المقالة الأولى: في السلطان
Birinci Makale: İktidar Hakkında
وفيها بابان
İçinde İki Bâb Vardır
الباب الأول
Birinci Bâb
في آداب السلطان وفيه مطالب
Sultanın Edepleri Hakkında Olup İçinde Bölümler Vardır
مطلبٌ «في أنَّ صاحب الإمارة لا ينبغي له أنْ يعني إلَّا بأعمالها»
Bölüm: “Emîrlik Sahibinin Yalnızca Onun İşleriyle İlgilenmesi Gerektiği Hakkında”
إنْ ابتُلِيتَ بالسلطان فتعوَّذ بالعلماء.
İktidarla imtihan edilirsen âlimlere sığın.
واعلم أنَّ من العَجَب أنْ يُبتلى الرجل بالسلطان، فيريد أنْ ينتقص من ساعات نصَبه وعمله، فيزيدها في ساعات دَعَتِه وفَراغه وشهوته وعبثه ونومه.
Bil ki kişinin iktidarla imtihan edilip de yorgunluk ve çalışma saatlerinden kısarak bunları rahat, boş vakit, arzu, eğlence ve uyku saatlerine eklemek istemesi şaşılacak şeydendir.
وإنما الرأي له والحق عليه أنْ يأخذ لعمله من جميع شُغْله، فيأخذ له من طعامه وشرابه ونومه وحديثه ولهوه ونسائه قدْرَ ما يكونُ به إصلاح جسمه، وتقويةٌ له على إتمام عمله.
Onun için doğru görüş ve üzerindeki hak, bütün meşguliyetlerinden işi için pay alması; yemesinden, içmesinden, uykusundan, sohbetinden, eğlencesinden ve kadınlarından ancak bedenini sağlıklı tutacak ve işini tamamlamaya kendisini güçlendirecek kadar pay ayırmasıdır.
وإنما تكون الدَّعة بعد الفراغ.
Rahatlık ancak işi bitirdikten sonra olur.
فإذا تقلَّدْتَ شيئًا من أمر السلطان فكن فيه أحد رجلين: إمَّا رجلًا مغتبطًا به، محافظًا عليه مخافةَ أنْ يزول عنه.
İktidar işinden bir şey üstlendiğinde onda şu iki adamdan biri ol: Ya ondan hoşnut olan ve elinden gider korkusuyla onu koruyan bir adam;
وإمَّا رجلًا كارهًا له مُكرَهًا عليه، فالكاره عاملٌ في سُخرةٍ؛ إمَّا للملوك إنْ كانوا هم سلَّطوه، وإمَّا لله تعالى إنْ كان ليس فوقه غيرُه.
ya da ondan hoşlanmayan ve ona zorlanmış bir adam. Hoşlanmayan kimse angarya altında çalışan bir işçidir; eğer kendisini hükümdarlar başa geçirmişse onlar için, şayet üstünde Allah Teâlâ'dan başkası yoksa O'nun için çalışır.
وقد علمتَ أنه مَن فرَّط في سخْرَة الملوك أهلكوه، فلا تجعل للهلاك على نفسك سلطانًا ولا سبيلًا.
Bilirsin ki hükümdarların angaryasında kusur edeni helak ederler; öyleyse kendi aleyhine helake bir güç ve yol verme.
وإياك — إذا كنتَ واليًا — أنْ يكونَ من شأنك حبُّ المدح والتزكية، وأنْ يعرف الناس ذلك منك، فتكون ثُلْمَةً من الثُّلَمِ يتقحَّمون عليك منها، وبابًا يفتتحونك منه، وغيبة يغتابونك بها ويضحكون منك لها.
Vali olduğunda, övgü ve temize çıkarılma sevgisinin senin huyun olmasından ve insanların sende bunu bilmesinden sakın! Yoksa bu, gediklerden bir gedik olur da oradan senin üzerine atılırlar; seni fethedecekleri bir kapı, senin arkandan konuşacakları bir gıybet ve seninle alay edecekleri bir vesile olur.
واعلم أنَّ قابِلَ المدح كمادح نفسه، والمرء جديرٌ أنْ يكون حبه المدح هو الذي يحمله على ردِّه، فإن الرادَّ له محمود، والقابل له مَعِيب.
Bil ki övgüyü kabul eden, kendini öven gibidir. Kişiye yakışan, övgüyü sevmesinin kendisini onu reddetmeye sevk etmesidir; zira onu reddeden övülür, kabul eden ise ayıplanır.
