا المصحف الكبير المكتوب بالخط الأول الكوفي المعروف بمصحف عثمان بن عفان، ويقال: إن القاضي الفاضل اشتراه بنيف وثلاثين ألف دينار، على أنه مصحف أمير المؤمنين عثمان بن عفان (رضي الله عنه)، وكان في خزانة مفردة بجانب المحراب من غربيه، وعليه جلالة ومهابة، ولم يزل بها حتى خرب ما حول المدرسة المذكورة، وآل أمرها إلى التلاشي، فنقله السلطان الأشرف أبو النصر قانصوه الغوري أجرى الله تعالى على يده الخيرات، وختم أعماله بالصالحات، كما نقل الآثار النبوية لاستيلاء السراق على القاطنين بمحلها، وعدم الأمن وخوف الضياع، إلى القبة التي أنشأها تجاه مدرسته الشريفة بقرب الأقباعيين داخل باب زويلة والخرق من القاهرة المعزية». انتهى.
Derim ki: Zinnûreyn Osman radıyallâhu anh'a nispet edilen mezkûr mushaf, el-Meşhedü'l-Hüseynî yakınlarında günümüzde Derbülkazzâzîn diye bilinen Derbümülûhiyye'deki Kâdî el-Fâzıl Medresesi'nde bulunan mushaftır. Bu medrese ortadan kalkmış ve izi silinmiştir. Orada, söylendiğine göre yüz bin cildi bir araya getiren eşsiz bir kütüphane vardı. el-Makrîzî bu kütüphanenin dağıldığını ve geriye insanların Osman b. Affân Mushafı diye adlandırdığı bu mushaftan başka bir şey kalmadığını zikretmiştir. Allâme el-Kastallânî, eş-Şâtıbiyye nâzımı İmam eş-Şâtıbî için telif ettiği el-Menâkıb'da bu imamın söz konusu medresede kıraat okutma görevini üstlenmesinden bahsederken sözü uzatarak bu mushafı zikretmiş, onu anlatırken el-Makrîzî'nin ibaresini nakletmiş, ardından bu kütüphanedeki kitapların dağılmasından bahsettikten sonra mushafın âsâr-ı nebeviyye ile birlikte Gûrî Kubbesi'ne nakledildiğini belirterek şöyle demiştir: “O kütüphaneden geriye yalnızca Osman b. Affân Mushafı diye bilinen ve ilk kûfî hatla yazılmış olan büyük mushaf kalmıştır. Denildiğine göre Kâdî el-Fâzıl onu Müminlerin Emîri Osman b. Affân radıyallâhu anh'ın mushafı olduğu üzere otuz küsur bin dinara satın almıştır. Mihrabın batı tarafında ayrı bir dolapta dururdu ve üzerinde bir celâl ve mehâbet vardı. Mezkûr medresenin çevresi harap olup kendisi de yok olmaya yüz tutuncaya kadar orada kalmaya devam etti. Nihayet Sultan el-Eşref Ebü'n-Nasr Kansu el-Gûrî —Yüce Allah onun eliyle hayırlar icra etsin ve amellerini salih işlerle mühürlesin— bulunduğu mahalde yaşayanlara hırsızların musallat olması, güvenliğin kalmaması ve kaybolma korkusu sebebiyle âsâr-ı nebeviyyeyi naklettiği gibi, onu da Kahire-i Muizziyye'de Bâbüzüveyle ve Harak dahilindeki Akbâiyyîn yakınlarında bulunan Medrese-i Şerîfe'sinin karşısına inşa ettiği kubbeye nakletti.” Sözü burada bitti.
أما كون هذه الآثار التي ذكر ابن الطولوني والقسطلاني نقلها إلى القبة هي عين الآثار التي كانت بالرباط، فقد صرح به الشيخ شمس الدين محمد بن أبي السرور البكري في الكواكب السائرة في أخبار مصر والقاهرة، فقال في الباب الذي عقده لتعداد ما اختصت به مصر وأهلها من الفضائل ما نصه: «الحادي عشر اختصاصهم بوضع الآثار الشريفة النبوية بأرضهم وبلادهم، وهي قطعة من العنزة ومرود ومخصف وقطعة من القصعة، وضم إليها أشياء من آثار الأولياء. قيل: إن الصاحب تاج الدين بن حِنَّا اشترى هذه الآثار الشريفة بستين ألف درهم، وجعلها في مكان بالمعشوق بالروضة على شاطئ النيل معروف، وقد نقل ذلك السلطان الغوري إلى مدفنه بالقاهرة. والله أعلم».
