قال عبد الله بن المقفع في فضل الأقدمين
Abdullah b. el-Mukaffa' Öncekilerin Üstünlüğü Hakkında Dedi ki
إنَّا وجدنا الناسَ قبلنا كانوا أعظمَ أجسامًا، وأوفرَ مع أجسامهم أحلامًا، وأشدَّ قوةً، وأحسنَ بقوَّتهم للأمور إتقانًا، وأطولَ أعمارًا، وأفضلَ بأعمارهم للأشياء اختبارًا.
Bizden önceki insanların bedenlerinin daha iri, bedenleriyle birlikte akıllarının daha bol, kuvvetlerinin daha çetin, kuvvetleri sayesinde işleri sağlam yapmakta daha başarılı, ömürlerinin daha uzun ve ömürleri sayesinde eşyayı sınamakta daha üstün olduklarını gördük.
فكان صاحبُ الدِّين منهم أبلغَ في أمر الدِّين علمًا وعملًا من صاحب الدِّين منَّا، وكان صاحب الدنيا على مثل ذلك من البلاغة والفضل.
Onların dindarı, din işinde ilim ve amel bakımından bizim dindarımızdan daha ileriydi; dünya ehli olanları da eriştiği derece ve üstünlük bakımından aynı şekildeydi.
ووجدْناهم لم يرضوا بما فازُوا به من الفضل الذي قُسِم لأنفسهم حتى أشركونا معهم فيما أدركوا من علم الأولى والآخرة، فكتبوا به الكُتب الباقية، وضربوا الأمثال الشافية، وكفَوْنَا به مئونة التجارب والفِطَن.
Yine gördük ki onlar, kendilerine nasip edilen üstünlükten elde ettikleriyle yetinmemiş, dünya ve ahiret ilminden idrak ettikleri şeylere bizi de ortak etmişlerdir. Bu konuda kalıcı kitaplar yazmışlar, derde şifa veren darbımeseller söylemişler ve böylece bizi tecrübelerin ve zihin yormaların zahmetinden kurtarmışlardır.
وبَلَغَ من اهتمامهم بذلك أنَّ الرجل منهم كان يُفتح له الباب من العلم، أو الكلمةُ من الصواب — وهو في البلد غير المأهول — فيكتبه على الصخور مبادرةً للأجل، وكراهيةً منه أنْ يَسْقُط ذلك عمَّن بعده.
Bu konuya verdikleri önem o dereceye ulaşmıştı ki, onlardan birine —ıssız bir beldede bulunurken— ilimden bir kapı açılır ya da doğru bir söz doğarsa, ecel gelip çatmadan önce elini çabuk tutmak ve bunun kendinden sonrakilere ulaşmayıp yitip gitmesini istememek adına onu kayalara yazardı.
فكان صَنِيعهم في ذلك صنيعَ الوالد الشفيق على ولده، الرحيم البرِّ بهم، الذي يجمع لهم الأموال والعُقَد، إرادةَ ألَّا تكون عليهم مئونة في الطلب، وخشيةَ عجزهم إنْ هم طلبوا.
Onların bu konudaki tutumu, evlatlarına karşı şefkatli, merhametli ve iyiliksever bir babanın tutumu gibiydi; öyle bir baba ki, arayıp kazanmakta zahmet çekmesinler diye ve aradıklarında acze düşmelerinden korktuğu için onlara mal ve mülk biriktirir.
فمُنتهى علم عالِمنا في هذا الزمان أنْ يأخذ من عِلمهم، وغاية إحسانِ مُحسننا أنْ يقتديَ بسِيرتهم.
Bu zamanda bizim âlimimizin ilminin varacağı son nokta onların ilminden almak, iyilik ehlimizin iyiliğinin nihayeti ise onların gidişatına uymaktır.
وأحسنُ ما يصيب من الحديث محدِّثنا أنْ ينظر في كتبهم، فيكون كأنه إياهم يحاور، ومنهم يستمع، وآثارَهم يتَّبع، وعلى أفعالهم يحتذي، وبهم يقتدي.
Söz söyleyenimizin sözde tutturabileceği en güzel şey onların kitaplarına bakmaktır; böylece sanki onlarla karşılıklı konuşuyor, onlardan dinliyor, onların izlerini takip ediyor, onların fiillerini örnek alıyor ve onlara uyuyor gibi olur.
غير أنَّ الذي نجد في كتبهم هو المنتخَل من آرائهم، والمُنتقى من أحاديثهم.
