هي المعروفة عند الأتراك بالأمانات المباركة، ولم تزل محفوظة إلى اليوم بقصر طوبقبو بالقسطنطينية، وكان بنو عثمان يبالغون في تعظيمها، ويعدونها من مفاخر دولتهم، والذي يذكره عنها مؤرخو الترك، أنها كانت عند الشرفاء أمراء مكة، فلما استولى السلطان سليم على مصر سنة ٩٢٣هـ طلبها من الشريف بركات أمير مكة وقتئذ، فبعث بها إليه مع ولده أبي نُمَيّ، فحملها السلطان إلى القسطنطينية في عودته إليها؛ وذهب بعضهم إلى أنها كانت عند الخلفاء العباسيين الذين كانوا بمصر فتسلمها السلطان من آخرهم، وهو المتوكل على الله محمد بن يعقوب بل ربما تجد هذا الخلاف في الكتاب الواحد فترى الرأي الأول في موضع منه ثم ترى الثاني في موضع آخر بلا تنبيه أو إشارة، غير إن أكثرهم على الرأي الأول، والظاهر أن الرأي الثاني مبني على الاستنتاج لا على النقل لتوهمهم أن وجود الآثار النبوية عند الخلفاء من مستلزمات الخلافة ومكملاتها، فلما عاد السلطان سليم من مصر بالخليفة والآثار، ظنوا أنه تسلمها منه.
Bunlar Türkler nezdinde Emânât-ı Mübâreke diye bilinen âsâr olup bugüne kadar Kostantiniyye'de (İstanbul) Topkapı Sarayı'nda muhafaza edilmektedir. Osmanoğulları bunları tazim etmekte son derece ileri gider ve devletlerinin iftihar vesilelerinden sayarlardı. Türk tarihçilerinin bunlar hakkında zikrettiği husus, bunların Mekke emirleri olan şeriflerin yanında bulunduğudur. Sultan Selim 923 yılında Mısır'ı ele geçirince bunları o sırada Mekke emîri olan Şerîf Berekât'tan istedi; o da bunları oğlu Ebû Nümey ile kendisine gönderdi. Sultan da Kostantiniyye'ye dönüşünde bunları oraya götürdü. Bazıları ise bunların Mısır'daki Abbâsî halifelerinin yanında bulunduğu ve Sultan'ın bunları onların sonuncusu olan el-Mütevekkil-Alellah Muhammed b. Ya'kûb'dan teslim aldığı görüşüne varmıştır. Hatta bazen bu ihtilafı tek bir kitapta bile bulursunuz; eserin bir yerinde birinci görüşü, sonra başka bir yerinde hiçbir uyarı veya işaret olmaksızın ikinci görüşü görürsünüz. Ancak onların çoğu birinci görüş üzeredir. Görünüşe göre ikinci görüş nakle değil çıkarıma dayanmaktadır; zira nebevî âsârın halifelerin yanında bulunmasının hilafetin gereklerinden ve tamamlayıcı unsurlarından olduğunu vehmetmişler, Sultan Selim Mısır'dan halife ve âsâr ile dönünce de bunları ondan teslim aldığını zannetmişlerdir.
وليس في التواريخ العربية التي بأيدينا ذكر لهذه الآثار ولا إشارة إليها سوى أن ابن إياس لما ذكر قدوم ابن الشريف بركات على السلطان سليم بمصر قال عنه: «وأحضر صحبته تقادم فاخرة» والمراد بالتقادم الهدايا، فلعل هذه الآثار كانت منها، ولكن سكوته عن الإفصاح عنها — مع ما لها من الشأن وجلالة القدر — لا يخلو من نظر.
Elimizdeki Arap tarihlerinde bu âsârdan ne bahsedilir ne de bunlara işaret edilir; şu kadar var ki İbn İyâs, Şerîf Berekât'ın oğlunun Mısır'da Sultan Selim'in huzuruna gelişini zikrederken onun hakkında: “Beraberinde değerli takdimeler (tekâdim) getirdi” demiştir. Takdimelerden maksat hediyelerdir; belki bu âsâr da onlar arasındaydı. Ancak bunların sahip olduğu şan ve kadrin yüceliğine rağmen bunları açıkça belirtmekten sükût etmesi su götürür bir husustur.