İbnü't-Tûlûnî ile el-Kastallânî'nin kubbeye nakledildiğini zikrettikleri bu âsârın, ribâtta bulunan âsârın bizzat kendisi olduğu hususuna gelince; Şeyh Şemseddin Muhammed b. Ebü's-Sürûr el-Bekrî el-Kevâkibü's-Sâire fî Ahbâri Mısr ve'l-Kâhire adlı eserinde bunu açıkça ifade etmiş ve Mısır ile halkına mahsus faziletleri saymak için açtığı bâbda aynen şöyle demiştir: “On birincisi: Âsâr-ı şerîfe-i nebeviyyenin onların topraklarına ve beldelerine konulmasıyla imtiyaz kazanmalarıdır. Bunlar bir aneze parçası, sürme mili, biz ve bir kas'a parçasıdır; bunlara evliya âsârından bazı şeyler de eklenmiştir. Denildiğine göre es-Sâhib Tâceddin b. Hinnâ bu âsâr-ı şerîfeyi altmış bin dirheme satın almış ve Nil kıyısında Ravza'daki Ma'şûk'ta bilinen bir mekâna koymuştur. Sultan el-Gûrî ise bunları Kahire'deki medfenine (türbesine) nakletmiştir. Allah en iyisini bilir.”
فيعلم من هذا أن الآثار الشريفة نقلت من رباطها إلى هذه القبة في أيام الغوري أي في أوائل القرن العاشر، غير أننا لم نقف فيما بأيدينا من النصوص على تعيين السنة التي نقلت فيها، ويغلب على الظن أنها مذكورة في المدة الضائعة من تاريخ ابن إياس المطبوع بمصر، وهي من أثناء سنة ٩٠٦، إلى آخر سنة ٩٢١، أما قول ابن إياس في حوادث جمادى الثانية من سنة ٩٢٣، عن السلطان سليم: «وفيه أشيع أن السلطان سليم شاه نزل في مركب وتوجه نحو الآثار الشريفة، فقام عليه ريح عاصف فانقلبت به المركب في البحر فكاد أن يغرق وأغمي عليه وما بقي من موته شيء، وقيل: إنه كان سكران لا يعي، فكان في أجله فسحة حتى عاش إلى اليوم». فلا يؤخذ منه أن الآثار كانت باقية بالرباط إلى هذا العهد، بعد ما ثبت نقلها قبل ذلك زمن الغوري، وإنما مراده أنه ذهب للتنزه إلى الجهة المعروفة بذلك؛ لأن المسجد بقي معروفًا بالآثار بعد نقلها منه.
Bundan anlaşılmaktadır ki âsâr-ı şerîfe, ribâtından bu kubbeye el-Gûrî günlerinde, yani onuncu asrın başlarında nakledilmiştir. Ancak elimizdeki metinlerde hangi yılda nakledildiğinin tayinine rastlamadık. Galip zanna göre bu husus, İbn İyâs'ın Mısır'da basılan tarihinin kayıp kısmında —ki bu 906 yılı içlerinden 921 yılı sonuna kadar olan süredir— zikredilmiştir. İbn İyâs'ın 923 yılı Cemâziyelevvel ayı hadiselerinde Sultan Selim hakkındaki şu sözüne gelince: “Bu ayda Sultan Selim Şah'ın bir gemiye binip âsâr-ı şerîfe tarafına yöneldiği, ancak şiddetli bir fırtına kopması üzerine geminin nehirde alabora olduğu, neredeyse boğulacakken baygınlık geçirdiği ve ölümüne ramak kaldığı; denildiğine göre ne yaptığını bilmeyecek kadar sarhoş olduğu, fakat ecelinde bir mühlet bulunduğu için bugüne kadar yaşadığı şayi oldu.” Âsârın bundan önce el-Gûrî zamanında nakledildiği sabit olduktan sonra, bu ifadelerden âsârın o döneme kadar ribâtta kalmaya devam ettiği sonucu çıkarılamaz. Onun maksadı sadece Sultan'ın gezinti yapmak üzere o isimle bilinen tarafa gittiğidir; zira mescid, âsâr oradan nakledildikten sonra da Âsâr ismiyle tanınmaya devam etmiştir.
نقلها إلى المسجد الحسيني
Hüseynî Mescidi'ne Nakledilmesi
ظلت هذه الآثار الشريفة محفوظة بقبة الغوري مدة ثلاثة قرون ونيف إلى سنة ١٢٧٥هـ، ولا تخلو التواريخ من ذكرها في هذه المرة خلال الحوادث، فمما وقفنا عليه من ذلك قول ابن إياس في حوادث سنة ٩٢٦، حينما توقف النيل عن الوفاء في ولاية ملك الأمراء خير بك على مصر.