مطلبٌ «فيمن ينبغي للوالي أنْ ينال رضاه»
Bölüm: “Valinin Rızasını Kazanması Gereken Kimseler Hakkında”
لِتكنْ حاجتك في الولاية إلى ثلاثِ خصال: رضى ربك، ورضى سلطان — إنْ كان فوقك — ورضى صالح مَن تَلِي عليه.
Valilikte aradığın şey üç haslet olsun: Rabbinin rızası, —eğer üstünde varsa— sultanın rızası ve yönettiğin kimselerin salih olanlarının rızası.
ولا عليك أنْ تلهو عن المال والذِّكْر، فسيأتيك منهما ما يحسنُ ويطيب ويُكتفى به.
Maldan ve şöhretten uzak durmandan sana bir zarar gelmez; zira o ikisinden güzel, hoş ve yetecek kadar olanı sana gelecektir.
واجعل الخصالَ الثلاث منك بمكانِ ما لا بُدَّ لك منه، واجعل المال والذِّكْر بمكان ما أنت واجد منه بُدًّا.
Bu üç hasleti kendi katında vazgeçilmez bir yere koy; malı ve şöhreti ise kendisinden vazgeçebileceğin bir yere koy.
مطلبٌ «فيمن يجب أنْ يكونوا بطانة وأصفياء»
Bölüm: “Sırdaş ve Seçkin Dost Olması Gereken Kimseler Hakkında”
اعرف الفضل في أهل الدين والمروءة في كل كُورة وقَرْيةٍ وقبيلة، فليكونوا هم إخوانك، وأعوانك، وأخدانك، وأصفياءك، وبطانتك، ولطفاءَك، وثِقاتك، وخُلطاءك، ولا تَقذِفنَّ في رُوعِك أنك إنْ استشرت الرجال ظهر للناس منك الحاجة إلى رأي غيرك؛ فإنك لست تريد الرأي للافتخار به، ولكنما تريده للانتفاع به، ولو أنك مع ذلك أردت الذكر، كان أحسن الذكرين وأفضلهما عند أهل الفضل والعقل أنْ يقال: لا يتفرَّد برأيه دُون استشارة ذوي الرأي.
Her bölgede, köyde ve kabilede din ve mürüvvet ehli kimselerin faziletini tanı; senin kardeşlerin, yardımcıların, yoldaşların, seçkin dostların, sırdaşların, yakınların, güvendiklerin ve görüştüğün kimseler onlar olsun. Adamlarla istişare ettiğinde insanlara başkasının görüşüne muhtaç olduğunun görüneceği düşüncesini kalbine atma; çünkü sen görüşü onunla övünmek için değil, ancak ondan faydalanmak için istiyorsun. Bununla birlikte şayet şöhret isteseydin bile, fazilet ve akıl sahipleri katında iki şöhretin en güzeli ve en üstünü, senin hakkında “Görüş sahiplerine danışmadan kendi görüşüyle tek başına hareket etmez” denilmesi olurdu.
مطلبٌ «في أنَّ رضى الناس غاية لا تُدرك»
Bölüm: “İnsanların Rızasının Ulaşılamaz Bir Gaye Olduğu Hakkında”
إنك إنْ تلتمس رضى جميع الناس تلتمسْ ما لا يُدرك.
Eğer bütün insanların rızasını ararsan, ulaşılamayacak bir şeyi aramış olursun.
وكيف يتَّفق لك رأي المختلفين؟ وما حاجتك إلى رضى مَن رِضاه الجَور، وإلى موافقة مَن موافقته الضلالة والجهالة؟ فعليك بالتماس رضى الأخيار منهم وذوي العقل؛ فإنك متى تُصِب ذلك تضع عنك مئونة ما سواه.
Hem ihtilaf içindekilerin görüşü senin için nasıl birleşebilir? Rızası zulüm olanın rızasına, muvafakati sapıklık ve cehalet olanın muvafakatine ne ihtiyacın var? Öyleyse sen içlerinden hayırlı olanların ve akıl sahiplerinin rızasını aramaya bak; zira bunu elde ettiğin zaman, başkasının külfetini üzerinden atmış olursun.
مطلبٌ «فيما ينبغي للسلطان نحو أصفيائه وسائر رعيته»
Bölüm: “Sultanın Seçkin Dostlarına ve Diğer Tebaasına Karşı Yapması Gerekenler Hakkında”
لا تُمَكِّنْ أهل البلاء الحَسَن عندك من التدلُّل عليك، ولا تُمكننَّ مَن سواهم من الاجتراء عليهم والعيب لهم.