والذي استخلصناه عن الشريف بركات هذا من تواريخ الحجاز أنه بركات بن محمد بن بركات، ولد بمكة سنة ٨٦١، وسافر إلى القاهرة سنة ٨٧٨، ورجع شريكًا لوالده في الإمارة، ثم استقل بها بعد وفاته سنة ٩٠٣، ثم ثار عليه أخواه: الشريف هزّاع والشريف أحمد الملقب بالجازاني سنة ٩٠٤، ووقعت بينهم حروب آلت إلى ورود مرسوم السلطان الغوري من مصر بتولية هزاع الإمارة فتولاها إلى أن توفي سنة ٩٠٧، فتولاها بعده أخوه أحمد، ثم ورد المرسوم من مصر بإعادة بركات فأعيد، ووقعت بينه وبين أحمد حروب وأهوال في أثناء سنة ٩٠٨ ثم وصلت جنود من مصر في ذي القعدة من تلك السنة فمال قائدها مع أحمد وأعاده وقبض على بركات وجماعة من الأشراف وجعلهم في الحديد وعاد بهم إلى مصر بعد نهب دورهم، فتألم السلطان الغوري لذلك وأمر بإطلاقهم وإكرامهم، ثم فرَّ بركات في أواخر هذه السنة أو في سنة ٩٠٩ فألفى أخاه أحمد قد قتل، وتولى بعده أخوه حميضة، ثم عاد بركات إلى الإمارة، ووصله مرسوم الغوري سنة ٩١٠، وضخم ملكه وفوض إليه أمر الحجاز جميعه، ثم شاركه في الحكم ولده أبو نُمَيّ وهو صغير بأمر الغوري، ولما استولى السلطان سليم على مصر سنة ٩٢٣، أرسل إلى الشريف بركات يطلب دخوله في الطاعة، فأجاب، وأرسل ولده أبا نُمَيّ فقابل السلطان ولقي منه إكرامًا، ثم أعاده إلى والده شريكًا له في الإمارة كما كان إلى أن توفي والده سنة ٩٣١، فتولاها أبو نُمَىّ منفردًا، وكانت ولادته ليلة ٩ ذي الحجة سنة ٩١١، ووفاته سنة ٩٩٢ عن ثمانين سنة. ا.هـ. وقد ذكر ابن إياس قدومه إلى مصر وعودته منها ومقابلته للسلطان سليم في حوادث سنة ٩٢٣ فقال في حوادث جمادى الآخرة منها ما نصه: «وفي يوم الأحد خامس عشرة، حضر إلى الأبواب الشريفة ابن السيد الشريف بركات أمير مكة، وكان سبب حضوره أنه أتى ليهنئ ابن عثمان بمملكة مصر وأحضر صحبته تقادم فاخرة وحضر صحبته بيبردي بن كسباي أحد أمراء العشراوات الذي كان باش المجاورين بمكة». ا.هـ. وقال في حوادث رجب من تلك السنة: «وفي يوم الخميس رابعه خرج إلى السفر ابن السيد الشريف بركات أمير مكة فتوجه إلى وطاقه الذي بالريدانية فكان له موكب حافل، وخلع عليه السلطان قفطان تماسيح مذهب وقدامه الرماة بالنفط، وخرج صحبته غالب الحجازيين الذين كانوا بالقاهرة، وقد أشار عليه السلطان بأن الحجازيين الذين بالقاهرة تخرج صحبته إلى إستنبول، وأشيع أن السلطان سليم شاه كتب مراسيم للسيد الشريف بركات أمير مكة بأن يكون عوضًا عن الباشا الذي بها وجعله هو المتصرف في أمر مكة قاطبة وأضاف له نظر الحسبة بمكة أيضًا وأنصفه غاية الإنصاف، وتزايدت عظمة السيد بركات الشريف إلى الغاية، وأكرم ولده غاية الإكرام».
