Binûn

Taşlar Üzerindeki Kadem-i Şerîf İzleri

Kaynak: el-Âsârü'n-Nebeviyye · Ahmed Teymûr Paşa · Hindawi neşri · Türkçe çeviri

قلنا في كلامنا على رباط الآثار المسمى بعد ذلك بجامع أثر النبي إن به حجرًا تزعم العامة أن عليه أثر القدم النبوية الشريفة وليس بصحيح، ووعدنا بمعالجة البحث فيه وفيما يماثله من الأحجار في هذه التتمة فنقول:

Daha sonra Eserü'n-Nebî Camii diye adlandırılan Âsâr Ribâtı hakkındaki bahsimizde, orada avamın üzerinde şerefli nebevî kadem (ayak) izi bulunduğunu iddia ettiği bir taş olduğunu, ancak bunun sahih olmadığını söylemiş ve bu zeyilde hem onu hem de benzeri taşları inceleme sözü vermiştik. Şimdi şöyle diyoruz:

المعروف الآن من هذه الأحجار سبعة: أربعة منها بمصر، وواحد بقبة الصخرة ببيت المقدس، وواحد بالقسطنطينية، وواحد بالطائف، وهي حجارة سوداء إلى الزرقة في الغالب عليها آثار أقدام متباينة في الصورة والقدر لا يشبه الواحد منها الآخر، وقد ألّف العلامة أحمد بن محمد الوفائي الشافعي المعروف بابن العجمي المتوفى سنة ١٠٨٦ رسالة سماها: «تنزيه المصطفى المختار عما لم يثبت من الأخبار» بيَّن فيها عدم صحة هذه الأحجار، وأن لا سند لما ورد فيها، ونقل عن الإمام ابن تيمية أنها من اختراع الجهال وأن ما يروى من حديث تأثير قدمه ﷺ في الصخر إذا وطئ عليه من الكذب المختلق، وفي ج١ ص٢٦٠ من مجلة «الهداية الإسلامية» نبذة في ذلك لأستاذنا العلامة مديرها لخَّصها من هذه الرسالة فلتراجع. وسنورد في آخر هذه التتمة خلاصة نذكر فيها من تكلم على هذه الأحجار من العلماء الأعلام نفيًا وإثباتًا بعد أن نستوفي البحث فيها من الوجهة التاريخية مبتدئين بما بمصر منها على ما يأتي:

Bu taşlardan şu anda bilinenler yedi tanedir: Dördü Mısır'da, biri Beytülmakdis'te Kubbetü's-sahre'de, biri Kostantiniyye'de (İstanbul) ve biri Tâif'tedir. Bunlar çoğunlukla mavimsi siyah taşlar olup üzerlerinde şekil ve ölçü bakımından birbirinden farklı, hiçbiri diğerine benzemeyen ayak izleri vardır. İbnü'l-Acemî diye tanınan ve 1086 yılında vefat eden Allâme Ahmed b. Muhammed el-Vefâî eş-Şâfiî, Tenzîhü'l-Mustafa'l-muhtâr amma lem yesbüt mine'l-ahbâr adını verdiği bir risale telif etmiş; orada bu taşların sahih olmadığını ve haklarında varid olan rivayetlerin hiçbir senedi bulunmadığını açıklamıştır. Ayrıca İmam İbn Teymiyye'den bunların cahillerin uydurması olduğunu ve [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem'in kayaya bastığında ayağının onda iz bıraktığına dair rivayet edilen hadisin uydurulmuş bir yalan olduğunu nakletmiştir. el-Hidâyetü'l-İslâmiyye dergisinin 1. cilt 260. sayfasında, derginin müdürü olan allâme hocamızın bu risaleden özetlediği bir pasaj vardır; oraya başvurulsun. Biz bu taşları tarihî yönden tam olarak inceledikten sonra, bu zeylin sonunda büyük âlimlerden bu taşlar hakkında red veya kabul yönünde konuşanları zikredeceğimiz bir özet vereceğiz. Aşağıda geleceği üzere işe bunların Mısır'da bulunanlarından başlıyoruz:

الأول: حجر أثر النبي

Birincisi: Eserü'n-Nebî Taşı

وهو حجر ضارب إلى الحمرة عليه أثر قدمين، محفوظ في حجرة صغيرة مطلة على النيل وملاصقة للحائط الغربي لمسجد أثر النبي، وعلى هذه الحجرة قبة وفي حائطها الجنوبي محرابان؛ أحدهما لا شيء به، والذي في غربيه به صُفّة ألصق الحجر عليها وجعل على وجه هذا المحراب رخام منقوش كتب فيه بالنقر سطران بالتركية يفيدان أن إبراهيم باشا مد الله في عمره جدد هذا المقام على رسم القدم، وقد تقدم في كلامنا على رباط الآثار أن إبراهيم باشا الدفتردار المتولي على مصر سنة ١٠٧١ جدده ووسعه وبنى تحته رصيفًا وأرصد له أرضًا وعيّن به القراء والحراس، ثم نقلنا عن الجبرتي خبر تجديد آخر فيه قام به الخواجة محمود حسن بزرجان باشا سنة ١٢٢٤ وقلنا: إنه البناء الباقي إلى اليوم على الراجح والذي يظهر أن التجديد الأخير لم يشمل قبة الأثر بدليل هذه الكتابة الباقية على المحراب، إلا أن تكون هذه الرخامة أعيدت إلى مكانها بعد التجديد إبقاءً لاسم إبراهيم باشا وتاريخ وضع هذا الحجر بهذا المكان مجهول، فلا يغترن الناظر في الخطط الجديدة التوفيقية لعلي مبارك باشا، بما جاء عنه في كلامه عن قرية (أثر النبي) وزعمه أن الظاهر بيبرس هو الباني للمسجد وللقبة على هذا الأثر، فقد بيّنا وهمه هذا فيما تقدم، وأن المسجد من بناء الصاحب تاج الدين ابن حِنَّا، وكان يعرف برباط الآثار، ثم تغيرت معالمه مع الزمن بما حدث فيه من التجديد، كما تغير اسمه بجامع أثر النبي، والراجح في هذا الحجر أنه لم يوضع بهذا المسجد إلا في القرون الأخيرة؛ إذ لو كان من زمن ابن حنا أو ما قرب منه، ما أغفل ذكره مؤرخو تلك العصور، كما لم يغفلوا ذكر ما كان هنا من الآثار، ولم نجد له ذكرًا فيما اطلعنا عليه من الرحل إلا في «الحقيقة والمجاز في رحلة الشام ومصر والحجاز» للعلامة عبد الغني النابلسي، وهي في وصف رحلته إلى هذه البقاع الثلاث في أوائل القرن الثاني عشر، وقد زاره باعتقاد وحسن نية، كما فعل بحجر قايتباي، وكانت زيارته له بعد زيارته لمقياس النيل بالروضة، فقال عنه ما نصه: «ثم قمنا من ذلك المكان، وركبنا وسرنا مع الجماعة بالسرور والأمان، إلى أن وصلنا إلى المسجد الذي فيه قدم النبي ﷺ، فدخلنا إليه وصلينا صلاة الظهر بالجماعة، ورأينا ذلك المسجد فدخلنا إلى قبة لطيفة، وبها البهجة والجلال والهيبة لطيفة، وهناك أثر قدم النبي ﷺ في حجر شريف، مرتفع في طاق عال منيف، في الحائط القبلي وعليه الماورد والستر المسبول، وأنواع القبول، وقد عقدت على ذلك المكان قبة سامية البناء، جالبة الهناء، فتبركنا به وحصل لنا كمال الصفاء، وغاية الشوق والوفاء». ثم أنشد فيه لنفسه:

Bu, üzerinde iki ayak izi bulunan kızılımsı bir taş olup Nil'e bakan ve Eserü'n-Nebî Mescidi'nin batı duvarına bitişik olan küçük bir odada muhafaza edilmektedir. Bu odanın üzerinde bir kubbe, güney duvarında ise iki mihrap vardır; bunlardan birinde hiçbir şey yoktur, batısındakinde ise taşın üzerine yapıştırıldığı bir seki (suffe) bulunmaktadır. Bu mihrabın yüzüne, üzerine kazıma yoluyla Türkçe iki satır yazılmış nakışlı bir mermer konulmuştur; bu satırlar İbrahim Paşa'nın —Allah ömrünü uzatsın— bu makamı kadem resmine göre yenilediğini ifade etmektedir. Âsâr Ribâtı hakkındaki bahsimizde geçmiş idi ki 1071 yılında Mısır valisi olan Defterdar İbrahim Paşa burayı yenilemiş, genişletmiş, altına bir rıhtım inşa etmiş, oraya bir arazi vakfetmiş ve kurrâ (Kur'an okuyanlar) ile bekçiler tayin etmişti. Ardından el-Cebertî'den, 1224 yılında Hâce Mahmud Hasan Bâzergân Paşa'nın burada yaptığı bir başka yenileme haberini nakletmiş ve tercih edilen görüşe göre günümüze kadar kalan binanın bu olduğunu söylemiştik. Görünen o ki son yenileme, mihrap üzerinde kalan bu kitabenin delaletiyle eser kubbesini kapsamamıştır; meğerki bu mermer, İbrahim Paşa'nın adını yaşatmak için yenilemeden sonra yerine iade edilmiş olsun. Bu taşın bu mekâna konulma tarihi meçhuldür. Ali Mübârek Paşa'nın el-Hıtatü'l-cedîdetü't-Tevfîkıyye adlı eserine bakan kimse, onun Eserü'n-Nebî köyü hakkındaki bahsinde yer alan bilgilere ve bu eser üzerindeki mescidi ve kubbeyi inşa edenin ez-Zâhir Baybars olduğu iddiasına aldanmasın. Zira onun bu yanılmasını, mescidin es-Sâhib Tâceddin b. Hinnâ'nın yapısı olduğunu ve Âsâr Ribâtı diye bilindiğini, daha sonra içinde yapılan yenilemelerle zamanla izlerinin değiştiğini, aynı şekilde adının da Eserü'n-Nebî Camii olarak değiştiğini yukarıda açıklamıştık. Bu taş hakkında tercih edilen görüş, bu mescide ancak son asırlarda konulduğudur; çünkü İbn Hinnâ zamanından veya ona yakın bir dönemden olsaydı, o asırların tarihçileri buradaki diğer âsârı zikretmeyi ihmal etmedikleri gibi onu zikretmeyi de ihmal etmezlerdi. Muttali olduğumuz seyahatnameler arasında buna dair bir kayda sadece Allâme Abdülganî en-Nâblusî'nin el-Hakîka ve'l-mecâz fî rıhleti'ş-Şâm ve Mısr ve'l-Hicâz adlı eserinde rastladık. Bu eser onun on ikinci asrın başlarında bu üç bölgeye yaptığı seyahatin tasviridir. Kayıtbay taşına yaptığı gibi bunu da itikat ve hüsnüniyetle ziyaret etmiştir. Onu ziyareti, Ravza'daki Nil Mikyâsı'nı ziyaretinden sonra gerçekleşmiş olup hakkında aynen şöyle demiştir: “Sonra o mekândan kalktık, bineklerimize bindik ve cemaatle birlikte sevinç ve emniyet içinde yürüyerek Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kademinin bulunduğu mescide ulaştık. İçeri girdik, öğle namazını cemaatle kıldık ve o mescidi gördük. Ardından iç açıcı, celal ve tatlı bir heybet taşıyan hoş bir kubbeye girdik. Orada kıble duvarında yüksek ve gösterişli bir kemer içinde yükselen şerefli bir taşta Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kadem izi vardı; üzerinde gül suyu, indirilmiş örtü ve türlü hüsnükabul tezahürleri bulunuyordu. O mekânın üzerine yüksek yapılı, huzur veren bir kubbe çatılmıştı. Onunla teberrük ettik; bizde tam bir safa, sonsuz bir şevk ve vefa hâsıl oldu.” Ardından orası hakkında kendi şiirini okudu:

طه الرسول به الفؤاد مولع أكرم بممشاه المؤثر في الحجر

Gönül, Resûl Tâhâ'ya tutkundur Taşta iz bırakan yürüyüşü ne yücedir!