Bu âsâr-ı şerîfe, 1275 yılına kadar üç asrı aşkın bir süre el-Gûrî Kubbesi'nde muhafaza edildi. Bu süre zarfında tarih kitapları hadiseleri aktarırken bunları zikretmekten geri kalmamıştır. Bu cümleden olarak muttali olduklarımızdan biri, Melikü'l-ümerâ Hayır Bey'in Mısır valiliği sırasında Nil'in taşma seviyesine ulaşmadığı 926 yılı hadiselerinde İbn İyâs'ın söyledikleridir:
«فلما كان يوم الأحد سادس رمضان نزل ملك الأمراء وتوجه إلى المقياس وكان قد مضى من مسرى ستة وعشرون يومًا، فأقام ملك الأمراء في المقياس ذلك اليوم، وفرقوا أجزاء الربعة على الحاضرين من الفقهاء، فقرءوا فيها عشرين دورًا، ثم قرءوا صحيح البخاري هناك، وأشيع أن ملك الأمراء فرق هناك على الفقهاء ما لا له صورة وأحضر الأطفال الأيتام وفرق عليهم مبلغًا له صورة وأحضر من الآثار الشريفة القميص من المدرسة الغورية ووضعه في فسقية المقياس وغسلوه في الماء الذي بها، وكثر هناك الضجيج والبكاء والتضرع إلى الله تعالى بالزيادة».
“Ramazan'ın altıncı pazar günü olunca, Melikü'l-ümerâ inip Mikyâs'a (Nil'in su seviyesini ölçen yapıya) yöneldi; Misrâ ayından yirmi altı gün geçmişti. Melikü'l-ümerâ o gün Mikyâs'ta kaldı. Rab'a (otuz cüzlük Kur'an takımı) cüzlerini orada hazır bulunan fakihlere dağıttılar; onlar da bundan yirmi hatim okudular, ardından orada Sahîh-i Buhârî'yi okudular. Melikü'l-ümerâ'nın orada fakihlere kayda değer olmayan bir miktar dağıttığı, yetim çocukları getirtip onlara ise hatırı sayılır bir meblağ dağıttığı şayi oldu. Ayrıca el-Gûriyye Medresesi'nden âsâr-ı şerîfe arasında bulunan kamîsi (gömleği) getirtti; onu Mikyâs'ın havuzuna koydu ve içindeki suda yıkadılar. Orada gürültü, ağlaşma ve suyu artırması için Yüce Allah'a yakarış çoğaldı.”
وذكر الجبرتي في حوادث ربيع الأول من سنة ١٢٠٣ ما نصه: «وفي عاشره أخبر بعض الناس قاضي العسكر أن بمدفن السلطان الغوري بداخل خزانة في القبة آثار النبي ﷺ، وهي قطعة من قميصه وقطعة عصا وميل، فأحضر مباشر الوقف وطلب منه إحضار تلك الآثار وعمل لها صندوقًا ووضعها في داخل بقجة وضمَّخها بالطيب ووضعها على كرسي ورفعها على رأس بعض الأتباع وركب القاضي والنائب وصحبته بعض المتعميين مشاة بين يديه يجهرون بالصلاة على النبي ﷺ حتى وصلوا بها إلى المدفن ووضعوها في داخل الصندوق ورفعوها في مكانها بالخزانة».
el-Cebertî ise 1203 yılı Rebîülevvel ayı hadiselerinde aynen şunları zikretmiştir: “Ayın onunda bazı kimseler Kazasker'e, Sultan el-Gûrî'nin medfeninde, kubbedeki bir dolabın içinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in âsârının —ki bunlar kamîsinden bir parça, bir asa parçası ve bir mil idi— bulunduğunu haber verdi. Bunun üzerine vakfın mübâşirini (işlerini yürüten görevliyi) getirtti ve ondan söz konusu âsârı getirmesini istedi. Bunlar için bir sandık yaptırdı, âsârı bir bohçanın içine koyup güzel kokular sürdü, bir kürsünün üzerine yerleştirdi ve maiyetindekilerden bazılarının başı üzerinde yükseltti. Kadı ve nâib bineklerine bindiler; beraberindeki bazı sarıklılar da önlerinde yürüyerek Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e açıktan salât ü selâm getirdiler. Nihayet âsârla birlikte medfene ulaştılar, onları sandığın içine koyup dolaptaki yerine kaldırdılar.”