Ancak şu var ki, onların kitaplarında bulduğumuz şeyler, görüşlerinin süzülmüş ve sözlerinin seçilmiş olanlarıdır.
ولم نجدهم غادروا شيئًا يجدُ واصفٌ بليغ في صفة له غايةً لم يسبقوه إليها؛ لا في تعظيم لله — عزَّ وجلَّ — وترغيبٍ فيما عنده، ولا في تصغيرٍ للدنيا وتزهيد فيها، ولا في تحرير صنوف العلم، وتقسيم قِسَمِها، وتجزئة أجزائها وتوضيح سُبُلِها وتبيين مآخذها، ولا في وجهٍ من وجوه الأدب وضُروب الأخلاق.
Beliğ bir vasfedicinin, kendisini anlatırken onların daha önce ulaşmadığı bir son nokta bulabileceği hiçbir şeyi bıraktıklarını görmedik: Ne Allah azze ve celle'yi tazim etmekte ve O'nun katındakilere özendirmekte, ne dünyayı küçültüp ondan soğutmakta, ne ilim çeşitlerini belirleyip kısımlarını ayırmakta, cüzlerini bölümlemekte, yollarını açıklayıp kaynaklarını beyan etmekte, ne de edep yönlerinden herhangi bir yönde ve ahlak çeşitlerinde.
فلم يبقَ في جليل الأمر ولا صغيره لقائل بعدهم مقال.
Artık onlardan sonra işin büyüğünde de küçüğünde de söyleyecek kimseye söz kalmamıştır.
وقد بقيتْ أشياء من لطائف الأمور فيها مواضعُ لصغار الفِطَن، مُشْتقةٌ من جسامِ حِكَم الأوَّلين وقولهم؛ فمن ذلك بعضُ ما أنا كاتبٌ في كتابي هذا من أبواب الأدب التي قد يَحتاج إليها الناس.
Yalnızca işlerin inceliklerinden, öncekilerin büyük hikmetlerinden ve sözlerinden türetilmiş olup küçük zihinlerin işleyebileceği yerler barındıran bazı şeyler kalmıştır. İnsanların ihtiyaç duyabileceği edep konularından bu kitabımda yazdıklarımın bir kısmı işte bunlardandır.
مطلبٌ «في الحث على تعرف أصل العلم وفصله»
İlmin Aslını ve Ayrıntısını Öğrenmeye Teşvik Hakkında Bir Bölüm
يا طالب العلم!
Ey ilim talibi!
إنْ كنتَ نوعَ العلْم تريد فاعرف الأصول والفصول؛ فإن كثيرًا من الناس يطلُبُون الفُصُول مع إضاعة الأصول، فلا يكون دَرَكهم دَرَكًا، ومَن أحرز الأُصول اكتفى بها عن الفصول، وإنْ أصاب الفصل بعد إحراز الأصل فهو أفضل.
Eğer bir ilim dalını istiyorsan önce asılları ve ayrıntıları tanı. Zira insanların çoğu asılları zayi ederek ayrıntıların peşine düşerler; bu yüzden de elde ettikleri şey gerçek bir kazanç olmaz. Asılları elde eden kimse, onlarla yetinip ayrıntılara ihtiyaç duymaz; aslı elde ettikten sonra ayrıntıya da ulaşırsa bu daha üstündür.
فأصلُ الأمر في الدين أنْ تعتقد الإيمان على الصواب، وتجتنب الكبائر وتؤدِّي الفريضة، فالزم ذلك لزوم مَن لا غنًى له عنه طرفةَ عين، ومَن يعلمُ أنه إن حُرِمَه هلك، ثم إنْ قدرتَ على أنْ تُجاوزَ ذلك إلى التفقُّه في الدين والعبادة فهو أفضلُ وأكمل.
Dinde işin aslı, imana doğru şekilde inanman, büyük günahlardan kaçınman ve farzı yerine getirmendir. Buna, göz açıp kapayıncaya kadar bile ondan müstağni kalamayacak ve ondan mahrum kalırsa helak olacağını bilen bir kimsenin sarıldığı gibi sarıl. Sonra bunun ötesine geçip dinde ve ibadette derinleşmeye güç yetirebilirsen, bu daha üstün ve daha mükemmeldir.
وأصلُ الأمر في صلاح الجسد ألَّا تحملَ عليه من المآكل والمشارب والباه إلَّا خُفافًا، ثم إنْ قدرتَ على أنْ تعلم جميعَ منافعِ الجسد ومضارِّهِ والانتفاعَ بذلك كلِّه فهو أفضل.