إن فات عيني أن تراه فإنها قنعت هناك بما تراه من الأثر

Gözüm onu görmeyi kaçırdıysa da Orada gördüğü izle yetindi

وأنشد فيه أيضًا قوله:

Orası hakkında şu sözünü de okudu:

قدم النبي بمصر جئنا نحوه متبركين بنوره الفياض

Mısır'da Peygamber'in kademine doğru geldik Feyizli nuruyla teberrük ederek

تعلو عليه من الجلالة قبة أنوارها كالبرق في الإيماض

Üzerinde celaletten bir kubbe yükselir Nurları çakan şimşek gibidir

وعليه أسرار المهابة والبها يهدي القلوب لذكر عهد ماض

Üzerinde mehabet ve güzellik sırları vardır Kalpleri geçmiş bir ahdi anmaya yöneltir

حصلت به كل السعادة والمنى للزائرين وسائر الأغراض

Onunla bütün saadet ve dilekler hâsıl oldu Ziyaretçiler için, ve diğer bütün maksatlar

أثر شريف قد بدا في صخرة من مسها يشفي من الأمراض

Şerefli bir iz ki bir kayada belirdi Ona dokunan hastalıklardan şifa bulur

انتهى. وبقي هذا المسجد معروفًا بمسجد الآثار بعد نقل الآثار النبوية منه إلى قبة الغوري في أوائل القرن العاشر، ثم عرف بجامع أثر النبي، وهي تسمية لم نرها في التاريخ قبل القرن الحادي عشر، والغالب أنه سمي بذلك بعد وضع هذا الحجر فيه، وقد أطلق هذا الاسم أيضًا على القرية الملاصقة له، ثم على الشارع الموصل إليه من مصر القديمة الذي أحدث في هذا العصر ممتدًا على شاطئ النيل.

Sözü bitti. Bu mescid, onuncu asrın başlarında nebevî âsârın oradan el-Gûrî Kubbesi'ne nakledilmesinden sonra da Âsâr Mescidi olarak tanınmaya devam etti; daha sonra Eserü'n-Nebî Camii diye tanındı ki bu, on birinci asırdan önce tarihte görmediğimiz bir adlandırmadır. Galip ihtimalle bu taş oraya konulduktan sonra bu isimle adlandırılmıştır. Bu isim aynı zamanda ona bitişik olan köye, ardından da bu asırda Nil kıyısı boyunca uzanacak şekilde açılan ve Mısrü'l-kadîme'den oraya ulaşan caddeye verilmiştir.

الثاني: حجر قايتباي

İkincisi: Kayıtbay Taşı

وهو حجر أسود به أثر قدمين موضوع بجوار قبر السلطان الملك الأشرف أبي النصر قايتباي المحمودي المتوفى في ١٧ ذي القعدة سنة ٩٠١هـ، وكان أعد هذا القبر لنفسه في حجرة واسعة ذات قبة شاهقة ملاصقة لمسجده الذي بناه بالصحراء المعروفة الآن بقرافة المجاورين، ويرى الزائر في ركن من هذه الحجرة قبر ولده السلطان الملك الناصر أبي السعادات محمد، المتولي بعده على المملكة المصرية، والمتوفى مقتولًا في ١٥ ربيع الأول سنة ٩٠٤هـ، وبجواره حجر آخر أسود عليه أثر واحد يزعمون أنه أثر قدم الخليل عليه السلام، والشائع فيهما عند السدنة وسكان تلك الجهة أن السلطان استجلبهما من الحجاز ليوضعا بعد موته بجوار قبره تبركًا بهما، وهو شيء لم نره مسطورًا في تاريخ، وإنما يذكره بعض أصحاب الرحلات على ما سمعوه من الأفواه، وذكره أيضًا العلامة شهاب الدين الخفاجي في نسيم الرياض شرح شفا القاضي عياض بما نصه: «قيل: إن السلطان قايتباي اشتراه بعشرين ألف دينار وأوصى بجعله عند قبره وهو موجود إلى الآن». قلنا: وإذا لم يصح شراء السلطان لهذين الحجرين أو أحدهما، فلا يبعد أن يكونا من الأحجار التي قيل إنها أحضرت من خيبر لشمس الدين ابن الزمن التاجر الشهير وجعلها بمدرسته التي كان شرع في إنشائها بشاطئ بولاق، وكان يقيم أحيانًا بمكة للإشراف على أبنية الأشرف قايتباي بها ثم توفي بها سنة ٨٩٧، فيحتمل أنه أحضرها معه من الحجاز، ثم اختار السلطان منها هذين الحجرين فنقلهما بعد موته من مدرسته، والله أعلم. وسيأتي الكلام على هذه المدرسة وما كان بها من الآثار في هذا الفصل وفي فصل الشعرات الشريفة.

Bu, 17 Zilkade 901 tarihinde vefat eden Sultan el-Melikü'l-Eşref Ebü'n-Nasr Kayıtbay el-Mahmûdî'nin kabrinin yanına konulmuş, üzerinde iki ayak izi bulunan siyah bir taştır. Sultan bu kabri, bugün Karâfetü'l-mücâvirîn diye bilinen sahrada inşa ettiği mescidine bitişik, yüksek kubbeli geniş bir odada kendisi için hazırlatmıştı. Ziyaretçi bu odanın bir köşesinde, kendisinden sonra Mısır memleketinin idaresini üstlenen ve 15 Rebîülevvel 904 tarihinde maktul olarak vefat eden oğlu Sultan el-Melikü'n-Nâsır Ebü's-Seâdât Muhammed'in kabrini görür. Onun yanında ise üzerinde tek bir iz bulunan başka bir siyah taş vardır ki bunun Halîl aleyhisselâm'ın kademinin izi olduğunu ileri sürerler. Türbedarlar ve o bölge ahalisi arasında bu iki taş hakkında yaygın olan söylenti, Sultan'ın vefatından sonra kendileriyle teberrük edilmesi amacıyla kabrinin yanına konulmaları için bunları Hicaz'dan getirttiği yönündedir. Bu, hiçbir tarih kitabında yazılı olarak görmediğimiz bir şeydir; bunu yalnızca bazı seyahatname müellifleri ağızlardan duyduklarına dayanarak zikrederler. Allâme Şihâbüddîn el-Hafâcî de Kadı İyâz'ın eş-Şifâ'sının şerhi olan Nesîmü'r-riyâz'da şu ifadelerle bunu zikretmiştir: “Denildi ki: Sultan Kayıtbay onu yirmi bin dinara satın almış ve kabrinin yanına konulmasını vasiyet etmiştir; taş hâlen mevcuttur.” Deriz ki: Sultan'ın bu iki taşı ya da birini satın aldığı sahih değilse, bunların meşhur tüccar Şemseddîn İbnü'z-Zemen için Hayber'den getirildiği ve Bulak kıyısında inşasına başladığı medresesine koyduğu söylenen taşlardan olması uzak bir ihtimal değildir. Kendisi el-Eşref Kayıtbay'ın Mekke'deki binalarına nezaret etmek üzere zaman zaman orada ikamet ederdi; nitekim 897 yılında orada vefat etmiştir. Dolayısıyla taşları Hicaz'dan beraberinde getirmiş olması, ölümünden sonra da Sultan'ın bunların arasından bu iki taşı seçerek medresesinden nakletmiş olması muhtemeldir. Allah en iyisini bilir. Bu medrese ve içindeki âsâr hakkındaki bahis, bu fasılda ve Saç-ı Şerifler faslında gelecektir.

وقد زار المقري وأبو سالم العياشي هذا الأثر في القرن الحادي عشر وأبو العباس أحمد بن محمد بن ناصر الدرعي في أوائل القرن الثاني عشر، وأبو العباس أحمد الفاسي في أوائل الثالث عشر، فذكروا عدم ثبوت صحته، وأنه يزار بحسن النية فقط، وزاره في أوائل القرن الثاني عشر الشيخ عبد الغني النابلسي، ولكنه لم يعتمد فيه إلا على ما سمعه من الأفواه، وقد ذكره مرتين في رحلته «الحقيقة والحجاز» إحداهما بإسهاب في زيارته الأولى له، والثانية باختصار في زيارته الثانية عند خروجه من القاهرة للحج، فقال في الأولى: «ثم سرنا إلى أن وصلنا إلى جامع السلطان قايتباي، وهو مكان معمور، وبأنواع الخير مغمور، فدخلنا إليه وزرنا قبر السلطان، وعليه قبة عظيمة، ذات جدران محكمة جسيمة، فوقفنا وقرأنا الفاتحة، ودعونا الله تعالى، وعند رأس القبر قدم النبي ﷺ في صخرة موضوعة على كرسي، وعلى تلك الصخرة قبة لطيفة من خالص الفضة مطلية بالذهب والكتابة بالذهب حولها بالخط الحسن، وللقبة باب، ففتح لنا وزرنا القدم الشريفة، وقبلناها وتبركنا بها، وعند الجدار الشمالي قبر زوجة السلطان قايتباي، وعلى قبرها قدم الخليل إبراهيم عليه الصلاة والسلام أيضًا في صخرة، وعلى تلك الصخرة قبة من خشب فزرناها وتبركنا بها وقرأنا الفاتحة ودعونا الله تعالى، وذكروا لنا أن السلطان سليما من بني عثمان عليه الرحمة والرضوان لما دخل مصر المحروسة زار القدم المذكورة قدم النبي ﷺ وتبرك بها ثم بعد رجوعه إلى بلاد الروم، أرسل جماعة من الناس إلى مصر، وأخذ القدم النبوية المحمدية فحملت الصخرة إليه لأجل التبرك وحصول الخير بها في البلاد الرومية، فلما وصل ذلك إلى بلاد الروم سلطان بني عثمان، رأى في منامه السلطان قايتباي، وأمره أن يرد القدم إلى مكانها، وقال له: أنا أخذتها بإذن النبي ﷺ من المدينة، فلما أفاق من منامه أرسلها إلى مكانها وأرسل معها أربعة أعلام مكتوبة بالذهب، وهي إلى الآن موجودة في ذلك المكان. ا.هـ. قلنا: الذي نسبه إلى السلطان سليم لم يقله أحد من المؤرخين، وإنما نقله كما ذكروه له، وهو من أوهام السدنة وخلطهم في المسائل التاريخية، والمعروف أن الذي نقل هذا الحجر إلى القسطنطينية هو السلطان أحمد بن محمد المعروف عند العثمانيين بأحمد الأول المتولي سنة ١٠١٢ والمتوفى سنة ١٠٢٦، وهو الذي جعل عليه القبة الفضة على ما ذكره العلامة أحمد المقري في فتح المتعال في مدح النعال، فقد سرد في خاتمة هذا الكتاب مسائل تعرض في إحداها لهذا الحجر، وأورد أبياتًا سقيمة كثيرة الضرورات رآها مكتوبة على الفضة التي جعلها هذا السلطان على الحجر، وهذا نص ما قال: «ومنها أن كثيرًا من مادحيه ﷺ صرحوا بأنه كان إذا مشى على الصخر غاصت قدماه فيه، وإذا مشى على الرمل لا يؤثر فيه حتى إنه اشتهر عند الناس قصد بعض الحجارة التي فيها شبه أثر القدم النبوية فيما يقال للتبرك بها، خصوصًا ما وضع منها في المواضع المقصودة للزيارة، وقد رأيت بمصر المحروسة بتربة السلطان المرحوم أبي النصر قايتباي المحمودي رحمه الله بالصحراء حجرًا فيه أثر قدم يقال: إنه أثر القدم النبوية، والناس يزورونه وقد رأوا له بركات، وقد كان الخنكار المرحوم سلطان الروم خادم الحرمين الشريفين مولانا السلطان أحمد ابن مولانا السلطان محمد ابن مولانا السلطان مراد بن عثمان رحم الله سلفه ونصر خلفه نقله من هذا المحل إلى حضرته العلية القسطنطينية، ثم أمر برده إلى محله وجعل عليه فضة بصنعة مملوكية وعليها مكتوب مما قرأته ما مثاله ولم يعلم قائله:

el-Makkarî ve Ebû Sâlim el-Ayyâşî on birinci asırda, Ebü'l-Abbâs Ahmed b. Muhammed b. Nâsır ed-Der'î on ikinci asrın başlarında, Ebü'l-Abbâs Ahmed el-Fâsî ise on üçüncü asrın başlarında bu eseri ziyaret etmişler; sıhhatinin sabit olmadığını ve yalnızca iyi niyetle ziyaret edildiğini belirtmişlerdir. On ikinci asrın başlarında Şeyh Abdülganî en-Nâblusî de burayı ziyaret etmiş, ancak bu konuda ağızlardan duyduklarından başkasına dayanmamıştır. el-Hakîka ve'l-Hicâz adlı seyahatnamesinde bundan iki kez bahsetmiştir: Birincisi orayı ilk ziyaretinde ayrıntılı olarak, ikincisi ise hac için Kahire'den çıkarken yaptığı ikinci ziyaretinde muhtasar olarak. İlkinde şöyle demiştir: “Sonra yürüyüp Sultan Kayıtbay Camii'ne ulaştık. Burası mamur ve türlü hayırlarla dolu bir mekândır. İçeri girdik ve Sultan'ın kabrini ziyaret ettik. Üzerinde sağlam ve heybetli duvarları olan muazzam bir kubbe vardır. Durup Fâtiha okuduk ve Yüce Allah'a dua ettik. Kabrin başucunda, bir kürsü üzerine konulmuş bir kayanın içinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kademi bulunmaktadır. O kayanın üzerinde altın yaldızlı saf gümüşten latif bir kubbe, etrafında ise güzel bir hatla altınla yazılmış bir yazı vardır. Kubbenin bir kapısı mevcuttur; bizim için açıldı, biz de Kadem-i Şerif'i ziyaret ettik, onu öptük ve onunla teberrük ettik. Kuzey duvarının yanında Sultan Kayıtbay'ın zevcesinin kabri, onun kabrinin üzerinde de yine bir kayanın içinde Halîl İbrâhim aleyhissalâtü vesselâm'ın kademi vardır. O kayanın üzerinde ahşaptan bir kubbe bulunmaktadır; onu da ziyaret ettik, onunla teberrük ettik, Fâtiha okuduk ve Yüce Allah'a dua ettik. Bize anlattıklarına göre Osmanoğullarından Sultan Selim —rahmet ve rıdvan üzerine olsun— Mahrûse-i Mısır'a girdiğinde söz konusu kademi, yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kademini ziyaret etmiş ve onunla teberrük etmiştir. Daha sonra Rum diyarına döndüğünde Mısır'a bir grup insan göndermiş ve Nebevî-Muhammedî kademi aldırmıştır; Rum diyarında kendisiyle teberrük edilmesi ve hayır elde edilmesi için kaya ona taşınmıştır. Bu kaya Rum diyarına, Osmanoğulları sultanına ulaştığında, rüyasında Sultan Kayıtbay'ı görmüş; Kayıtbay ona kademi yerine geri göndermesini emretmiş ve kendisine: ‘Ben onu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in izniyle Medine'den aldım’ demiştir. Uykusundan uyanınca onu yerine geri göndermiş, beraberinde altınla yazılmış dört sancak da yollamıştır ki bunlar şu ana kadar o mekânda mevcuttur.” Sözü bitti. Deriz ki: Sultan Selim'e nispet ettiği bu olayı tarihçilerden hiçbiri söylememiştir; o bunu yalnızca kendisine anlattıkları şekilde nakletmiştir. Bu, türbedarların kuruntularından ve tarihî meseleleri birbirine karıştırmalarından ibarettir. Bilinen odur ki bu taşı Kostantiniyye'ye nakleden kişi, Osmanlılar nezdinde I. Ahmed olarak tanınan, 1012 yılında tahta çıkıp 1026 yılında vefat eden Sultan Ahmed b. Muhammed'dir. Allâme Ahmed el-Makkarî'nin Fethu'l-Müteâl fî medhi'n-niâl adlı eserinde zikrettiğine göre taşın üzerine gümüş kubbeyi yaptıran da odur. Nitekim el-Makkarî bu kitabın hâtimesinde bazı meseleleri sıralamış, bunlardan birinde bu taşa değinmiş ve bu Sultan'ın taşın üzerine yaptırdığı gümüşün üstünde yazılı gördüğü, vezin zaruretleriyle dolu cılız beyitleri aktarmıştır. Söylediğinin metni şöyledir: “Bunlardan biri de şudur: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i medhedenlerin birçoğu, onun kayanın üzerinde yürüdüğünde ayaklarının kayaya gömüldüğünü, kumun üzerinde yürüdüğünde ise onda iz bırakmadığını açıkça ifade etmişlerdir. Öyle ki halk arasında, kendisiyle teberrük etmek amacıyla, söylendiğine göre üzerinde Nebevî kademin izine benzer izler bulunan bazı taşları —özellikle de bunlardan ziyaret edilmek üzere belirli makamlara konulmuş olanları— ziyaret etme âdeti meşhur olmuştur. Ben Mahrûse-i Mısır'da, sahrada bulunan merhum Sultan Ebü'n-Nasr Kayıtbay el-Mahmûdî rahimehullâh'ın türbesinde, üzerinde Nebevî kademin izi olduğu söylenen bir ayak izi barındıran bir taş gördüm. İnsanlar onu ziyaret ediyorlar ve onun bereketlerini görmüşlerdir. Merhum Hünkâr, Rum Sultanı, Hâdimü'l-Haremeyni'ş-Şerîfeyn Mevlânâ Sultan Ahmed b. Mevlânâ Sultan Muhammed b. Mevlânâ Sultan Murad b. Osman —Allah selefine rahmet etsin, halefine nusret versin— onu bu mahalden yüce makamı Kostantiniyye'ye nakletmiş, sonra mahalline geri gönderilmesini emretmiş ve üzerine Memlük işi bir gümüş kaplatmıştır. Bunun üzerinde, okuduklarım arasında yer alan, şairi bilinmeyen şu ifadeler yazılıdır:

تشوق حضرة السلطان أحمد زيارة موطئ القدم المكرم

Sultan Ahmed Hazretleri iştiyak duydu Mükerrem kademin bastığı yeri ziyaret etmeye

فحركه بجاذبة اشتياق على إقدام أقدام فقدم

Böylece iştiyak cazibesiyle onu harekete geçirdi Ayakların cesaretle ilerlemesi üzerine, o da geldi

وسيره إلى القسطنطنية فقال له تقدم خير مقدم

Ve onu Kostantiniyye'ye yürüttü Ona dedi ki: En hayırlı gelişle buyur

وأدخل داره باليمن حبًّا وتعظيمًا لصاحبه المعظم

Ve bereketle sarayına soktu, muhabbetten Ve muazzam sahibine tazimden dolayı

حبيب الله سيدنا محمد عليه ربنا صلى وسلم

Allah'ın habibi Efendimiz Muhammed'e Rabbimiz ona salât ve selâm eylesin

وأرجعه بإعزاز عظيم إلى تلقاء موضعه المقدم

Ve onu büyük bir izzetle geri gönderdi Önceki makamına doğru

إلهي عمّر السلطان أحمد وقدّمه على من تقدم

İlâhî, Sultan Ahmed'e uzun ömür ver Ve onu geçmiştekilerin önüne geçir

بحرمة صاحب القدم المعلَّى إلى الدرجات في الأفلاك سلم

Yüce kademin sahibinin hürmetine Ki o kadem feleklerdeki derecelere bir merdivendir

وتشرف بزيارته سنة ١٠٢٤ ا.هـ. ما ألفيته بحروفه». والذي ذكره من نقل السلطان أحمد للحجر غير مستبعد، فقد ذكرت التواريخ التركية أنه كان كثير التعظيم للآثار النبوية، حتى إنه نقش مثال القدم النبوية على صُرْغَوج عمامته ونقش معه بيتين بالتركية من نظمه، والصرغوج حلية كانت توضع على القلنسوة أو العمامة ولم تزل هذه القبة إلى اليوم على هذا الحجر، وهي قبة صغيرة قائمة على قاعدة مربعة مرفوعة على أربعة أعمدة والأبيات المذكورة منقوشة بالحفر في جوانب القاعدة، ولم تتيسر لنا قراءتها إلا بعناء بعد جلاء موضعها ومسحه، وكانت تظهر لنا في بعض المواضع عند مسحها آثار الطلاء بالذهب، وقد اكمدَّ لون القبة وتغير حتى يخيل لرائيها أنها من نحاس.

Ve 1024 yılında onu ziyaret etmekle müşerref oldu. Harfi harfine bulduğum metin burada bitti.” Sultan Ahmed'in taşı naklettiğine dair zikrettiği husus uzak bir ihtimal değildir. Nitekim Türk tarihleri onun nebevî âsâra son derece tazim gösterdiğini, hatta sarığının sorgucuna Nebevî kademin timsalini nakşettirdiğini ve yanına kendi nazmından Türkçe iki beyit yazdırdığını zikretmiştir. Sorguç, kalensüve (başlık) veya sarık üzerine konulan bir süstür. Bu kubbe bugün hâlâ bu taşın üzerindedir; dört sütun üzerine yükseltilmiş kare bir kaide üzerinde duran küçük bir kubbedir ve söz konusu beyitler kaidenin yanlarına oyma olarak nakşedilmiştir. Bunları ancak yerini temizleyip sildikten sonra güçlükle okuyabildik. Silerken bazı yerlerde bize altın yaldız izleri görünüyordu. Kubbenin rengi ise bakan kimseye bakırdan yapılmış izlenimi verecek kadar matlaşmış ve değişmiştir.

وأما الحجر الآخر الذي قيل: إنه به أثر الخليل فعليه شبه قبة من خشب مستطيلة دقيقة الأعلى واسعة الأسفل كالقمع ساذجة لا أثر للصناعة فيها.

Üzerinde Halîl'in izi olduğu söylenen diğer taşa gelince, onun üstünde üst kısmı dar, alt kısmı geniş, huni gibi uzunlamasına, hiçbir sanat izi taşımayan sade ahşaptan kubbeye benzer bir şey vardır.