ثم رئي نقلها من هذه القبة فنقلت منها سنة ١٢٧٥هـ، ذكر عصريُّنا الفاضل السيد محمود الببلاوي شيخ المسجد الحسيني والمتولي الآن شيخًا على المسجد الزينبي في (التاريخ الحسيني) أنه سمع من شيوخ ثقات كبراء أنها نقلت من القبة إلى المسجد الزينبي، ثم نقلت بموكب حافل إلى خزانة الأمتعة بالقلعة، ثم نقلت منها سنة ١٣٠٤هـ إلى ديوان الأوقاف، وفي سنة ١٣٠٥هـ نقلت إلى قصر عابدين مقر الخديو، ومنه نقلت في السنة المذكورة إلى المسجد الحسيني.
Daha sonra âsârın bu kubbeden nakledilmesi uygun görüldü ve 1275 yılında oradan nakledildi. Faziletli çağdaşımız, Hüseynî Mescidi şeyhi ve şu anda Zeynebî Mescidi şeyhliğini yürüten es-Seyyid Mahmûd el-Biblâvî et-Târîhu'l-Hüseynî adlı eserinde, güvenilir büyük şeyhlerden işittiğine göre âsârın kubbeden Zeynebî Mescidi'ne, ardından büyük bir alayla Kal'a'daki eşya hazinesine, oradan 1304 yılında Evkaf Dîvânı'na, 1305 yılında Hidiv'in makarrı olan Âbidîn Sarayı'na, oradan da aynı yıl içinde Hüseynî Mescidi'ne nakledildiğini zikretmiştir.
ولما عزم الخديو محمد توفيق باشا على نقلها تلك السنة أمر أن تتخذ لها خزانة بالحافظ الشرقي في المسجد الحسيني، ثم استجلبها من ديوان الأوقاف إلى قصر عابدين، وأمر أن تحفظ في شقق من الديباج الأخضر مطرزة بسلوك الفضة المذهبة، قيل: إن زوجته الأميرة المعظمة أمينة بنت الأمير إلهامي باشا ابن والي مصر عباس باشا الكبير، تولت تطريزها بيدها تعظيمًا وإجلالًا لتلك الآثار، ثم احتفل بنقلها من القصر إلى المسجد يوم الخميس الخامس والعشرين من جمادى الثانية من السنة المذكورة في موكب فخم لم تشهد مصر مثله، مشى فيه نحو ثلاثين ألف نسمة على أقدامهم، واحتشد لرؤيته على جانبي الطريق نحو مائتي ألف وكان الخديو دعا في ذلك اليوم العلماء والأعيان إلى القصر للمسير في الموكب، وأمر أن يسير فيه جميع مستخدمي الدواوين، وكانت الآثار الشريفة ملفوفة في خمس شقق من الديباج مرفوعة على أسرة في بهو الاستقبال الكبير وحولها مجامر البخور، فلما تم توافد المدعوين استدعى الخديو إلى مجلسه قاضي مصر والشيخ الأكبر محمدًا الأنبابي شيخ الأزهر والشيخ محمدًا البنَّاء المفتي ومن كبار العلماء الشيخ محمدًا المهدي العباسي، وكان وقتئذ معزولًا عن الأزهر والإفتاء، ومن أبناء البيوت القديمة السيد عبد الباقي البكري نقيب الأشراف وشيخ الصوفية، والسيد عبد الخالق السادات سليل بني وفا، ثم حمل الخديو على يديه إحدى هذه الودائع الكريمة، وأشار إلى أخيه الأمير حسين كامل باشا، والغازي أحمد مختار باشا المندوب السلطاني العالي، ومحمد ثابت باشا رئيس الديوان الخديوي، ومحمد رءوف باشا ناظر الأوقاف، بحمل الأربع الباقية، فحملوها وخرجوا جميعًا إلى سلم القصر المشرف على ميدان عابدين، فتقدم السيد عبد الباقي البكري وتسلم الوديعة التي يحملها الخديو وانتظم مع الحاملين لبقية الآثار، وكان خروج الموكب من القصر في ضحى ذلك اليوم، ووصل إلى المسجد الحسيني بالسير الرويد في ثلاث ساعات، وكان مسيره من عابدين في شارع عبد العزيز إلى ميدان العتبة الخضراء فشارع محمد علي إلى ميدان باب الخلق فشارع تحت الربع إلى باب زويلة فشارع السكرية فالعقادين فالغورية فالسكة الجديدة إلى أن وصل إلى المسجد الحسيني، وكان في طليعته خمسة من فرسان الشرطة يتلوهم جميع أرباب الأشائر الذين بالقاهرة حاملين أعلامهم، ثم كوكبة من فرسان الجيش فكتيبة من مشاته فالأعيان والوجوه فالعلماء وطلبة العلم فعشرون وصيفًا يحملون مجامر البخور وقماقم العطر، ومن بعدهم حملة الآثار في صف، يتوسطهم السيد البكري، وعن يمينه ويساره الغازي مختار باشا وكان لابسًا حلته العسكرية، والأمير حسين باشا أخو الخديو، وفي الطرفين محمد ثابت باشا ورءوف باشا، ثم يتلوهم الوزراء — وكان يقال لهم في ذلك الحين: النظار — ثم مستخدمو الدواوين فشرذمة من رجال الشرطة، ولما وصلوا بالآثار إلى المسجد أودعوها في خزانتها وأودعوا معها المصحف العثماني، وتسلم مفاتيحها ناظر الأوقاف، ثم تليت آيات من الكتاب العزيز، ووقف الشيخ سليم عمر القلعاوي شيخ مسجد القلعة فخطب خطبة نوَّه فيها بالآثار ودعا للسلطان وللخديو.