Bu Şerîf Berekât hakkında Hicaz tarihlerinden çıkardığımız hülâsa şudur: O, Berekât b. Muhammed b. Berekât'tır. 861 yılında Mekke'de doğdu, 878 yılında Kahire'ye gitti ve emirlikte babasına ortak olarak döndü. Sonra 903 yılında babasının vefatının ardından emirlikte müstakil kaldı. Ardından 904 yılında iki kardeşi Şerîf Hezzâ' ve el-Câzânî lakaplı Şerîf Ahmed ona karşı ayaklandı. Aralarında savaşlar meydana geldi ve bu durum, Mısır'dan Sultan el-Gavrî'nin emirliği Hezzâ'a tevcih eden fermanının gelmesiyle sonuçlandı. O da 907 yılında vefat edinceye kadar emirliği yürüttü; ondan sonra kardeşi Ahmed emirliği üstlendi. Sonra Mısır'dan Berekât'ın iade edilmesine dair ferman geldi ve iade edildi. 908 yılı esnasında onunla Ahmed arasında savaşlar ve korkunç hadiseler yaşandı. Ardından o yılın Zilkade ayında Mısır'dan askerler ulaştı; komutanları Ahmed'e meylederek onu geri getirdi, Berekât'ı ve şeriflerden bir grubu yakalayıp zincire vurdu ve evlerini yağmaladıktan sonra onları Mısır'a götürdü. Sultan el-Gavrî bundan üzüntü duydu ve serbest bırakılıp kendilerine ikramda bulunulmasını emretti. Sonra Berekât bu yılın sonlarında veya 909 yılında kaçtı; kardeşi Ahmed'in öldürülmüş olduğunu ve ardından kardeşi Humeyda'nın yönetimi üstlendiğini gördü. Daha sonra Berekât emirliğe geri döndü; 910 yılında el-Gavrî'nin fermanı kendisine ulaştı, mülkü büyüdü ve bütün Hicaz'ın idaresi ona bırakıldı. Sonra el-Gavrî'nin emriyle oğlu Ebû Nümey henüz küçük yaşta iken yönetimde ona ortak oldu. Sultan Selim 923 yılında Mısır'ı ele geçirince Şerîf Berekât'a haber göndererek itaate girmesini istedi; o da kabul etti ve oğlu Ebû Nümey'i gönderdi. Ebû Nümey Sultan'la görüştü ve ondan ikram gördü. Sonra Sultan onu eskiden olduğu gibi emirlikte babasına ortak olarak geri gönderdi; bu durum babasının 931 yılında vefat etmesine kadar sürdü ve ardından Ebû Nümey tek başına emirliği üstlendi. Doğumu 9 Zilhicce 911 gecesiydi, vefatı ise seksen yaşında iken 992 yılında gerçekleşti. Sözü bitti. İbn İyâs, 923 yılı hadiseleri içinde onun Mısır'a gelişini, oradan dönüşünü ve Sultan Selim ile görüşmesini zikretmiş; o yılın Cemâziyelâhir hadiselerinde aynen şöyle demiştir: “On beşinci Pazar günü Mekke Emîri Seyyid Şerîf Berekât'ın oğlu Ebvâb-ı Şerîfe'ye geldi. Geliş sebebi, Osmanoğlu'nu Mısır saltanatı dolayısıyla tebrik etmek için gelmiş olmasıydı; beraberinde değerli takdimeler getirdi. Mekke'de mücavirlerin başı olan aşere emirlerinden Bayburdî b. Kesbây da onunla birlikte geldi.” Sözü bitti. O yılın Receb hadiselerinde ise şöyle demiştir: “Dördüncü Perşembe günü Mekke Emîri Seyyid Şerîf Berekât'ın oğlu yolculuğa çıktı ve er-Rîdâniyye'deki otağına yöneldi. Muhteşem bir alayı vardı; Sultan ona altın işlemeli timsah derisi bir kaftan giydirdi, önünde neft atıcıları yürüyordu. Kahire'de bulunan Hicazlıların çoğu onunla birlikte çıktı. Sultan, Kahire'deki Hicazlıların onunla birlikte İstanbul'a çıkmasını işaret etmişti. Sultan Selim Şah'ın, Mekke Emîri Seyyid Şerîf Berekât'a oradaki paşanın yerine geçmesine dair fermanlar yazdığı, onu Mekke işlerinin tamamında mutasarrıf kıldığı, Mekke hisbe nazırlığını da ona eklediği ve kendisine son derece insaflı davrandığı şâyi oldu. Seyyid Berekât eş-Şerîf'in azameti son derece arttı ve oğluna da son derece ikramda bulundu.”