ولما زار أبو العباس أحمد الفاسي في رحلته إلى الحج سنة ١٣١١ مسجد السلطان قايتباي، وصف الحجرين بقوله: «وتبركت بحجرين هنالك شاع على ألسنة العوام أنهما أثر فيهما قدما النبي ﷺ، أحدهما بلصق قبر السلطان المذكور فيه أثر قدمين، والآخر مقابل له يمنة الداخل من الباب فيه أثر آخر، وعليهما بناء وهما مرفوعان من الأرض على بناء، وإن لم يصح ذلك فقد نسبا إلى النبي ﷺ في الجملة والله يعاملنا بنياتنا». ثم نقل عبارة أبي سالم العياشي عنهما في رحلته، ونصها: «عند رأس القبر حجر مبني عليه بناء حسن فيه أثر قدمين شاع عند الناس أنهما قدما النبي ﷺ، وهناك حجر آخر فيه أثر قدم أخرى يقال: إنها قدم الخليل، والناس يزورونها ويذكرون أنها من الذخائر التي ظفر بها السلطان قايتباي أيام سلطنته، فجعلت عند قبره رجاء بركتها ولا يبعد ذلك، فقد كان ملكًا عظيمًا عدلًا موقرًا مهيبًا محببًا إلى الخلق، ذا سيرة حسنة في الرعية، واجتهاد في عبادة ربه، إلا أننا لم نر من نصٍّ على أنه ظفر بشيء من هذه الآثار من المؤرخين، بل ذكر جماعة من حفاظ المحدثين أن ما استفاض واشتهر خصوصًا على ألسنة الشعراء والمداح من أن رجل النبي ﷺ غاصت في الحجر لا أضل له، ولم يذكر أحد أن أثر الخليل عليه السلام موجود في غير حجر المقام. قلت: وبالمدينة المشرفة ومكة والقدس آثار يقال: إنها آثار بعض أعضاء النبي ﷺ من قدم ومرفق وأصابع والله أعلم بصحة ذلك، ولكن لم يزل الناس منذ أعصار يتبركون بها من العلماء والصالحين، ويتقي الآخر منهم الأول، فأجل ذلك لما دخلنا إلى مزار السلطان المذكور صبَّ القيِّم على الأثرين شيئًا من ماء الورد، فغمسنا فيه أيدينا ومسحنا بها أوجهنا ورءوسنا وأبداننا رجاء البركة بحسن النية وجميل الاعتقاد» إلى آخر ما ذكره. وقال أبو العباس الفاسي عقب نقله لكلامه: «وما زال يبعد كل البعد عند علماء القاهرة ثبوت الأثر المذكور، فقد تكلمت مع شيخنا الشيخ داود القلعي في ذلك فلم يسعفني بالكلام فيه». ا.هـ. قلنا: وآثار القدم والمرفق التي أشار إليها أبو سالم العياشي رأيناها مذكورة في سؤال رفع إلى الإمام السيوطي، فأجاب بأنه لم يقف في ذلك على أصل ولا سند ولا رأي مَن خرَّجه في شيء من كتب الحديث. ا.هـ. والذي يرويه الناس في المرفق أنه ﷺ لما جاء إلى دار أبي بكر الصديق (رضي الله عنه) بمكة ووقف ينتظره ألصق منكبه ومرفقه بالحائط فغاص المرفق بالحائط في الحجر وأثر فيه، وبه سمى الزقاق زقاق المرفق. ا.هـ. ملخصًا من فتح المتعال للمقري. وذكره أيضًا قطب الدين الحنفي في الإعلام بأعلام بيت الله الحرام في الخاتمة التي خصها بالأماكن المجاب فيها الدعاء بمكة فقال: إنه صفحة حجر مبني في جدار في وسطه حفرة مثل محل المرفق يزوره العوام ويزعمون أن النبي ﷺ اتكأ عليه فغاص مرفقه الشريف فيه، ثم قال: «وما رأيت في كلام أحد من المؤرخين من حقق شيئًا من ذلك، والله أعلم بحقيقته»، ورأينا أيضًا في موضعين من هذه الخاتمة أن بالجبل المقابل لثبير الذي بلحفه مسجد الخيف غارًا يقال له غار المرسلات لنزول سورة «والمرسلات» به، تزعم العامة أن سقفه لَانَ لرأس النبي ﷺ فأثر به تجويفًا بقدر دورة الرأس فيضع الناس رءوسهم في هذا الموضع تبركًا، ثم ذكر أنه لم يقف على خبر يعتمده في ذلك. قلنا: ذكره التقى الفاسي في شفاء الغرام والجلال السيوطي في الخصائص الكبرى عن أبي نعيم ولكن بلا سند، وقد بقي هذان الحجران مقصودين بالزيارة إلى زماننا هذا، وذكرهما العلامة إسماعيل الحامدي المالكي أحد علماء الأزهر المتوفي سنة ١٣١٦ في الرحلة الحامدية إلى الأٌقطار الحجازية، وهي في حجة سنة ١٢٩٧هـ، فقال: إنه زارهما وإن حجر المرفق كان قريبًا من الصاغة، وذكر حجرًا آخر زاره في الطريق التي بين مكة والتنعيم، قيل: إن النبي ﷺ أسند ظهره إليه فلَانَ وغاص فيه، وذكر حجرًا آخر قيل: إن عليه أثر كفه ﷺ بمسجد الغمامة بجهة بدر، وحجرًا بالمدينة في مكان بأسفل جبل أُحُد عليه أثر نبوي. والراجح أنها قلعت جميعها من أماكنها ومحيت آثارها بعد استيلاء الملك عبد العزيز بن سعود ملك نجد على الحجاز سنة ١٣٤٤، ومن حجارة الآثار حجر قيل: إن عليه أثرًا نبويًا في قرية شهار بالطائف يسمونه بأثر الغزالة النبوية، ذكره الفاكهي في تاريخه للطائف، ونقله عنه الشيخ محمد عبد الكريم من علماء القرن الثاني عشر في رسالة له في فضائل الحبر ابن عباس والطائف، ثم قال: «ولم أقف على ما يشهد لذلك في كتب الآثار ولا في أجزاء لطيفة صنفت في آثار الطائف للمتأخرين ولا على ما ينفيه». ا.هـ. وقد دعانا التعرض لأثر المرفق إلى الاستطراد لذكر هذه الأحجار إتمامًا للفائدة ببيانها وبيان أن لا مستند فيها إلى على ما هو شائع بين الناس، والله أعلم.

Ebü'l-Abbâs Ahmed el-Fâsî 1311 yılındaki hac yolculuğunda Sultan Kayıtbay Mescidi'ni ziyaret ettiğinde, bu iki taşı şu sözleriyle anlatmıştır: “Orada, avamın dilinde üzerlerinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in iki kademinin izi bulunduğu şayi olan iki taşla teberrük ettim. Bunlardan biri adı geçen Sultan'ın kabrinin bitişiğindedir ve üzerinde iki ayak izi vardır; diğeri ise onun karşısında, kapıdan girenin sağ tarafındadır ve üzerinde başka bir iz vardır. İkisinin de üzerinde birer yapı mevcuttur ve yerden bir kaide üzerine yükseltilmişlerdir. Bu sahih olmasa bile sonuçta Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e nispet edilmişlerdir; Allah bize niyetlerimize göre muamele eder.” Daha sonra Ebû Sâlim el-Ayyâşî'nin seyahatnamesinde bu iki taş hakkındaki ibaresini nakletmiştir ki metni şöyledir: “Kabrin başucunda, üzerine güzel bir yapı inşa edilmiş bir taş vardır; içinde halk arasında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in iki kademi olduğu şayi olan iki ayak izi bulunmaktadır. Orada içinde başka bir ayak izi bulunan bir taş daha vardır ki bunun Halîl'in kademi olduğu söylenir. İnsanlar bunları ziyaret ederler ve bunların Sultan Kayıtbay'ın saltanatı günlerinde elde ettiği nefâisten olduğunu, bereketi umularak kabrinin yanına konulduğunu söylerler. Bu uzak bir ihtimal değildir; zira o büyük, adil, vakur, heybetli, halk tarafından sevilen, tebaası içinde güzel bir sirete sahip ve Rabbine ibadette gayretli bir hükümdardı. Ne var ki tarihçilerden, onun bu âsârdan herhangi bir şey elde ettiğine dair açık bir kayıt koyan kimseyi görmedik. Aksine muhaddis hafızlardan bir cemaat, özellikle şairlerin ve meddahların dillerinde yayılıp meşhur olan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ayağının taşa gömüldüğü yönündeki söylentinin hiçbir aslı olmadığını zikretmişlerdir. Ayrıca hiç kimse Halîl aleyhisselâm'ın izinin Makam taşından başka bir yerde mevcut olduğunu zikretmemiştir. Dedim ki: Medîne-i Müşerrefe, Mekke ve Kudüs'te Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kadem, dirsek ve parmaklar gibi bazı uzuvlarının izleri olduğu söylenen izler vardır; bunların sıhhatini Allah en iyi bilir. Ancak âlimlerden ve salihlerden insanlar asırlardan beri bunlarla teberrük edegelmişler, sonrakiler öncekilere uymuştur. İşte bunun için adı geçen Sultan'ın türbesine girdiğimizde türbedar her iki izin üzerine biraz gül suyu döktü; biz de iyi niyet ve güzel itikadla bereket umarak ellerimizi ona batırdık ve yüzlerimize, başlarımıza ve bedenlerimize sürdük.” Zikrettiği sözün sonuna kadar böyledir. Ebü'l-Abbâs el-Fâsî onun bu sözünü naklettikten hemen sonra şöyle demiştir: “Söz konusu eserin sübutu Kahire âlimleri nezdinde hâlâ son derece uzak görülmektedir; nitekim bu hususta şeyhimiz Şeyh Dâvûd el-Kal'î ile konuştum, ancak bu konuda konuşarak bana karşılık vermedi.” Sözü bitti. Deriz ki: Ebû Sâlim el-Ayyâşî'nin işaret ettiği kadem ve dirsek izlerinin, İmam es-Süyûtî'ye yöneltilen bir soruda zikredildiğini gördük; o, bu konuda ne bir asla ne bir senede vakıf olduğunu ne de hadis kitaplarının herhangi birinde bunu tahric eden (kaynaklarıyla rivayet eden) birini gördüğünü söyleyerek cevap vermiştir. Sözü bitti. Dirsek hakkında insanların rivayet ettiği şey ise şudur: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh'ın evine gelip onu beklemek üzere durduğunda omzunu ve dirseğini duvara dayamış, bunun üzerine dirsek duvardaki taşa gömülüp orada iz bırakmış ve sokak bu sebeple Zükâku'l-mirfak (Dirsek Sokağı) diye adlandırılmıştır. el-Makkarî'nin Fethu'l-Müteâl adlı eserinden özetle burada bitti. Bunu Kutbüddîn el-Hanefî de el-İ'lâm bi-a'lâmi Beytillâhi'l-Harâm adlı eserinde, Mekke'de duanın kabul olduğu mekânlara ayırdığı hâtimede zikretmiş ve şöyle demiştir: Bu, bir duvarın içine örülmüş, ortasında dirsek yeri gibi bir çukur bulunan yassı bir taş yüzüdür; avam burayı ziyaret eder ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ona yaslandığını, şerefli dirseğinin de oraya gömüldüğünü ileri sürer. Sonra şöyle demiştir: “Tarihçilerden hiçbirinin sözünde bundan herhangi bir şeyi tahkik eden kimseyi görmedim; hakikatini Allah en iyi bilir.” Yine bu hâtimenin iki yerinde gördük ki, eteklerinde Mescidü'l-Hayf'ın bulunduğu Sebîr'in karşısındaki dağda, Mürselât sûresinin orada inmesi sebebiyle Gârü'l-Mürselât denilen bir mağara vardır. Avam, mağaranın tavanının Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in başı için yumuşadığını ve baş çevresi kadar bir oyuk izi bıraktığını ileri sürer; insanlar da teberrük amacıyla başlarını bu yere koyarlar. Ardından müellif bu konuda dayanabileceği bir habere vakıf olmadığını zikretmiştir. Deriz ki: Bunu et-Takî el-Fâsî Şifâü'l-garâm'da, Celâl es-Süyûtî ise el-Hasâisü'l-kübrâ'da Ebû Nuaym'dan naklen, fakat senetsiz olarak zikretmiştir. Bu iki taş zamanımıza kadar ziyaret maksadıyla gidilen yerler olarak kalmıştır. 1316 yılında vefat eden el-Ezher âlimlerinden Allâme İsmâil el-Hâmidî el-Mâlikî, 1297 yılı haccında kaleme aldığı er-Rıhletü'l-Hâmidiyye ile'l-aktâri'l-Hicâziyye adlı eserinde bu ikisini zikretmiş; bunları ziyaret ettiğini ve dirsek taşının kuyumcular çarşısına yakın olduğunu söylemiştir. Ayrıca Mekke ile Ten'îm arasındaki yolda ziyaret ettiği başka bir taştan bahsetmiş, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sırtını ona dayaması üzerine taşın yumuşadığı ve sırtının ona gömüldüğü söylenmiştir. Yine Bedir tarafındaki Mescidü'l-Gamâme'de üzerinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in el ayasının izi olduğu söylenen başka bir taşı ve Medine'de Uhud Dağı'nın alt tarafındaki bir mekânda üzerinde nebevî bir iz bulunan bir taşı zikretmiştir. Ağır basan ihtimal, 1344 yılında Necid Kralı Abdülazîz b. Suûd'un Hicaz'ı ele geçirmesinden sonra bunların tamamının yerlerinden söküldüğü ve izlerinin silindiğidir. Âsâr taşlarından biri de Tâif'in Şihâr köyünde bulunan, üzerinde nebevî bir iz olduğu söylenen ve Eserü'l-gazâleti'n-nebeviyye diye adlandırdıkları taştır. Bunu el-Fâkihî Tâif tarihinde zikretmiş, on ikinci asır âlimlerinden Şeyh Muhammed Abdülkerîm de büyük âlim İbn Abbâs'ın ve Tâif'in faziletlerine dair bir risalesinde ondan nakletmiş, sonra şöyle demiştir: “Ne âsâr kitaplarında ne de müteahhirîn âlimlerin Tâif âsârı hakkında telif ettikleri latif cüzlerde buna şahitlik eden ya da bunu nefyeden bir şeye vakıf oldum.” Sözü bitti. Dirsek izine değinmemiz, bunları açıklayarak ve bu konuda halk arasında yaygın olandan başka hiçbir dayanak bulunmadığını belirterek faydayı tamamlamak üzere sözü uzatıp bu taşları zikretmeye bizi sevk etti. Allah en iyisini bilir.