Hidiv Muhammed Tevfik Paşa o yıl âsârı nakletmeye azmedince, Hüseynî Mescidi'nin doğu muhafazasında bunlar için bir hazine (özel dolap) yapılmasını emretti. Ardından âsârı Evkaf Dîvânı'ndan Âbidîn Sarayı'na getirtti ve altın yaldızlı gümüş tellerle işlenmiş yeşil dîbâc (ipekli kumaş) parçaları içinde muhafaza edilmesini emretti. Denildiğine göre zevcesi, Mısır valisi Büyük Abbas Paşa'nın oğlu Emir İlhâmî Paşa'nın kızı Muazzama Emîre Emîne, bu âsâra tazim ve hürmetinden dolayı bunları bizzat kendi eliyle işlemiştir. Daha sonra anılan yılın Cemâziyelevvel ayının yirmi beşinci perşembe günü, Mısır'ın benzerine şahit olmadığı muhteşem bir alayla saraydan mescide nakledilmesi merasimle kutlandı. Bu alayda yaklaşık otuz bin kişi yaya olarak yürüdü; onu görmek için yolun iki yakasında yaklaşık iki yüz bin kişi toplandı. Hidiv o gün alayda yürümeleri için âlimleri ve âyânı saraya davet etmiş, dîvânlardaki bütün memurların da alayda yürümesini emretmişti. Âsâr-ı şerîfe beş dîbâc parçasına sarılmış, büyük kabul salonunda sedirler üzerine konulmuştu ve etrafında buhurdanlar vardı. Davetlilerin gelişi tamamlanınca Hidiv, Mısır kadısını, Ezher Şeyhi Şeyhü'l-ekber Muhammed el-Enbâbî'yi, Müftü Şeyh Muhammed el-Bennâ'yı, büyük âlimlerden o sırada Ezher şeyhliğinden ve müftülükten azledilmiş bulunan Şeyh Muhammed el-Mehdî el-Abbâsî'yi, köklü aile mensuplarından Nakîbü'l-eşrâf ve meşâyıh-ı sûfiyye şeyhi es-Seyyid Abdülbâkî el-Bekrî'yi ve Benî Vefâ soyundan es-Seyyid Abdülhâlık es-Sâdât'ı meclisine çağırdı. Sonra Hidiv bu değerli emanetlerden birini elleri üzerine aldı; kardeşi Emir Hüseyin Kâmil Paşa'ya, Fevkalâde Osmanlı Komiseri Gazi Ahmed Muhtar Paşa'ya, Hidiv Dîvânı Reisi Muhammed Sâbit Paşa'ya ve Evkaf Nâzırı Muhammed Raûf Paşa'ya kalan dördünü taşımalarını işaret etti. Onlar da bunları aldılar ve hep birlikte Âbidîn Meydanı'na bakan saray merdivenine çıktılar. es-Seyyid Abdülbâkî el-Bekrî öne çıkıp Hidiv'in taşıdığı emaneti teslim aldı ve diğer âsârı taşıyanlarla birlikte saf tuttu. Alayın saraydan çıkışı o günün kuşluk vaktindeydi; ağır yürüyüşle üç saatte Hüseynî Mescidi'ne ulaştı. Alayın güzergâhı Âbidîn'den Abdülaziz Caddesi, Atabetü'l-hadrâ Meydanı, Muhammed Ali Caddesi, Bâbülhalk Meydanı, Tahte'r-reb' Caddesi, Bâb-ı Züveyle, Sükkeriyye Caddesi, Akkâdîn, Gûriyye ve Sikketü'l-cedîde üzerinden Hüseynî Mescidi'ne varıncaya kadardı. Alayın en önünde beş atlı polis, onların arkasında Kahire'deki bütün tarikat ve esnaf kolları (erbâbü'l-eşâir) sancaklarını taşıyarak, ardından ordudan bir