مكانها ورسوم زيارتها
Yeri ve Ziyaret Merasimleri
لما عاد السلطان سليم من مصر إلى القسطنطينية بهذه الآثار جعلها في مسكن الحرم بقصر طوبقبو حتى هيَّأ لها حجرة خاصة بهذا القصر نقلها إليها ووكل بها من يقوم بخدمتها، وكان يحتفل بزيارتها مع عظماء دولته في شهر رمضان، والغالب أن يكون ذلك في منتصفه، وسن لهذه الزيارة نظامًا ورسومًا مفصلة في التواريخ التركية، ثم لما تولى السلطان مراد بن أحمد سنة ١٠٣٢ وهو المعروف عندهم بمراد الرابع نقل الآثار إلى حجرة أخرى خصَّها بها في هذا القصر وأبقى نظام زيارتها كما هو، وما زال كذلك إلى أن أبطله السلطان محمود بن عبد الحميد المعروف بمحمود الثاني سنة ١٢٤٠، واستعاض عنه بنظام آخر بقي متبعًا عندهم إلى انقراض دولتهم بخلع الأمير عبد المجيد بن عبد العزيز، وإخراج أسرة بني عثمان من المملكة سنة ١٣٤٢، وكانت لهم عناية كبيرة في الاحتفال بهذه الزيارة في منتصف شهر رمضان بحضور السلطان ووزرائه وعظماء دولته، ويسمونها زيارة الأمانات المباركة، أو زيارة الخرقة الشريفة، أو خرقة السعادة؛ لأن بينها قطعة من ثوب يزعمون أنها البردة التي وهبها ﷺ لكعب بن زهير (رضي الله عنه)، وما زالت هذه الآثار إلى اليوم في حجرتها بهذا القصر محفوظة في صناديق من الفضة المذهبة.
Sultan Selim bu âsâr ile Mısır'dan Kostantiniyye'ye döndüğünde, Topkapı Sarayı'nda bunlar için özel bir oda hazırlayıncaya kadar onları Harem dairesine koydu; sonra bunları o odaya nakletti ve hizmetlerini yürütecek kimseleri görevlendirdi. Ramazan ayında, çoğunlukla da ayın ortasında devletin ileri gelenleriyle birlikte bunların ziyaretini merasimle gerçekleştirirdi. Bu ziyaret için Türk tarihlerinde ayrıntılı olarak anlatılan bir nizam ve merasim usulü koydu. Sonra 1032 yılında, onlar nezdinde Dördüncü Murad diye bilinen Sultan Murad b. Ahmed tahta geçince âsârı bu sarayda onlara tahsis ettiği başka bir odaya nakletti ve ziyaret nizamını olduğu gibi bıraktı. Bu durum, İkinci Mahmud diye bilinen Sultan Mahmud b. Abdülhamid'in 1240 yılında bunu kaldırıp yerine başka bir nizam koymasına kadar böyle devam etti. Bu yeni nizam da 1342 yılında Emîr Abdülmecid b. Abdülaziz'in hal'edilmesi ve Osmanoğulları ailesinin memleket dışına çıkarılmasıyla devletlerinin son bulmasına kadar onlar nezdinde uygulanmaya devam etti. Ramazan ayının ortasında Sultan'ın, vezirlerinin ve devletin ileri gelenlerinin huzurunda bu ziyaret merasimini gerçekleştirmeye büyük özen gösterirlerdi. Buna Emânât-ı Mübâreke Ziyareti, Hırka-i Şerîfe Ziyareti veya Hırka-i Saâdet adını verirlerdi; çünkü bunların arasında, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ka'b b. Züheyr radıyallâhu anh'a hibe ettiği bürde (örtü) olduğunu ileri sürdükleri bir elbise parçası vardır. Bu âsâr bugüne kadar bu saraydaki odasında altın yaldızlı gümüş sandıklar içinde muhafaza edilmektedir.