الثالث: حجر المقام الأحمدي

Üçüncüsü: el-Makâmü'l-Ahmedî Taşı

وهو في ركن من أركان القبة المقامة على ضريح السيد أحمد البدوي (رضي الله عنه) بطندِتا المعروفة الآن عند العامة بطنطا، ولم أقف فيه إلا على ما ذكره الشيخ عبد الصمد في الجواهر السنية في النسبة والكرامات الأحمدية من أنه حجر أسود مثبت في ركن القبة تجاه وجه الداخل من الجهة اليمنى، وفيه موضع غوص قدمين شاع بين الناس وذاع واستفاض وملأ البقاع والأسماع أنه أثر قدمي رسول الله ﷺ، وكل من زار الأستاذ يتبرك به. ا.هـ. ولم يتعرض لذكر واضعه وتاريخ وضعه بهذا المكان.

Bu taş, bugün avam arasında Tanta diye bilinen Tandetâ'da, Seyyid Ahmed el-Bedevî radıyallâhu anh'ın kabri üzerine kurulu kubbenin köşelerinden birindedir. Bunun hakkında Şeyh Abdüssamed'in el-Cevâhirü's-seniyye fi'n-nisbe ve'l-kerâmâti'l-Ahmediyye adlı eserinde zikrettiğinden başka bir bilgiye vakıf olamadım. Orada belirtildiğine göre bu, içeri girenin sağ tarafından yüzünün tam karşısına gelecek şekilde kubbenin köşesine sabitlenmiş siyah bir taştır. Üzerinde iki ayağın gömüldüğü bir yer vardır ki bunun Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in iki kademinin izi olduğu halk arasında yayılmış, şöhret bulmuş, her tarafa ve her kulağa ulaşmıştır; Üstad'ı ziyaret eden herkes onunla teberrük eder. Sözü bitti. Taşı oraya koyan kişiyi ve bu mekâna konulma tarihini zikretmeye ise değinmemiştir.

الرابع: حجر البرنبل

Dördüncüsü: el-Berenbel Taşı

وهي قرية شرقي النيل من قسم إطفيح بولاية الجيزة وفي شرقيها على قارة بسفح الجبل مقام لسيدي أويس القرني، والصحيح أنه غير مدفون بمصر، وفي شرقي هذا المقام حجر صلب في الجبل به أثر قدم تزعم العامة أنه قدم رسول الله ﷺ، ويزوره سياح الإفرنج كثيرًا.

Burası Cîze vilayetinin İtfîh kazasına bağlı, Nil'in doğusunda bir köydür. Doğusunda, dağın eteğindeki küçük bir tepenin üzerinde Seyyidî Üveys el-Karanî'ye ait bir makam vardır; doğrusu onun Mısır'da medfun olmadığıdır. Bu makamın doğusunda, dağda sert bir taş ve üzerinde avamın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kademi olduğunu ileri sürdüğü bir ayak izi bulunmaktadır. Frenk seyyahlar burayı sıkça ziyaret ederler.

الخامس: حجر قبة الصخرة

Beşincisi: Kubbetü's-Sahra Taşı

ببيت المقدس وهو قديم ذكره الإمام ابن تيمية وأنكر صحته، وقال عنه العليمي في «الأنس الجليل في تاريخ القدس والخليل»: «القدم الشريفة في حجر منفصل عن الصخرة محاذ لها آخر جهة الغرب من جهة القبلة وهو على عمد رخام». ومثله في «باعث النفوس لزيارة القدس المحروس» لبرهان الدين إبراهيم ابن قاضي الصلت، و«إتحاف الأخصا بفضائل المسجد الأقصى» لشمس الدين محمد المنهاجي السيوطي، وذكره أيضًا جمال الدين عبد الله بن هشام الأنصاري في «تحصيل الأنس لزائر القدس» بما لا يخرج عن ذلك وزاره العلامة المقري وقال عنه في «فتح المتعال»: «وقد رأيت حجرًا فيه أثر قدم بقية الصخرة الشريفة بالبيت المقدس، والناس يعظمونه ويتبركون به». وقد زاره العلامة عبد الغني النابلسي وأشار إليه في رحلته «الحقيقة والمجاز» محيلًا على ما ذكره عنه في «الحضرة الأنسية في الرحلة القدسية». وقد نقل في الحضرة الأنسية ما قدمنا نقله في وصفه، ثم قال: «وجعلوا على هذا المكان من الفضة على شكل الخزانة له قبة صغيرة وباب بمصراعين كل ذلك مصنوع من الفضة على شكل الخزانة، ثم خافوا على ذلك من السارق فجعلوا على ذلك شبكة من النحاس الأصفر لها باب بمصراعين أيضًا يفتح للزائرين، ففتحوه لنا والتمسنا من أثر تلك القدم البركة، وقد وضعوا فيه ماء الورد، فوقفنا ودعونا الله تعالى بما تيسر من الدعاء، وأخذنا منه ووضعنا على وجوهنا، ودفعنا للخادم ما تيسر من الدراهم كما هو عادتهم، وقلنا في ذلك من النظام على حسب ما اقتضاه المقام:

Beytülmakdis'tedir. Eski bir taş olup İmam İbn Teymiyye onu zikretmiş ve sıhhatini inkâr etmiştir. el-Uleymî el-Ünsü'l-celîl fî târîhi'l-Kuds ve'l-Halîl adlı eserinde onun hakkında şöyle demiştir: “Kadem-i Şerif, Sahra'dan ayrı, kıble yönünden batı tarafının sonunda ona paralel duran bir taşın içindedir ve mermer sütunlar üzerindedir.” Burhânüddîn İbrâhim İbn Kâdî's-Salt'ın Bâisü'n-nüfûs li-ziyâreti'l-Kudsi'l-mahrûs adlı eseri ile Şemseddîn Muhammed el-Minhâcî es-Süyûtî'nin İthâfü'l-ehıssâ bi-fedâili'l-Mescidi'l-Aksâ adlı eserinde de böyledir. Cemâleddîn Abdullah b. Hişâm el-Ensârî de Tahsîlü'l-üns li-zâiri'l-Kuds adlı eserinde bunun dışına çıkmayan ifadelerle onu zikretmiştir. Allâme el-Makkarî de orayı ziyaret etmiş ve Fethu'l-Müteâl'de onun hakkında şöyle demiştir: “Beytülmakdis'te Sahra-i Şerife Kubbesi'nde üzerinde ayak izi bulunan bir taş gördüm; insanlar ona tazim gösteriyor ve onunla teberrük ediyorlar.” Allâme Abdülganî en-Nâblusî de onu ziyaret etmiş ve el-Hadrâtü'l-ünsiyye fi'r-rıhleti'l-Kudsiyye adlı eserinde onun hakkında söylediklerine atıfta bulunarak el-Hakîka ve'l-mecâz adlı seyahatnamesinde ona işaret etmiştir. el-Hadrâtü'l-ünsiyye'de onun vasfına dair az önce naklettiğimiz bilgileri aktarmış, sonra şöyle demiştir: “Bu mekânın üzerine gümüşten, dolap şeklinde, küçük bir kubbesi ve iki kanatlı bir kapısı olan bir muhafaza yapmışlar; bunların tamamı dolap şeklinde gümüşten yapılmıştır. Sonra hırsızdan endişe ederek bunun üzerine sarı pirinçten bir şebeke yapmışlar; bunun da ziyaretçiler için açılan iki kanatlı bir kapısı vardır. Kapıyı bizim için açtılar, biz de o kademin izinden bereket diledik. İçine gül suyu koymuşlardı; durup kolayımıza geldiği kadarıyla Yüce Allah'a dua ettik, o gül suyundan alıp yüzlerimize sürdük ve âdetleri olduğu üzere hizmetçiye kolayımıza geldiği kadar birkaç dirhem verdik. Makamın gerektirdiği şekilde bu hususta şu manzumeyi söyledik:

قام في الصخرة طه المصطفى ليلة المعراج والرسل خَدَم

Sahra'da durdu Tâhâ el-Mustafa Miraç gecesi, resuller de hizmetkâr iken

وبدا التأثير من أقدَامِه عبرة لما بها الصخر اصطدم

Ve ayaklarının izi belirdi Kaya onlarla çarpıştığında bir ibret olarak

وعجيب كيف في صلد الصفا يظهر التأثير من لحم ودم

Şaşılacak şeydir nasıl olur da sert kayada Et ve kandan iz zuhur eder

إنه معجزة لا عجب وهو للشك وللريب هدم

Şüphesiz o bir mucizedir, şaşılacak şey değil Ve o, şek ve şüpheyi yıkandır

فاتني لثم ثرى أقدامه فتبركت بآثار القدم»

Ayaklarının toprağını öpmeyi kaçırdım Ben de kademin izleriyle teberrük ettim”

السادس: حجر القسطنطينية

Altıncısı: Kostantiniyye Taşı

وهو على ما في التواريخ التركية من الآثار التي أخذها السلطان سليم من الشريف بركات أمير مكة بعد فتحه مصر ونقلها معه إلى القسطنطينية، وهي محفوظة اليوم بقصر (طوبقبو)، وتسمى عندهم بالأمانات المباركة.

Türk tarihlerinde yer aldığına göre bu taş, Sultan Selim'in Mısır'ı fethettikten sonra Mekke Emîri Şerîf Berekât'tan aldığı ve beraberinde Kostantiniyye'ye naklettiği âsârdandır. Bunlar bugün Topkapı Sarayı'nda muhafaza edilmekte olup onlar nezdinde Emânât-ı Mübâreke diye adlandırılır.

السابع: حجر الطائف

Yedincisi: Tâif Taşı

جاء في اللطائف من قطر الطائف لابن عراق أن من المواقف النبوية بالطائف موقفًا بجبل أبي زبيدة، وآخر عند وَجّ وصخرة عليها أثر موقفه الشريف في مسجد العداس بجبل أبي الأخيلة، وقد تكلم العلامة جار الله محمد بن فهد على هذه المواقف في تحفة الطائف في فضائل الحبر ابن عباس ووَجّ والطائف، إلا أن النسخة التي عندنا وقع بها سقط في هذا الموضع اختلت بسببه العبارة، وفي «إهداء اللطائف من أخبار الطائف» للعجيمي ما نصه: «ومن المآثر موقف بجبل أبي زبيدة في طريق الذاهب إلى وج من جبل يقال له: قرين ثم في سفح جبل يقال له: أبو الأخيلة معبد العداس، وهو في مسجد بالمثناة وأثر الموقف ظاهر في صخرة في ركن المسجد المشهور بمسجد الموقف». ا.هـ. قلنا: وقد بلغنا أن بوج في الجهة المسماة بالمثناة مسجدًا به حجر باق إلى اليوم يزعمون أن عليه أثر مرفقه ﷺ، ولهذا يسمونه بمسجد الكوع؛ لأن العامة تطلق الكوع على المرفق وهو من أوهامها، والمظنون أنه المسمى قديمًا بمسجد الموقف، ثم سماه الناس في العصور الأخيرة بمسجد الكوع لتوهمهم أن الذي به أثر المرفق الشريف لا القدم لعدم وضوح الأثر وضوحًا كافيًا فيما يظهر، ولهذا عددناه من أحجار الأقدام الباقية إلى اليوم وليحقق.