süvari birliği, bir piyade taburu, âyân ve eşraf, âlimler ve ilim talebeleri, buhurdanlar ve ıtır kumkumaları taşıyan yirmi iç ağası yürüyordu. Onların arkasında, ortalarında es-Seyyid el-Bekrî, sağında ve solunda askerî üniformasını giymiş olan Gazi Muhtar Paşa ile Hidiv'in kardeşi Emir Hüseyin Paşa, iki uçta ise Muhammed Sâbit Paşa ile Raûf Paşa olmak üzere bir saf hâlinde âsârı taşıyanlar yer alıyordu. Onları vezirler —ki o dönemde kendilerine nâzırlar deniyordu—, ardından dîvân memurları ve bir grup polis takip ediyordu. Âsârla birlikte mescide ulaştıklarında onları hazinesine (özel dolabına) tevdi ettiler, yanına Osmânî Mushafı'nı da koydular ve anahtarlarını Evkaf Nâzırı teslim aldı. Ardından Kitâb-ı Azîz'den âyetler okundu; Kal'a Mescidi şeyhi Şeyh Selîm Ömer el-Kal'âvî ayağa kalkarak âsârın şanını yücelttiği ve Sultan ile Hidiv'e dua ettiği bir hutbe irad etti.
ثم لما تولى على مصر الخديو عباس حلمي باشا سنة ١٣٠٩هـ، رأى أن ينشئ للآثار حجرة خاصة فتم إنشاؤها سنة ١٣١١هـ وراء الحائط الشرقي للمسجد الحسيني والحائط الجنوبي لقبة المشهد، وجعل لها بابان واحد إلى المسجد وواحد إلى القبة، وجعلت خزانة الآثار بحائطها الجنوبي، وهي باقية فيها إلى اليوم تقصد بالزيارة في أيام معلومة.
Daha sonra 1309 yılında Hidiv Abbas Hilmi Paşa Mısır yönetimine geçince âsâr için özel bir oda inşa etmeyi uygun gördü. Oda 1311 yılında Hüseynî Mescidi'nin doğu duvarı ile meşhed kubbesinin güney duvarı arkasında tamamlandı; biri mescide, biri kubbeye açılan iki kapı yapıldı, âsâr hazinesi de güney duvarına yerleştirildi. Âsâr günümüze kadar orada kalmış olup belirli günlerde ziyaret edilmektedir.
عدد هذه الآثار وصفتها
Bu Âsârın Sayısı ve Vasfı
نرى فيما سردناه من الروايات اختلافًا في عدد هذه الآثار بالزيادة والنقصان، وسبب ذلك أن من الراوين من لم يرها، فذكر ما نقل له عنها بالسماع، ومنهم من تساهل في استقصاء عددها واكتفى بذكر بعضها، ولقد أحسن من احتاط منهم فأعقب عبارته بقوله: (وغير ذلك) والذي يتحصل من مجموع هذه الروايات أنها كانت قطعة من العنزة، أي: الحربة، وقطعة من القصعة، ومرود، وعبّر عنه بعضهم بالميل، وقال بعضهم من نحاس وبعضهم من نحاس أصفر، وملقط، وقال عنه بعضهم من حديد، وقيده بعضهم بكونه صغيرًا لإخراج الشوك من الرجل أو غيرها، ومخصف، وقيده بعضهم بكونه صغيرًا، وعبر عنه بعضهم بالإشفي الذي كان ﷺ يخصف به نعله، ومكحلة، ومشط، وانفرد بذكرهما ابن كثير، وقطعة عصا وانفرد بذكرها الجبرتي، وقطعة من القميص ولم يذكرها إلا ابن إياس والجبرتي، ومن غير الآثار النبوية المصحف المنسوب لأمير المؤمنين علي عليه السلام، ثم أضاف إليها السلطان الغوري المصحف العثماني الذي كان بمدرسة القاضي الفاضل وهما باقيان إلى اليوم وفي نسبتهما إليهما نظر.