بيانها
Bunların Beyanı
في هذه الآثار ما هو منسوب إلى النبي ﷺ وفيها ما هو منسوب إلى بعض الأنبياء عليهم السلام أو بعض الصحابة (رضي الله عنهم)، وهي كثيرة لم يذكر أصحاب التواريخ التركية إلا أهمها، وقد رأينا أن نسردها على علاتها كما سردوها، ثم نعقبها ببيان رأْيِنَا فيها، وهي:
Bu âsâr içinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e nispet edilenler olduğu gibi, bazı peygamberlere aleyhimüsselâm veya bazı sahâbîlere radıyallâhu anhüm nispet edilenler de vardır. Bunlar çoktur; Türk tarihçileri ancak en mühimlerini zikretmişlerdir. Biz de bunları onların sıraladığı gibi kusurlarıyla birlikte sıralamayı, ardından da haklarındaki görüşümüzü açıklamayı uygun gördük. Bunlar şunlardır:
سن من الأسنان النبوية، نعلان نبويتان، خرقة السعادة وهي على زعمهم البردة التي وهبها صلى الله عليه وسلم لكعب بن زهير، حجر عليه أثر القدم الشريفة، السجادة النبوية، قبضة سيف من السيوف النبوية، القوس النبوية، اللواء النبوي، ماء من الغسل النبوي، قدر منسوبة لنوح عليه السلام، مرجل كان لخليل الله إبراهيم عليه السلام، سيف داود عليه السلام، عصا شعيب عليه السلام، قميص يوسف عليه السلام، ميزاب من الذهب كان بالكعبة المعظمة، غطاء باب التوبة (ولعله حلية كانت عليه)، حلية من الفضة كانت على مقام إبراهيم عليه السلام بالحرم المكي، قطعة من الخزف، سجادة الصديق (رضي الله عنه)، عمائم الخلفاء الأربعة رضي الله عنهم وسيوفهم وراياتهم وسبحاتهم، قبضات ستة سيوف من سيوف العشرة المبشرين بالجنة (رضي الله عنهم)، رايتا الحسن والحسين عليهما السلام، سيف جعفر الطيار (رضي الله عنه)، سيف خالد بن يزيد من الصحابة (ولعلهم يريدون خالد بن الوليد رضي الله عنه) سيف شرحبيل بن حسنة أحد الأصحاب (رضي الله عنه)، سيف معاذ بن جبل من الأصحاب (رضي الله عنه)، تاج أويس القرني (رضي الله عنه)، مصحف يزعمون أنه بخط الإمام علي بن أبي طالب عليه السلام، مصحف يزعمون أنه بخط عثمان (رضي الله عنه)، مصحف بخط زين العابدين من الصحابة (ولعلهم يريدون الإمام عليًّا زين العابدين ابن الإمام الحسين عليهما السلام ولم يكن من الصحابة؛ لأنه ولد في خلافة جده).
Peygamber'in dişlerinden bir diş, Peygamber'e ait iki nalın, onların iddiasına göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ka'b b. Züheyr'e hibe ettiği bürde olan Hırka-i Saâdet, üzerinde Kadem-i Şerîf izi bulunan bir taş, Peygamber'in seccadesi, Peygamber'in kılıçlarından birinin kabzası, Peygamber'in yayı, Peygamber'in livâsı (sancağı), Peygamber'in gusül suyundan bir miktar su, Nûh aleyhisselâm'a nispet edilen bir çömlek, Halîlullah İbrâhim aleyhisselâm'a ait olmuş bir kazan, Dâvûd aleyhisselâm'ın kılıcı, Şuayb aleyhisselâm'ın asâsı, Yûsuf aleyhisselâm'ın gömleği, Kâbe-i Muazzama'da bulunmuş altın bir oluk, Tevbe Kapısı'nın örtüsü [belki de üzerinde bulunmuş bir süslemedir], Mescid-i Harâm'da Makâm-ı İbrâhim aleyhisselâm üzerinde bulunmuş gümüş bir süsleme, bir çini parçası, Sıddîk radıyallâhu anh'ın seccadesi, dört halifenin radıyallâhu anhüm sarıkları, kılıçları, sancakları ve tespihleri, cennetle müjdelenen on sahâbînin radıyallâhu anhüm kılıçlarından altı kılıcın kabzası, Hasan ve Hüseyin aleyhimesselâm'ın iki sancağı, Ca'fer-i Tayyâr radıyallâhu anh'ın kılıcı, sahâbeden Hâlid b. Yezîd'in kılıcı [herhâlde Hâlid b. el-Velîd radıyallâhu anh'ı kastediyorlar], ashâbdan Şurahbîl b. Hasene radıyallâhu anh'ın kılıcı, ashâbdan Muâz b. Cebel radıyallâhu anh'ın kılıcı, Üveys el-Karanî radıyallâhu anh'ın tacı, İmam Ali b. Ebû Tâlib aleyhisselâm'ın hattıyla olduğunu ileri sürdükleri bir mushaf, Osman radıyallâhu anh'ın hattıyla olduğunu ileri sürdükleri bir mushaf, sahâbeden Zeynelâbidîn'in hattıyla bir mushaf [herhâlde İmam Hüseyin'in oğlu İmam Ali Zeynelâbidîn aleyhimesselâm'ı kastediyorlar; oysa o, dedesinin hilâfeti döneminde doğduğu için sahâbeden değildi].