İbn Arrâk'ın el-Letâif min kutri't-Tâif adlı eserinde geçtiğine göre Tâif'teki nebevî durak yerlerinden (mevâkıf) biri Ebû Zübeyde Dağı'ndaki durak yeri, bir diğeri Vecc yanındaki durak yeri ve Ebü'l-Ehyile Dağı'ndaki el-Addâs Mescidi'nde bulunan, üzerinde şerefli durak yerinin izi olan kayadır. Allâme Cârullah Muhammed b. Fehd, Tuhfetü't-Tâif fî fedâili'l-habr İbn Abbâs ve Vecc ve't-Tâif adlı eserinde bu durak yerlerinden bahsetmiştir; ancak elimizdeki nüshada bu kısımda bir düşüklük meydana gelmiş ve bu yüzden ibare bozulmuştur. el-Uceymî'nin İhdâü'l-letâif min ahbâri't-Tâif adlı eserinde ise şu ifadeler yer alır: “Meâsirden biri de Kurayn denilen dağdan Vecc'e gidenin yolunda, Ebû Zübeyde Dağı'nda bulunan bir durak yeridir. Sonra Ebü'l-Ehyile denilen dağın eteğinde el-Addâs'ın ibadet yeri vardır ki burası el-Müsenât'ta bir mesciddedir ve durak yerinin izi, Mescidü'l-Mevkıf diye meşhur olan mescidin köşesindeki bir kayada açıkça görülmektedir.” Sözü bitti. Deriz ki: Bize ulaşan bilgiye göre Vecc'de el-Müsenât diye adlandırılan bölgede, içinde bugüne kadar kalan bir taşın bulunduğu bir mescid vardır ve üzerinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in dirseğinin izi olduğunu ileri sürerler. Bu yüzden orayı Mescidü'l-Kû' diye adlandırırlar; çünkü avam kendi kuruntularından biri olarak el-kû' (الكُوع) “bilek kemiği” kelimesini dirsek için kullanır. Zannedilen odur ki burası eskiden Mescidü'l-Mevkıf diye adlandırılan yerdir; daha sonra görünüşe göre izin yeterince belirgin olmaması sebebiyle halk, taşta bulunan izin kadem değil de şerefli dirseğin izi olduğunu vehmederek son asırlarda orayı Mescidü'l-Kû' diye adlandırmıştır. Bu sebeple onu bugüne kadar kalan kadem taşları arasında saydık; tahkik edilmelidir.

أحجار أخرى كانت بمصر

Mısır'da Bulunmuş Olan Diğer Taşlar

عليها أثر القدم الشريفة فيما زعموا، أشار إليها السخاوي في ترجمة شمس الدين محمد بن عمر بن محمد بن الزمن الشافعي المتوفى سنة ٨٩٧، وذكر أنها أحضرت له من خيبر، وأنها كانت مع آثار أخرى في مدرسته التي شرع في إنشائها بشاطئ بولاق، قلنا: ولا ندري أين ذهبت، ولعل منها بعض الأحجار المعروفة بمصر الآن، كالحجرين اللذين بتربة قايتباي كما قدمنا، والله أعلم.

İleri sürdüklerine göre bunların üzerinde şerefli kademin izi vardı. es-Sehâvî, 897 yılında vefat eden Şemseddîn Muhammed b. Ömer b. Muhammed b. ez-Zemen eş-Şâfiî'nin hâl tercümesinde bunlara işaret etmiş; bu taşların kendisine Hayber'den getirildiğini ve Bulak sahilinde inşasına başladığı medresesinde diğer âsârla birlikte bulunduğunu zikretmiştir. Deriz ki: Bunların nereye gittiğini bilmiyoruz. Daha önce belirttiğimiz üzere Kayıtbay Türbesi'ndeki iki taş gibi bugün Mısır'da bilinen bazı taşlar belki de bunlardandır. Allah en doğrusunu bilir.

حجران آخران بمكة والمدينة

Mekke ve Medine'deki Diğer İki Taş

ذكرهما العلامة المقري في فتح المتعال فقال: «ورأيت بمكة المشرفة أيضًا في القبة التي وراء قبة زمزم أثر قدم في حجر يقولون: إنه أثر قدم النبي ﷺ، وأخبرني بعض الناس أن بالحجرة الشريفة المنورة على ساكنها أفضل الصلاة والسلام حجرًا كذلك، ولم أره حين دخلت للتبرك بإيقاد مصابيحها، ثم سألت عن ذلك الثقات العارفين، فأجابوني، إن الحجرة ليس فيها شيء من ذلك، وإنما هو في بعض أماكن المدينة المنورة على صاحبها الصلاة والسلام، فذهبت إليه فألفيت موضعه مما لا يمكن دخوله في الوقت الذي ذهبت فيه، وبعد هذا تكرر دخولي الحجرة الشريفة مرارًا عديدة، فلم أر فيها ذلك بيقين، فعلمت أن المخبر لي وَهم». ا.هـ. قلنا: أما حجر المدينة فلا نعلم عنه شيئًا، وأما حجر مكة فإن القبة التي كان بها هدمها الشريف عون الرفيق أمير مكة المتولي عليها سنة ١٢٢٩هـ والمتوفى بها يوم الأربعاء ١٦ جمادى الأولى سنة ١٣٢٣هـ. وبلغنا أن حجرًا أثريًّا كان بها، وهبه الشريف لأحد الهنود بعد هدمها، فلعله الحجر المذكور الذي رآه المقري.

Allâme el-Makkarî bunları Fethu'l-Müteâl'de zikrederek şöyle demiştir: “Mekke-i Müşerrefe'de de Zemzem Kubbesi'nin arkasındaki kubbede bir taş üzerinde kadem izi gördüm; bunun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kademinin izi olduğunu söylüyorlar. Bazı kimseler bana, sakinine en faziletli salât ve selâm olsun, nurlu Hücre-i Şerîfe'de de böyle bir taş bulunduğunu haber verdi. Kandillerini yakarak teberrük etmek için içeri girdiğimde onu görmemiştim. Sonra bunu güvenilir ve bilgili kimselere sordum; bana Hücre'de böyle bir şeyin olmadığını, bunun ancak, sahibine salât ve selâm olsun, Medine-i Münevvere'nin bazı yerlerinde bulunduğunu söylediler. Bunun üzerine oraya gittim, fakat gittiğim vakitte bulunduğu yerin girilmesi mümkün olmayan yerlerden olduğunu gördüm. Bundan sonra Hücre-i Şerîfe'ye defalarca girdim ve orada böyle bir şeyi kesinlikle görmedim; böylece bana haber verenin yanıldığını anladım.” Sözü bitti. Deriz ki: Medine taşına gelince, onun hakkında hiçbir şey bilmiyoruz. Mekke taşına gelince, içinde bulunduğu kubbeyi 1229 yılında Mekke emirliğine geçen ve 16 Cemâziyelevvel 1323 Çarşamba günü orada vefat eden Mekke Emîri Şerîf Avnürrefîk yıktırmıştır. Bize ulaşan bilgiye göre orada tarihî bir taş vardı ve Şerîf, kubbeyi yıktırdıktan sonra onu Hintlilerden birine hibe etmiştir; belki de bu, el-Makkarî'nin gördüğü söz konusu taştır.

آثار أقدام لبعض الأنبياء

Bazı Peygamberlere Ait Kadem İzleri

في بعض البلدان آثار أقدام على أحجار منسوبة إلى بعض الأنبياء كأثر قدم آدم عليه السلام في جزيرة سرنديب المعروفة أيضًا بسيلان بالهند، وأثر قدم الخليل عليه السلام بالحرم المكي، وأثر قدم موسى عليه السلام بظاهر دمشق، وأثر قدم عيسى عليه السلام بطورزيتا ببيت المقدس، وأثر قدم إدريس عليه السلام ببيت المقدس، وأثر قدم أيوب عليه السلام بقرية قرب نوى بالبلاد الشامية، ولكون مقالنا هذا خاصًّا بالآثار المحمدية على صاحبها أفضل الصلاة والسلام اكتفينا بالإشارة إليها دون التعرض لتحقيقها وتفصيل الكلام عليها.

Bazı beldelerde taşlar üzerinde birtakım peygamberlere nispet edilen kadem izleri vardır: Hindistan'da Seylan diye de bilinen Serendîb Adası'nda Âdem aleyhisselâm'ın kadem izi, Harem-i Mekkî'de Halîl aleyhisselâm'ın kadem izi, Dımaşk dışında Mûsâ aleyhisselâm'ın kadem izi, Beytülmakdis'te Tûr-i Zeytâ'da Îsâ aleyhisselâm'ın kadem izi, Beytülmakdis'te İdrîs aleyhisselâm'ın kadem izi ve Şam diyarında Nevâ yakınlarındaki bir köyde Eyyûb aleyhisselâm'ın kadem izi gibi. Bu makalemiz, sahibine en faziletli salât ve selâm olsun, Muhammedî âsâra mahsus olduğundan bunların tahkikine girişmeksizin ve haklarında ayrıntılı söz söylemeksizin yalnızca işaret etmekle yetindik.

تنبيه

Tenbih

كان في مصر مسجد بالقرافة الكبرى معروف بمسجد الأقدام يرد ذكره في كتب الخطط والتاريخ، وقد يتوهم من يراه مذكورًا عرضًا في بعض العبارات أنه سمي بذلك لأحجار كانت فيه عليها آثار أقدام منسوبة للنبي ﷺ أو لبعض الأنبياء عليهم السلام كالتي تقدمت وليس كذلك، وإنما سمي بمسجد الأقدام لأن مروان بن الحكم لما دخل مصر وصالح أهلها وبايعوه امتنع من بيعته ثمانون رجلًا من المعافر سوى غيرهم، وقالوا: لا ننكث بيعة ابن الزبير، فأمر مروان بقطع أيديهم وأرجلهم وقتلهم على بئر المعافر في هذا الموضع فسمي المسجد بهم؛ لأنه بني على آثارهم والآثار الأقدام، يقال: جئت على قدم فلان أي أثره، وقيل: بل أمرهم بالبراءة من علي بن أبي طالب عليه السلام فلم يتبرءوا منه فقتلهم هناك، وقيل: سمي مسجد الأقدام لأن قبيلتين اختلفتا فيه، كل تدعي أنه من خطتها، فقيس ما بينه وبين كل قبيلة بالأقدام وجعل لأقربهما منه، وقيل: إنما سمي مسجد الأقدام لأنه كان يتداوله العبّاد، وكانت حجارته كذانًا فأثر فيها مواضع أقدامهم، كذا في خطط المقريزي. قلنا: وإنما أثرت أقدمهم فيه لأن الكذان من الحجارة الرخوة، ولما شرع السلطان الملك المؤيد شيخ في بناء جامعه داخل باب زويلة، ونقل إليه العمد وألواح الرخام من الدور والمساجد، هدم هذا المسجد لذلك، وفي تحفة الأحباب للسخاوي أنه كان من المساجد السبعة التي بالقرافة المجاب عندها الدعاء، وكان واسع الفناء عالي البناء مرتفعًا عن الأرض يصعد إليه من درج، وكانت العامة تزعم أنه به قبر آسية امرأة فرعون، وتَسَمَّى الموضعُ بها وليس بثابت، ولم يزل عامرًا حتى أنشأ السلطان الملك المؤيد أبو النصر شيخ مدرسته داخل باب زويلة من القاهرة فحسنوا له خرابه، وقالوا له: هذا في وسط الخراب فصار كومًا من جملة الكيمان التي هناك.

Mısır'da el-Karâfetü'l-Kübrâ'da Mescidü'l-Akdâm diye bilinen bir mescid vardı; hıtat ve tarih kitaplarında adı geçer. Bazı ibarelerde sırası gelmişken zikredildiğini gören kimse, yukarıda geçenler gibi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e veya bazı peygamberler aleyhimüsselâm'a nispet edilen kadem izlerinin bulunduğu taşlar sebebiyle böyle adlandırıldığını vehmedebilir; hâlbuki öyle değildir. Burası ancak şu sebeple Mescidü'l-Akdâm diye adlandırılmıştır: Mervân b. el-Hakem Mısır'a girip halkıyla sulh yaptığında ve ona biat ettiklerinde, başkaları bir yana el-Meâfir'den seksen kişi ona biat etmekten kaçındı ve: “İbnü'z-Zübeyr'e yaptığımız biati bozmayız” dediler. Bunun üzerine Mervân onların ellerinin ve ayaklarının kesilmesini emretti ve onları bu mevkideki Meâfir Kuyusu başında öldürttü. Mescid de onlara nispetle adlandırıldı; çünkü onların izleri üzerine bina edilmişti, izler (âsâr) ise kademler (akdâm) demektir. “Filanın kademi üzerine geldim” denir ki “onun izi üzerine” demektir. Şöyle de denilmiştir: Bilakis onlara Ali b. Ebû Tâlib aleyhisselâm'dan teberrî etmelerini emretti, onlar ise ondan teberrî etmediler; bunun üzerine onları orada öldürttü. Yine şöyle denilmiştir: Mescidü'l-Akdâm diye adlandırılması, iki kabilenin onun hakkında anlaşmazlığa düşmesi ve her birinin onun kendi mahallesinden (hıtta) olduğunu iddia etmesi sebebiyledir; bunun üzerine mescid ile her bir kabile arasındaki mesafe ayakla (akdâm) ölçüldü ve kendisine en yakın olana verildi. Bir diğer görüşe göre ise abidlerin uğrak yeri olması ve taşlarının kizzân (كِذَّان) “yumuşak taş” olması sebebiyle ayaklarının bastığı yerlerin orada iz bırakmasından ötürü Mescidü'l-Akdâm diye adlandırılmıştır. el-Makrîzî'nin Hıtat'ında böyledir. Deriz ki: Ayaklarının orada iz bırakması ancak kizzânın yumuşak taşlardan olmasındandır. Sultan el-Melikü'l-Müeyyed Şeyh, Bâbü Züveyle içinde camiini bina etmeye başlayıp evlerden ve mescidlerden sütunları ve mermer levhaları oraya naklettiğinde bu mescid de bu amaçla yıkılmıştır. es-Sehâvî'nin Tuhfetü'l-ahbâb'ında geçtiğine göre burası, Karâfe'de bulunan ve yanında yapılan duanın kabul edildiği yedi mescidden biriydi; geniş avlulu, yüksek binalı, yerden yüksekçe olup merdivenle çıkılan bir yerdi. Avam orada Firavun'un hanımı Âsiye'nin kabri bulunduğunu ileri sürerdi ve bu mevki onunla adlandırılmıştı; ancak bu sabit değildir. Sultan el-Melikü'l-Müeyyed Ebü'n-Nasr Şeyh, Kahire'de Bâbü Züveyle içinde medresesini inşa edinceye kadar mamur kalmaya devam etti; kendisine burayı yıktırmayı güzel gösterdiler ve: “Burası harabelerin ortasındadır” dediler. Böylece oradaki toprak yığınlarından bir yığın hâline geldi.