Sıraladığımız rivayetlerde bu âsârın sayısı hususunda fazlalık ve eksiklik yönünden ihtilaf bulunduğunu görmekteyiz. Bunun sebebi, râvilerden bazılarının bunları görmeyip haklarında işittiklerini aktarması, bazılarının ise sayısını tam tespit etmekte gevşek davranıp bir kısmını zikretmekle yetinmesidir. İçlerinden ihtiyatlı davranıp sözünün sonuna “ve diğerleri” ifadesini ekleyenler ne iyi etmiştir. Bu rivayetlerin toplamından çıkan sonuç şudur ki bu âsâr şunlardı: bir aneze, yani harbe (kısa mızrak) parçası; bir kas'a (çanak) parçası; bir mirved (مِرْوَد) “sürme mili” —ki bazıları bunu mîl (مِيل) diye ifade etmiş, bazıları bakırdan, bazıları sarı bakırdan (pirinçten) olduğunu söylemiştir—; bir cımbız —bazıları demirden olduğunu söylemiş, bazıları da ayaktan veya başka bir yerden diken çıkarmak için küçük olduğu kaydını düşmüştür—; bir mihsaf (مِخْصَف) “biz” —bazıları küçük olduğu kaydını düşmüş, bazıları da [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem'in nalınını diktiği işfâ (إِشْفَى) “biz” diye ifade etmiştir—; yalnız İbn Kesîr'in zikrettiği bir sürmedan ve bir tarak; yalnız el-Cebertî'nin zikrettiği bir asa parçası; İbn İyâs ile el-Cebertî'den başkasının zikretmediği bir kamîs parçası. Nebevî âsâr dışında ise Müminlerin Emîri Ali aleyhisselâm'a nispet edilen mushaf vardı; daha sonra Sultan el-Gûrî bunlara el-Kâdî el-Fâzıl Medresesi'nde bulunan Osmânî Mushafı'nı eklemiştir. Bu ikisi günümüze kadar kalmıştır, ancak onlara nispet edilmeleri su götürür.
ولم يبق من الآثار النبوية اليوم إلا المكحلة والمرود والقطعة من القميص والقطعة من القضيب وهي التي عبر عنها الجبرتي بقطعة عصا، وضم إليها شعرتان من اللحية النبوية الشريفة محفوظتان في زجاجة، وقد حفظت جميعها في أربعة صناديق صغيرة من الفضة ملفوفة في قطع من الديباج الأخضر المطرز: المكحلة والمرود في صندوق، والشعرتان في صندوق، والقميص في صندوق، والقضيب في صندوق، وفقدت بقية الآثار التي كانت معها، وهي القطعة من العنزة، والقطعة من القصعة، والمخصف، والملقط، والمشط، ولا يعلم في أي زمان فقدت.
Bugün nebevî âsârdan sadece sürmedan, sürme mili, kamîs parçası ve el-Cebertî'nin asa parçası diye ifade ettiği kadîb (çubuk) parçası kalmıştır. Bunlara bir şişe içinde muhafaza edilen şerefli nebevî sakaldan iki kıl eklenmiştir. Bunların tamamı işleme yeşil dîbâc parçalarına sarılmış olarak dört küçük gümüş sandık içinde muhafaza edilmiştir: sürmedan ile sürme mili bir sandıkta, iki kıl bir sandıkta, kamîs bir sandıkta ve kadîb bir sandıktadır. Yanlarında bulunan diğer âsâr —yani aneze parçası, kas'a parçası, biz, cımbız ve tarak— ise kaybolmuştur ve ne zaman kaybolduğu bilinmemektedir.
تنبيه
Tenbih
قال ابن إياس في حوادث المحرم من سنة ٨٨٩هـ: «وفيه توفي الشيخ ولي الدين أحمد شيخ الآثار النبوية وقاضي ثغر دمياط وكان دينًا خيرًا حسن السيرة لا بأس به» ا.هـ. وهي عبارة مبهمة قد يفهم منها أنها آثار نبوية أخرى بدمياط كانت في نظر قاضيها، وقد تبين لنا بعد بحث طويل استوعبنا فيه تراجم الأحمدين بالضوء اللامع للسخاوي أن المراد الآثار المعروفة التي بالقاهرة، وأن الشيخ ولي الدين المذكور كان شيخًا عليها ثم نقل قاضيًا لدمياط وتوفي بها، وملخص ما جاء عنه في هذا الكتاب أنه الشيخ ولي الدين أبو زرعة أحمد بن محمد بن عمر بن محمد بن إبراهيم البارنباري الشافعي سبط داود بن عثمان السبتي، ولد بمصر سنة ٨٢٨، واشتغل على البهاء بن القطان والشهاب بن مبارك شاه والبرهان المتبولي وغيرهم، وكتب الإملاء عن الحافظ بن حجر، وسمع الحديث على جماعة منهم عمه النور علي والبدر النسابة وهاجر القدسية، وناب في القضاء عن المناوي، واستقر به العز الكناني سنة ٨٧٠ شيخًا على الآثار، ثم استقر به الزين زكريا في قضاء دمياط بعد الصلاح بن كميل، وحمد في ذلك كله لعقله ومداراته وخبرته وسياسته مع فضيلة وتواضع، وكتب على مختصر أبي شجاع معلولًا ومختصرًا، وشرع في شرح على المنهاج، ومات وهو بدمياط ليلة الثلاثاء ثالث عشر المحرم سنة ٨٨٩، ودفن بتربة تجاه فتح الأسمر. ا.هـ. قلنا: وقول السخاوي فتح الأسمر جرى فيه على المشهور عند العامة، والصواب أنه العارف بالله فاتح بن عثمان الأسمر التكروري القادم من مراكش إلى دمياط، والمتوفى بها سنة ٦٩٥ ترجمه المقريزي في خططه في كلامه على دمياط ترجمة حافلة بيَّن فيها وهم العامة في اسمه وذكر له مناقب جليلة في الزهد والورع وسلوك طريق السلف من التمسك بالكتاب والسنة، رحمه الله تعالى ورضي عنه.