هذا ما سردوه في تواريخهم في بيان أهم الأمانات المباركة، وذكروا أيضًا في كلامهم على إمارة مكة أن الشريف أرسل إلى السلطان مع هذه الأمانات بمفاتيح مكة إشارة إلى دخوله في طاعته وتسليمه البلد إليه، ويذكرون في خبر تولي السلطان مراد بن أحمد الملك سنة ١٠٣٢، وهو المعروف بمراد الرابع، أنهم احتفلوا في اليوم التالي ليوم مبايعته بتقليده السيف فقلدوه سيفين أحدهما سيف نبوي والآخر سيف السلطان سليم بن بايزيد، وأنه لاث يومئذ على رأسه عمامة يوسف عليه السلام المجلوبة من مصر من خزانة السلطان الغوري، وكان المعروف أن بين هذه الآثار شعرات نبوية سنفصل الكلام عليها في فصل الشعرات الشريفة.
En mühim Emânât-ı Mübâreke'yi açıklarken tarihlerinde sıraladıkları şeyler bunlardır. Mekke emirliği hakkındaki bahislerinde ayrıca Şerif'in, itaatine girdiğine ve beldeyi ona teslim ettiğine işaret olarak bu emanetlerle birlikte Sultan'a Mekke'nin anahtarlarını da gönderdiğini zikretmişlerdir. Dördüncü Murad diye bilinen Sultan Murad b. Ahmed'in 1032 yılında tahta geçişi haberinde ise, biat gününün ertesi günü kendisine kılıç kuşatma merasimi yaptıklarını, biri Peygamber'e ait bir kılıç, diğeri Sultan Selim b. Bâyezîd'in kılıcı olmak üzere iki kılıç kuşattıklarını ve o gün başına Mısır'dan, Sultan el-Gûrî'nin hazinesinden getirilmiş olan Yûsuf aleyhisselâm'ın sarığını sardığını zikrederler. Bilindiği üzere bu âsâr arasında Peygamber'e ait saç telleri de vardır; bunlara dair sözü Şa'r-ı Şerîfler faslında ayrıntılı olarak ele alacağız.
حكمها
Bunların Hükmü
لا يخفى أن بعض هذه الآثار محتمل الصحة، غير أنا لم نر أحدًا من الثقات ذكرها بإثبات أو نفي، فالله سبحانه أعلم بها، وبعضها لا يسعنا أن نكتم ما يخامر النفس فيها من الريب ويتنازعها من الشكوك، ولا سيما فيما نسب للأنبياء نوح والخليل وداود وشعيب ويوسف، صلوات الله وسلامه عليهم مع بُعد العهد وتقادم الزمن، وكذلك السبح المنسوبة للخلفاء الأربعة، فإن السبح بهذا الشكل المعروف لم تكن حدثت في ذلك العصر، وإنما كانوا يعدون التسبيح بالأنامل وبالنوى والحصا وعَقد العُقد في الخيوط كالخيط الذي كان لأبي هريرة (رضي الله عنه)، وقد جمع الإمام السيوطي جزءًا في ذلك سماه «المنحة في السبحة» وهو مفيد فليراجع، ومما يتوقف فيه زعمهم في المصحفين أنهما بخط الإمامين علي وعثمان (رضي الله عنهما)، وقد تقدم في فصل الآثار النبوية التي بمصر ذكر مصحف معها قيل إنه بخط أمير المؤمنين أيضًا، وآخر قيل إنه بخط ذي النورين، وأشرنا هناك إلى استبعادنا صحة ذلك، والله أعلم.