آراء العلماء في آثار القدم النبوية الشريفة

Şerefli Nebevî Kadem İzleri Hakkında Âlimlerin Görüşleri

من الذين أنكروا صحة ذلك وذكروا أن لا أصل ولا سند لما ورد فيه الإمام أحمد بن تيمية في فتاواه، ونقله عنه تلميذه الإمام ابن القيم، والإمام السيوطي في فتاواه، والعلامة ابن حجر الهيثمي في فتاواه مؤيدًا لفتوى السيوطي وفي شرحه للهمزية، حيث ذكر أن من روى هذا الخبر من أصحاب الخصائص رواه بلا سند، والحافظ محمد بن يوسف الشامي تلميذ السيوطي في سيرته النبوية «سبل الهدى والرشاد»، وقال في فتوى شيخه: وناهيك باطلاع الشيخ، وقد راجعت الكتب التي ذكرها في آخر الكتاب فلم أر ذلك، فشيء لا يوجد في كتب الحديث والتواريخ كيف تصح نسبته لرسول الله ﷺ. ا.هـ. وقال المقري في فتح المتعال: وممن أنكره الإمام برهان الدين الناجي الدمشقي وجزم بعدم وروده. ا.هـ. ومنهم الشمس العلقمي، والعلامة عبد الرءوف المناوي: والعلامة محمد الشوبري قدوة الشافعية فيما كتبه على المواهب اللدنية، والعلامة علي الأجهوري المالكي في شرح ديباجة مختصر المالكية على ما ذكره عنهم ابن العجمي في تنزيه المصطفى المختار، والعلامة محمد الزرقاني فيما كتبه على المواهب اللدنية، والعلامة أحمد المقري في فتح المتعال، ومن المتأخرين العلامة داود القلعي على ما حكاه عنه الفاسي في رحلته، ومن أصحاب الرحل أبو سالم العياشي وأبو العباس أحمد الدرعي وأبو العباس أحمد الفاسي، غير إنهم قالوا بأنه وإن لم يصح فيزار بحسن النية لنسبته في الجملة للمقام النبوي، والعلامة أحمد الشهير بابن العجمي في رسالته تنزيه المصطفى المختار التي قدمنا ذكرها، وقطب الدين الحنفي في «الإعلام بأعلام بيت الله الحرام»، غير أن كلامه خاصٌّ بأثر المرفق فذكر أنه لم ير في كلام أحد من المؤرخين من حقق ما يقال عنه، والعلامة محمد الحفني الكبير في حاشيته على شرح ابن حجر الهيثمي على الهمزية في قول الناظم:

Bunun sıhhatini inkâr eden ve bu hususta varid olan şeylerin bir aslı ve senedi bulunmadığını belirtenler arasında Fetâvâ'sında İmam Ahmed b. Teymiyye —ki talebesi İmam İbnü'l-Kayyim bunu ondan nakletmiştir—, Fetâvâ'sında İmam es-Süyûtî ve Fetâvâ'sında es-Süyûtî'nin fetvasını teyit ederek ve el-Hemziyye şerhinde Allâme İbn Hacer el-Heytemî vardır; nitekim o, hasâis müelliflerinden bu haberi rivayet edenlerin onu senedsiz rivayet ettiğini zikretmiştir. Yine es-Süyûtî'nin talebesi Hâfız Muhammed b. Yûsuf eş-Şâmî, Sübülü'l-hüdâ ve'r-reşâd adlı siyer-i nebevîsinde bunu zikretmiş ve hocasının fetvası hakkında şöyle demiştir: “Şeyhin vukufiyeti sana yeter. Kitabın sonunda zikrettiği kitaplara başvurdum ve bunu görmedim. Hadis ve tarih kitaplarında bulunmayan bir şeyin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e nispeti nasıl sahih olur!” Sözü bitti. el-Makkarî, Fethu'l-Müteâl'de şöyle demiştir: “Bunu inkâr edenlerden biri de İmam Burhâneddîn en-Nâcî ed-Dımaşkî'dir ve varid olmadığını kesin bir dille ifade etmiştir.” Sözü bitti. Yine onlardan bazıları şunlardır: eş-Şems el-Alkamî, Allâme Abdürraûf el-Münâvî, el-Mevâhibü'l-ledünniyye üzerine yazdıklarında Şâfiîlerin önderi Allâme Muhammed eş-Şevberî, İbnü'l-Acemî'nin Tenzîhü'l-Mustafâ el-Muhtâr'da kendilerinden naklettiğine göre Mâlikî muhtasarının dibâce şerhinde Allâme Alî el-Echûrî el-Mâlikî, el-Mevâhibü'l-ledünniyye üzerine yazdıklarında Allâme Muhammed ez-Zürkânî, Fethu'l-Müteâl'de Allâme Ahmed el-Makkarî; müteahhirînden ise el-Fâsî'nin seyahatnamesinde kendisinden naklettiğine göre Allâme Dâvûd el-Kal'î; seyahatname müelliflerinden Ebû Sâlim el-Ayyâşî, Ebü'l-Abbâs Ahmed ed-Der'î ve Ebü'l-Abbâs Ahmed el-Fâsî —ancak bunlar, sahih olmasa bile genel olarak nebevî makama nispet edilmesi sebebiyle iyi niyetle ziyaret edileceğini söylemişlerdir—, daha önce adını zikrettiğimiz Tenzîhü'l-Mustafâ el-Muhtâr adlı risalesinde İbnü'l-Acemî diye meşhur olan Allâme Ahmed ve el-İ'lâm bi-a'lâmi Beytillâhi'l-Harâm'da Kutbüddîn el-Hanefî —ancak onun sözü dirsek izine mahsus olup tarihçilerden hiçbirinin sözünde onun hakkında söylenenleri tahkik eden birini görmediğini belirtmiştir—. Bir de Allâme Muhammed el-Hifnî el-Kebîr, İbn Hacer el-Heytemî'nin el-Hemziyye şerhi üzerine yazdığı hâşiyede, nâzımın şu sözü:

أو بلثم التراب من قدم لا نت حياء من مسها الصفواء

Yahut öyle bir kademin toprağını öpmekle ki yumuşadı Onun temasından hayâ ederek yalçın kaya

وقول ابن حجر عنه: «هذا الذي ذكره الناظم ذكره غيره ممن تكلم على الخصائص لكن بلا سند» فإنه علق عليه بقوله: «قوله بلا سند في فتاوى الشارح هل ورد أنه ﷺ لَانَ له الصخر وأثرت قدماه فيه؟ وأنه إذا مشى على التراب لا تؤثر قدمه الشريفة فيه؟ وأنه لما صعد صخرة بيت المقدس ليلة المعراج اضطربت تحته ولانت فأمسكتها الملائكة؟ وأن الأثر الموجود بها الآن أثر قدمه؟ وأنه ﷺ لما جاء إلى بيت أبي بكر بمكة ووقف ينتظره ألصق منكبه ومرفقه بالحائط فغاص المرفق في الحجر وأثر فيه وبه سمي الزقاق بمكة زقاق المرفق؟ فأجاب بقوله: أجاب الحافظ السيوطي لما سئل عن ذلك كله فقال: لم أقف له على أصل ولا سند ولا رأيت من خرَّجه في كتب الحديث» ثم قال عقب نقله عبارة ابن حجر المذكورة: «وقد ذكر الأئمة أن الحافظ إذا قال مثل هذه العبارة بقوله لا أعرفه دل على عدم وروده» ا.هـ.

ve İbn Hacer'in bunun hakkındaki: “Nâzımın zikrettiği bu hususu hasâis hakkında konuşan başkaları da zikretmiştir, fakat senedsizdir” sözü üzerine şöyle diyerek talikte bulunmuştur: “Şârihin Fetâvâ'sında ‘senedsizdir’ sözü: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için kayanın yumuşadığı ve iki kademinin onda iz bıraktığı; toprak üzerinde yürüdüğünde ise şerefli kademinin onda iz bırakmadığı; Mi'rac gecesi Beytülmakdis kayasına çıktığında kayanın altında sarsılıp yumuşadığı ve meleklerin onu tuttuğu; şu an orada mevcut olan izin onun kademinin izi olduğu; yine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de Ebû Bekir'in evine gelip onu beklemek üzere durduğunda omuzunu ve dirseğini duvara dayadığı, bunun üzerine dirseğin taşa gömülüp onda iz bıraktığı ve Mekke'deki sokağın bu yüzden Zukâku'l-Mirfak diye adlandırıldığı varid olmuş mudur? Buna şöyle cevap vermiştir: Hâfız es-Süyûtî bütün bunlar kendisine sorulduğunda cevap vermiş ve şöyle demiştir: ‘Bunun bir aslına ve senedine vakıf olmadım, hadis kitaplarında bunu tahric eden birini de görmedim.’” Sonra İbn Hacer'in söz konusu ibaresini naklettikten hemen sonra şöyle demiştir: “İmamlar, bir hâfızın ‘Onu bilmiyorum’ diyerek böyle bir ibare kullanmasının, o şeyin varid olmadığına delalet ettiğini zikretmişlerdir.” Sözü bitti.

أما المثبتوق: فالإمام تقي الدين السبكي بقوله في تائيته:

Bunu sabit görenlere gelince: İmam Takıyyüddîn es-Sübkî, Tâiyye'sindeki şu sözüyle bunlardandır:

وأثر في الأحجار مشيك ثم لم يؤثر برمل أو ببطحاء مكة

Taşlarda iz bıraktı yürüyüşün, sonra da İz bırakmadı kumda yahut Mekke Bathâ'sında

والعلامة القسطلاني في المواهب اللدنية، غير أن شارحها العلامة الزرقاني ردَّ عليه وناقشه فيما أورده، والعلامة شهاب الدين الخفاجي في نسيم الرياض شرح شفا القاضي عياض في خاتمة أوردها عقب شرحه لفصل المعجزات الواقعة في الجمادات من الباب الرابع الخاص بالمعجزات النبوية من القسم الأول، والعلامة عبد الغني النابلسي في الحضرة الأنسية في الرحلة القدسية، وقد أطال في محاولة إثبات هذه الآثار، وقال في رده على من نفى من العلماء وجود سند لها بأن «الراجح إثبات ذلك ميلًا إلى ما اتفق عليه عموم الناس واشتهر على ألسنة الخلف عن السلف، وإن لم يكن لهم مستند في ذلك فقد يكون لهم مستند وخفي عنَّا» ا.هـ.