İbn İyâs 889 yılı Muharrem ayı hadiselerinde şöyle demiştir: “Bu ayda âsâr-ı nebeviyye şeyhi ve Dimyat sınır kalesi kadısı Şeyh Veliyyüddin Ahmed vefat etti; dindar, hayır sahibi, güzel siretli, zararsız bir kimseydi.” Sözü burada bitti. Bu, Dimyat'ta kadısının nezareti altında başka nebevî âsâr bulunduğu anlaşılabilecek müphem bir ibaredir. es-Sehâvî'nin ed-Dav'ü'l-lâmi' adlı eserinde Ahmed adını taşıyanların hâl tercümelerini baştan sona taradığımız uzun bir araştırmadan sonra bize açıklık kazandı ki kastedilen Kahire'deki bilinen âsârdır ve adı geçen Şeyh Veliyyüddin bunların şeyhi iken daha sonra Dimyat kadılığına nakledilmiş ve orada vefat etmiştir. Bu kitapta onun hakkında yer alan bilgilerin özeti şudur: O, Dâvûd b. Osman es-Sebtî'nin kızının oğlu Şeyh Veliyyüddin Ebû Zür'a Ahmed b. Muhammed b. Ömer b. Muhammed b. İbrâhim el-Bârinbârî eş-Şâfiî'dir. 828 yılında Mısır'da doğdu; el-Behâ İbnü'l-Kattân, eş-Şihâb İbn Mübârek Şah, el-Burhân el-Metbûlî ve başkalarından ders aldı. Hâfız İbn Hacer'den imlâ (yazdırma yoluyla hadis) yazdı. Aralarında amcası en-Nûr Ali, el-Bedr en-Nessâbe ve Hâcer el-Kudsiyye'nin de bulunduğu bir cemaatten hadis dinledi. el-Münâvî'ye kadılıkta nâiblik yaptı. el-İzz el-Kinânî 870 yılında onu âsâr şeyhliğine tayin etti; ardından ez-Zeyn Zekeriyyâ onu es-Salâh İbn Kümeyl'den sonra Dimyat kadılığına tayin etti. Fazilet ve tevazuuyla birlikte aklı, idareciliği, tecrübesi ve siyaseti sebebiyle bütün bu görevlerde övgüyle anıldı. Muhtasaru Ebî Şücâ' üzerine muallel (illetleri gösterilmiş) ve muhtasar bir çalışma yazdı, el-Minhâc üzerine bir şerhe başladı. 889 yılı Muharrem ayının on üçüncü salı gecesi Dimyat'ta iken vefat etti ve Feth el-Esmer'in karşısındaki türbeye defnedildi. Sözü burada bitti. Biz deriz ki: es-Sehâvî “Feth el-Esmer” sözünde avam arasında meşhur olana uymuştur; doğrusu ise onun, Merakeş'ten Dimyat'a gelen ve 695 yılında orada vefat eden ârif-i billâh Fâtih b. Osman el-Esmer et-Tekrûrî olduğudur. el-Makrîzî el-Hıtat'ında Dimyat bahsinde onun geniş bir hâl tercümesini vermiş, avamın onun ismindeki yanılmasını açıklamış ve zühd, vera' ve Kitap ile Sünnet'e sarılmaktan ibaret olan selef yolunu tutma hususunda pek yüce menkıbelerini zikretmiştir. Yüce Allah ona rahmet eylesin ve ondan razı olsun.
هوامش
Dipnotlar