Bedenin sağlığında işin aslı, ona yiyeceklerden, içeceklerden ve cinsel ilişkiden yalnızca hafif gelecek kadarını yüklemendir. Sonra bedenin bütün yararlarını ve zararlarını öğrenmeye ve bunların hepsinden faydalanmaya güç yetirebilirsen, bu daha üstündür.
وأصلُ الأمر في البأس والشجاعة ألَّا تُحدِّث نفسَك بالإدبار وأصحابُك مقبلون على عدوِّهم، ثم إنْ قدرتَ على أنْ تكون أوَّل حامل وآخرَ منصرف من غير تضييع للحذر فهو أفضل.
Yiğitlik ve cesarette işin aslı, arkadaşların düşmanlarının üzerine yürürken senin içinden geri dönmeyi geçirmemendir. Sonra ihtiyatı elden bırakmaksızın ilk saldıran ve en son çekilen olmaya güç yetirebilirsen, bu daha üstündür.
وأصلُ الأمرِ في الجُودِ ألَّا تضنَّ بالحقوق على أهلها، ثم إنْ قدرتَ أنْ تزيدَ ذا الحقِّ على حقِّه، وتَطَوَّل على من لا حقَّ لهُ فافعلْ، فهو أفضلُ.
Cömertlikte işin aslı, hakları sahiplerinden esirgememendir. Sonra hak sahibine hakkından fazlasını vermeye ve hakkı olmayana da lütufta bulunmaya güç yetirebilirsen öyle yap; bu daha üstündür.
وأصلُ الأمرِ في الكلامِ أنْ تَسْلَم من السَّقَطِ بالتحفُّظِ، ثم إنْ قدَرْتَ على بارع الصواب فهو أفضل.
Sözde işin aslı, dilini tutarak sürçmeden korunmandır. Sonra üstün ve yerinde söz söylemeye güç yetirebilirsen, bu daha üstündür.
وأصلُ الأمر في المعيشة ألَّا تَنِيَ عن طلب الحلال، وأنْ تُحسن التقدير لما تُفيد وما تُنفق، ولا يغرَّنكَ من ذلك سعةٌ تكونُ فيها، فإنَّ أعظم الناس في الدنيا خطرًا أحوجُهُم إلى التقدير، والملوكُ أحوجُ إليهِ من السُّوقةِ؛ لأن السُّوقة قد تعيشُ بغيرِ مالٍ، والملوك لا قِوَام لهم إلَّا بالمالِ، ثم إنْ قَدَرْتَ على الرفق واللُّطْفِ في الطلب والعلم بوجوه المطالب فهو أفضلُ.
Geçimde işin aslı, helal rızık aramaktan gevşememen, kazandığını ve harcadığını iyi ölçüp biçmendir. İçinde bulunduğun bolluk seni bu konuda aldatmasın; zira dünyada makam ve itibarı en büyük olanlar, ölçülü olmaya en muhtaç olanlardır. Hükümdarlar buna halktan daha muhtaçtır; çünkü halk malsız yaşayabilir ama hükümdarların düzeni ancak malla ayakta durur. Sonra rızık arayışında yumuşak ve nazik davranmaya ve kazanç yollarını bilmeye güç yetirebilirsen, bu daha üstündür.
وأنا واعظُكَ في أشياءَ من الأخلاق اللطيفة والأمور الغامضة، التي لو حَنَّكَتْكَ سِنٌّ كنتَ خليقًا أنْ تعلمها، وإنْ لم تُخْبَر عنها، ولكنَّني قد أحببتُ أنْ أُقدِّم إليك فيها قولًا لترُوض نفسك على محاسنها، قبل أنْ تجري على عادة مساويها، فإن الإنسان قد تَبْتَدر إليه في شبيبته المساوئ، وقد يغلب عليه ما بَدَر إليه منها للعادة، فإنَّ لِترك العادة مئونة شديدة ورياضةً صعبة.
Ben sana ince huylardan ve kapalı işlerden bazı şeyler hakkında öğüt vereceğim. Yaşın ilerleyip tecrübe kazansaydın, sana haber verilmese bile bunları bilmeye layık olurdun. Ancak nefsin bunların kötülerinin alışkanlığına kapılmadan önce, onu iyilerine alıştırasın diye bu konuda sana önceden bir söz söylemek istedim. Zira gençliğinde kötülükler insana çabucak üşüşür ve alışkanlık yüzünden bunlardan ilk yanaşanlar ona galip gelebilir. Çünkü alışkanlığı terk etmenin ağır bir zahmeti ve zorlu bir terbiyesi vardır.