Yine el-Mevâhibü'l-ledünniyye'de Allâme el-Kastallânî —ancak eserin şârihi Allâme ez-Zürkânî ona reddiyede bulunmuş ve serdettiği hususları tartışmıştır—, Kâdî İyâz'ın Şifâ'sının şerhi olan Nesîmü'r-riyâz'da Allâme Şihâbeddîn el-Hafâcî, birinci kısmın nebevî mucizelere mahsus dördüncü babından cansız varlıklarda meydana gelen mucizeler faslının şerhinin hemen ardından getirdiği bir hâtimede ve el-Hadratü'l-ünsiyye fi'r-rihleti'l-Kudsiyye'de Allâme Abdülganî en-Nâblusî bunlardandır. O, bu izleri ispat etme çabasında sözü uzatmış ve âlimlerden bunların senedi bulunduğunu nefyedenlere verdiği reddiyede şöyle demiştir: “Tercihe şayan olan, insanların genelinin üzerinde ittifak ettiği ve seleften halefe dillerde meşhur olan şeye meylederek bunu sabit görmektir. Bu hususta bir dayanakları olmasa bile, belki bir dayanakları vardı da bize gizli kalmıştır.” Sözü bitti.

وممن ذهب إلى إثباتها من المتأخرين العلامة أحمد زيني دحلان في سيرته النبوية، قال العلامة ابن العجمي بعد أن لخص أقوال المثبتين من أهل عصره ومن قبلهم ما نصه: «وحاصل جميع ما تقدم الاعتراف بأن ذلك لا سند له وأنه على مجرد الشهرة، وهو غير كاف في إثبات نسبتها إليه ﷺ؛ لأن الخصوصيات لا تثبت بالاحتمالات؛ لأنها من الأمور السمعية المحضة التي لا مجال للعقل فيها بنفسه، فما وجدنا فيه نصًّا نتحدث به ونعتقده، وما لا نص فيه نكِل علمه إلى الله تعالى وإلى رسوله ﷺ، ولا نتكلم به لعدم استقلال العقل فيه بنفسه دون نص» ا.هـ.

Müteahhirînden bunların sübutuna kail olanlardan biri de siyer-i nebevîsinde Allâme Ahmed Zeynî Dahlân'dır. Allâme İbnü'l-Acemî, kendi asrındakilerden ve onlardan öncekilerden bunları sabit görenlerin sözlerini özetledikten sonra aynen şöyle demiştir: “Geçen bütün bu sözlerin hâsılası, bunun hiçbir senedi olmadığının ve yalnızca şöhrete dayandığının itiraf edilmesidir. Bu ise bunların Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e nispetini ispat etmek için yeterli değildir. Zira hususiyetler ihtimallerle sabit olmaz; çünkü bunlar, aklın tek başına hiçbir alanının bulunmadığı sırf sem'î işlerdendir. Dolayısıyla hakkında nas bulduğumuz şeyi söyler ve ona inanırız; hakkında nas bulunmayan şeyin ilmini ise Yüce Allah'a ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e havale ederiz ve nas olmaksızın aklın tek başına bu konuda müstakil hareket edememesi sebebiyle onun hakkında konuşmayız.” Sözü bitti.

بقي أن الجلال السيوطي وإن أنكر ذلك في فتاواه فقد ذكره في باب ما اختص به ﷺ عن أمته في أواخر خصائصه الصغرى نقلًا عن رزين العبدري ولكن بلا سند وسكت عنه كالمقر له حتى نسبه بعضهم إلى الاضطراب والتردد، وبعضهم إلى السهو والنسيان، ولم يعرف أي الكتابين أسبق في التأليف حتى يعول على ما في الأخير منهما ويعد رجوعًا منه عما في الأول، وقد حاول الشهاب الخفاجي في شرح الشفا التوفيق بين صنيعيه بقوله: «قلت: لا سهو ولا نسيان فإن السيوطي رحمه الله تعالى لم ينكر هذه المعجزة، وإنما أنكر ما يؤثر بعينه في الأماكن التي ذكروها». قلنا: يصح ذلك لو أن السيوطي اقتصر في فتاواه على إنكاره التأثير في شيء بعينه، ولكنه مع إنكاره ذلك في بعض أحجار معروفة أنكر أيضًا تلين الصخر وتأثير القدم الشريفة فيه على العموم، وهذا نص ما جاء في السؤال الذي أجاب عنه: «مسألة فيما هو جارٍ على ألسنة العامة، وفي المدائح النبوية، أن النبي ﷺ لَانَ له الصخر وأثرت قدمه فيه، وأنه كان إذا مشى على التراب لا تؤثر قدمه فيه، هل له أصل في كتب الحديث أو لا؟ وهل إذا ورد فيه شيء من خرّجه؟ وصحيح هو أو ضعيف؟ وهل ما ذكره الحافظ شمس الدين بن ناصر الدمشقي في معراجه الذي ألفه مسجعًا ولفظه: «ثم توجها نحو صخرة بيت المقدس وعلاها، فصعد من جهة الشرق أعلاها، فاضطربت تحت قدم نبينا ولانت، فأمسكتها الملائكة لما تحركت ومالت» ألهذا أصل في كتب الحديث صحيح أو ضعيف أو لا» إلى آخر ما ذكر من السؤال عن أثر القدم الذي هناك، وعن أثر المرفق بمكة وغير ذلك، فأجاب عما ذكر بقوله: «لم أقف له على أصل ولا سند، ولا رأيت من خرجه في شيء من كتب الحديث». ا.هـ. وذهب العلاقة ابن العجمي في تنزيه المصطفى المختار إلى أن المعتمد ما ذكره في الفتاوى؛ لأن العلماء يتحرون في فتاواهم أكثر مما يتحرون في المصنفات، وأما كتابه الخصائص فقد جمع فيه ما قيل: إنه من الخصوصيات ولم يعتمد جميع ما فيه، ولكل مقام مقال. ا.هـ. ملخصًا. قلنا: وفي قوله هذا نظر؛ لأنه لو كان قَصَد في هذا الكتاب جمع ما قيل بلا اعتماد جميع ما فيه لنبَّه على ذلك في مقدمته أو خاتمته، والمرجح عندنا أن عدم تعقبه ما نقله عن رزين بأنه لا أصل له ولا سند على ما قرره في فتاواه لم يكن إلا سهوًّا منه وجل من لا يسهو. والله أعلم.

Şu husus kaldı ki Celâl es-Süyûtî, Fetâvâ'sında bunu inkâr etmişse de el-Hasâisü's-sugrâ'sının sonlarında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinden farklı olarak kendisine mahsus kılınan şeyler babında Rezîn el-Abderî'den naklen, fakat senedsiz olarak bunu zikretmiş ve onaylıyormuş gibi hakkında sükût etmiştir. Öyle ki bazıları onu ıztırap ve tereddüde, bazıları ise sehiv ve unutkanlığa nispet etmiştir. İki kitaptan hangisinin telif bakımından daha önce olduğu bilinmemektedir ki sonuncusunda yer alana itimat edilsin ve birincisinde yer alandan rücû ettiği sayılsın. eş-Şihâb el-Hafâcî, Şifâ şerhinde onun bu iki tutumunu uzlaştırmaya çalışarak şöyle demiştir: “Derim ki: Sehiv de yoktur, unutkanlık da. Zira es-Süyûtî rahimehullâhu teâlâ bu mucizeyi inkâr etmemiş, ancak zikrettikleri yerlerde bizzat iz bıraktığı söylenen belirli şeyleri inkâr etmiştir.” Deriz ki: Eğer es-Süyûtî Fetâvâ'sında yalnızca belirli bir şeydeki izi inkâr etmekle yetinseydi bu doğru olurdu; fakat o, bilinen bazı taşlarda bunu inkâr etmekle birlikte genel olarak kayanın yumuşamasını ve şerefli kademin onda iz bırakmasını da inkâr etmiştir. Cevap verdiği soruda geçen metin şöyledir: “Avamın dilinde dolaşan ve nebevî medhiyelerde yer alan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için kayanın yumuşadığı ve kademinin onda iz bıraktığı, toprak üzerinde yürüdüğünde ise kademinin onda iz bırakmadığı hususunda bir mesele: Hadis kitaplarında bunun bir aslı var mıdır, yok mudur? Bu hususta bir şey varid olmuşsa onu kim tahric etmiştir? Sahih midir, yoksa zayıf mıdır? Yine Hâfız Şemseddîn b. Nâsır ed-Dımaşkî'nin secili olarak telif ettiği mi'rac risalesinde zikrettiği ve lafzı: ‘Sonra Beytülmakdis kayasına doğru yöneldiler ve onun üzerine çıktı; doğu tarafından en yukarısına yükseldi. Bunun üzerine kaya peygamberimizin kademi altında sarsıldı ve yumuşadı; hareket edip meyledince de melekler onu tuttu’ şeklinde olan şeyin hadis kitaplarında sahih veya zayıf bir aslı var mıdır, yok mudur?” diyerek oradaki kadem izi, Mekke'deki dirsek izi ve diğer şeyler hakkındaki sorunun sonuna kadar devam etmiştir. O da zikredilen bu hususlara şu sözüyle cevap vermiştir: “Bunun bir aslına ve senedine vakıf olmadım, hadis kitaplarının herhangi birinde bunu tahric eden birini de görmedim.” Sözü bitti. Allâme İbnü'l-Acemî, Tenzîhü'l-Mustafâ el-Muhtâr'da, mutemed olanın Fetâvâ'da zikrettiği görüş olduğu kanaatine varmıştır; çünkü âlimler fetvalarında musannefatlarında olduğundan daha fazla titizlik gösterirler. el-Hasâis adlı kitabına gelince, orada hususiyetlerden olduğu söylenen şeyleri toplamış, içindekilerin tamamına itimat etmemiştir; her makamın bir sözü vardır. Sözü özetle bitti. Deriz ki: Onun bu sözü su götürür; çünkü eğer bu kitapta içindekilerin tamamına itimat etmeksizin söylenenleri toplamayı kastetmiş olsaydı, mukaddimesinde veya hâtimesinde buna dikkat çekerdi. Bize göre tercihe şayan olan şudur ki, Fetâvâ'sında ortaya koyduğu üzere bir aslı ve senedi bulunmadığını belirterek Rezîn'den naklettiği şeye itiraz etmemesi, kendisinden kaynaklanan bir sehivden başka bir şey değildir; yanılmayan Allah ne yücedir! Allah en doğrusunu bilir.

ولنختم هذا البحث بما ختم به هذا الفاضل رسالته «تنزيه المصطفى المختار» فقال: «لا يخفى على ذوي البصائر أن ما ذكر آنفًا جميعه من عدم ثبوت هذه الأحجار المعينة بمصر وغيرها، إنما الغرض منه تنزيه الجناب الرفيع الأعلى والمقام الأسنى عن أن ينسب إلى حماه الأجل الأحمى، ما لم يثبت عنه أصلًا، ولا ورد لا قولًا ولا فعلًا، فلا يتوهم عاقل ألبتة من نفي ذلك نقصًا معاذ الله وحاشا وكلا، بل ذلك يقتضي زيادة رفعته العظيمة، وأناقة منزلته الكريمة، بحيث لا يحام حول ذلك الحمى الأعظم، إلا بما ورد عنه ﷺ، ونص على ثبوته من يوثق به من الأئمة الحافظ الأعلام، جهابذة الإسلام».

Bu araştırmayı, bu faziletli zatın Tenzîhü'l-Mustafâ el-Muhtâr adlı risalesini bitirdiği şu sözlerle bitirelim: “Basiret sahiplerine gizli değildir ki Mısır ve diğer yerlerdeki bu belirli taşların sabit olmadığına dair yukarıda zikredilenlerin tamamından maksat, ancak o yüce ve en yüksek cenabı ve en senâ makamı, kendisinden asla sabit olmamış, sözlü veya fiilî olarak hiç varid olmamış şeylerin o en celil ve en korunmuş harîmine nispet edilmesinden tenzih etmektir. Dolayısıyla akıllı bir kimse, bunun nefyedilmesinden kesinlikle bir noksanlık vehmetmesin —Allah'a sığınırız, hâşâ ve kellâ!—. Bilakis bu, onun muazzam rif'atinin artmasını ve kerim mertebesinin nezaketini gerektirir; öyle ki o en büyük harîmin etrafında ancak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den varid olan ve İslâm'ın büyük münekkitleri olan güvenilir, meşhur hâfız imamların sübutunu açıkça belirttiği şeylerle dolaşılır.”

هوامش

Dipnotlar