Bu âsârdan bazılarının sahih olma ihtimali bulunduğu açıktır; ancak sika (güvenilir) âlimlerden hiçbirinin bunları ispat veya nefiyle zikrettiğini görmedik. Bunları en iyi bilen Allah sübhânehû'dur. Bazıları hakkında ise aradan geçen uzun zaman ve asırların eskiliğiyle birlikte, bilhassa Nûh, Halîl, Dâvûd, Şuayb ve Yûsuf peygamberlere -Allah'ın salât ve selâmı onların üzerine olsun- nispet edilen şeylerde içimize doğan kuşkuyu ve gönlümüzü saran şüpheleri gizlememiz mümkün değildir. Dört halifeye nispet edilen tespihler de böyledir; zira bilinen bu şekliyle tespihler o asırda ortaya çıkmış değildi. Onlar tesbihi ancak parmak uçlarıyla, çekirdeklerle, çakıl taşlarıyla ve Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'ın ipi gibi iplere düğüm atmakla sayarlardı. İmam es-Süyûtî bu konuda el-Minha fi's-sübha adını verdiği bir cüz toplamıştır; faydalı bir eserdir, müracaat edilsin. Üzerinde durup çekimser kalınacak hususlardan biri de iki mushafın İmam Ali ve İmam Osman radıyallâhu anhümâ'nın hattıyla olduğu yönündeki iddialarıdır. Mısır'da bulunan Peygamber âsârı faslında, onlarla birlikte bulunan ve yine Emîrü'l-mü'minîn'in hattıyla olduğu söylenen bir mushaf ile Zinnûreyn'in hattıyla olduğu söylenen bir başka mushafın zikri geçmiş ve orada bunun sıhhatini uzak gördüğümüze işaret etmiştik. En iyisini Allah bilir.
أما مفاتيح مكة التي ذكروها فلا ندري أأُرجعت أم عملت لمكة مفاتيح غيرها، فإن مفاتيحها حملت إلى دار الملك مرة أخرى سنة ١٢٢٨ بعد انتزاع الحجاز من الوهابية مدة العزيز محمد علي، وكان أرسل بها مع مملوكه لطيف أغا مبشرًا بالفتح، وذكر الجبرتي خبر وصوله إلى القسطنطينية واحتفالهم به بما نصه: «وعند دخوله إلى البلدة عملوا له موكبًا عظيمًا مشى فيه أعيان الدولة وأكابرها وصحبته عدة مفاتيح زعموا أنها مفاتيح مكة وجدة والمدينة، وضعوها على صفائح الذهب والفضة، وأمامها البخورات في مجامر الذهب والفضة والعطر والطيب، وخلفهم الطبول والزمور، وعملوا لذلك شنَّكًا ومدافع، وأنعم عليه السلطان وأعطاه خلعًا وهدايا وكذلك أكابر الدولة، وأنعم عليه الخنكار بطوخين وصار يقال له: لطيف باشا» ا.هـ.
Zikrettikleri Mekke anahtarlarına gelince, bunların geri mi gönderildiğini yoksa Mekke için başka anahtarlar mı yapıldığını bilmiyoruz. Zira Mekke'nin anahtarları, Azîz Mehmed Ali döneminde Hicaz'ın Vehhâbîlerden geri alınmasından sonra 1228 yılında bir kez daha saltanat merkezine götürülmüştür. [Mehmed Ali] bunları fethi müjdelemek üzere memlükü Latif Ağa ile göndermişti. el-Cebertî onun Kostantiniyye'ye varışı ve kendisi için yapılan merasim haberini şu ifadelerle zikretmiştir: “Beldeye girdiğinde onun için devletin âyanının ve ileri gelenlerinin yürüdüğü büyük bir alay tertip ettiler. Beraberinde Mekke, Cidde ve Medine'nin anahtarları olduğunu ileri sürdükleri birkaç anahtar vardı; bunları altın ve gümüş tepsiler üzerine koymuşlardı. Önlerinde altın ve gümüş buhurdanlar içinde buhurlar, ıtır ve güzel kokular, arkalarında ise davullar ve zurnalar vardı. Bunun için şenlik yaptılar ve toplar attılar. Sultan ona ihsanda bulundu, hil'atler ve hediyeler verdi; devletin ileri gelenleri de öyle yaptılar. Hünkâr ona iki tuğ ihsan etti ve kendisine Latif Paşa denilmeye başlandı.” Sözü burada bitti.
وكانت نهاية لطيف باشا هذا أنه عاد إلى مصر مزودًا من رجال الدولة بإثارة فتنة تنتزع فيها مصر من العزيز محمد علي وهو غائب بالحجاز ويولَّى هو عليها، فأحس بذلك محمد بك لازأوغلي كتخدا مصر أي وزيرها، وتدارك أمره قبل استفحاله فقبض عليه وقتله في ذي الحجة سنة ١٢٢٨، ولهذا لما أراد خديو مصر العزيز إسماعيل بن إبراهيم إقامة تمثال لجده محمد علي بالإسكندرية وآخر لأبيه إبراهيم بالقاهرة، أقام أيضًا بالقاهرة تمثالًا لسليمان باشا الفرنساوي لتنظيمه الجيش وآخر لمحمد بك لازأوغلي لحفظه مصر لهم، ولهذا جعلوه مادًّا ذراعه يشير بإصبعه إلى الأرض كناية عن تثبيته ملكهم بأرض مصر، ولم يكونوا وجدوا له صورة يصوغون التمثال عليها فأرشدهم وقتئذ أحد مَن أدركه إلى تاجر تركي بخان الخليلي يشبهه فصاغوا التمثال على مثاله، وهو قائم الآن في ميدان بشارع الدواوين يسمى بميدان لازأوغلي وكانت وفاته سنة ١٢٤٣ ودفن حسب وصيته في قبة الشيخ يوسف بشارع القصر العيني عن يمين المار به إلى مصر العتيقة، ودفنت بجواره زوجته المتوفاة سنة ١٢٥٠، وليس في القبة غير هذه القبور: قبر الشيخ يوسف في الشمال، ويليه قبر المرحوم محمد بك في وسط القبة ثم قبر زوجته، وفي جنوبي هذه القبة قبة مثلها ليس بها قبور، جعلت الآن مسجدًا، وموضع التمثال لا يبعد كثيرًا عن القبتين.
Bu Latif Paşa'nın sonu şöyle oldu: Devlet adamları tarafından, Azîz Mehmed Ali Hicaz'da uzakta bulunurken Mısır'ın onun elinden alınıp kendisinin oraya vali tayin edileceği bir fitne çıkarmakla görevlendirilmiş olarak Mısır'a döndü. Mısır kethüdası, yani veziri olan Mehmed Bey Lazoğlu bunu sezdi ve iş büyümeden önünü alıp 1228 yılı Zilhicce ayında onu yakaladı ve öldürdü. Bundan dolayı Mısır Hıdivi Azîz İsmâil b. İbrâhim, İskenderiye'de dedesi Mehmed Ali için, Kahire'de de babası İbrâhim için birer heykel dikmek istediğinde, orduyu nizama soktuğu için Süleyman Paşa el-Fransâvî'ye ve Mısır'ı kendileri adına koruduğu için Mehmed Bey Lazoğlu'na da Kahire'de birer heykel dikti. Bu sebeple onu, Mısır topraklarında mülklerini sağlamlaştırdığına kinaye olarak kolunu uzatmış, parmağıyla yeri işaret eder vaziyette yaptılar. Heykeli ona göre dökecekleri bir resmini bulamamışlardı; o vakit kendisine yetişmiş olanlardan biri onlara Hânü'l-Halîlî'de ona benzeyen bir Türk tüccarı gösterdi de heykeli onun benzeri üzerine döktüler. Bu heykel şimdi Devâvîn Caddesi'nde Lazoğlu Meydanı diye adlandırılan bir meydanda dikilidir. Vefatı 1243 yılında olmuş ve vasiyeti uyarınca Kasrü'l-Aynî Caddesi'nde, oradan Eski Mısır'a geçen kimsenin sağ tarafında bulunan Şeyh Yûsuf Kubbesi'ne defnedilmiştir. Yanına da 1250 yılında vefat eden hanımı defnedilmiştir. Kubbede şu kabirlerden başkası yoktur: Kuzeyde Şeyh Yûsuf'un kabri, onun ardından kubbenin ortasında merhum Mehmed Bey'in kabri, sonra da hanımının kabri. Bu kubbenin güneyinde onun gibi, içinde kabir bulunmayan bir kubbe daha vardır ki şimdi mescid yapılmıştır. Heykelin yeri bu iki kubbeden pek uzak değildir.
هوامش
Dipnotlar