Katında güzel hizmet ve imtihan vermiş olanlara, sana karşı nazlanma ve cüretkârlık imkânı verme; onlardan başkalarına da onlara karşı cüret etme ve onları ayıplama imkânı verme.
لِتعرفْ رعيتُك أبوابك التي لا يُنال ما عندك من الخير إلَّا بها، والأبوابَ التي لا يخافُك خائف إلَّا من قِبَلها.
Tebaan, senin katındaki hayra ancak kendileriyle ulaşılan kapılarını ve korkan kimsenin senden ancak onlar yüzünden korkacağı kapıları bilsin.
احرص الحرص كلَّه على أنْ تكون خابرًا أمورَ عُمَّالك، فإنَّ المُسيء يَفْرَق من خُبْرتك قبل أنْ يُصيبه وَقْعُك به وعقوبتك، وإنَّ المحسن يستبشر بعلمك قبل أنْ يأتيه معروفك.
Görevlilerinin işlerinden haberdar olmaya var gücünle gayret et; zira kötülük eden, senin darben ve cezan kendisine ulaşmadan önce senin haberdar olmandan korkar; iyilik eden de senin iyiliğin kendisine gelmeden önce senin bilmenle müjdelenip sevinir.
لِيعرف الناس — فيما يعرفون من أخلاقك — أنك لا تُعاجل بالثواب ولا بالعقاب، فإنَّ ذلك هو أدوم لخوف الخائف ورجاء الراجي.
İnsanlar —senin huylarından bildikleri şeyler arasında— mükâfatlandırmada da cezalandırmada da acele etmediğini bilsinler; çünkü bu, korkanın korkusunun ve ümit edenin ümidinin daha kalıcı olmasını sağlar.
مطلبٌ «في الحثِّ على احتمال نصح النصيح وعَذْله»
Bölüm: “Nasihat Edenin Nasihatine ve Kınamasına Katlanmaya Teşvik Hakkında”
عوِّدْ نفسك الصبرَ على مَن خالفك من ذوي النصيحة، والتجرُّعَ لمرارة قولهم وعذْلهم، ولا تُسهِّلنَّ سبيل ذلك إلَّا لأهل العقل والسِّنِّ والمروءة؛ لئلا ينتشر من ذلك ما يجترئُ به سفيه أو يستخفُّ به شانئ.
Nasihat sahiplerinden sana muhalefet edenlere sabretmeye, onların sözlerinin ve kınamalarının acılığını yutmaya nefsini alıştır. Ancak bunun yolunu akıl, yaş ve mürüvvet sahiplerinden başkasına kolaylaştırma ki oradan bir sefihin cüret edeceği veya bir düşmanın hafife alacağı bir şey yayılmasın.
مطلبٌ «في أنَّ السلطان لا ينبغي له أنْ يعني بغير الخطير من الرجال والأعمال»
Bölüm: “Sultanın Önemli Adamlar ve İşler Dışındakilerle İlgilenmemesi Gerektiği Hakkında”
لا تتركُنَّ مباشرة جسيم أمرك فيعودَ شأنك صغيرًا، ولا تُلزمن نفسك مباشرة الصغير، فيصيرَ الكبيرُ ضائعًا.
Büyük işlerini bizzat yürütmeyi terk etme ki şanın küçülmesin; küçük işleri bizzat yürütmeyi de kendine mecbur tutma ki büyük işler zayi olmasın.
واعلم أنَّ مالك لا يُغني الناسَ كلهم فاخصص به أهل الحق، وأنَّ كرامتك لا تُطيق العامَّةَ كلها فتَوَخَّ بها أهل الفضل، وأنَّ قلبك لا يتسع لكل شيء ففرِّغه للمهم، وأنَّ ليلك ونهارك لا يستوْعبان حاجاتك وإنْ دأبتَ فيهما، وأنْ ليس لك إلى إدامة الدأب فيهما سبيل مع حاجة جسدك إلى نصيبه منهما، فأحسنْ قسمتهما بين عملك ودَعَتِك.
Bil ki malın bütün insanları zengin etmeye yetmez, öyleyse onu hak sahiplerine tahsis et; ikramın bütün halka güç yetiremez, öyleyse onda fazilet sahiplerini gözet; kalbin her şeyi almaz, öyleyse onu önemli işlere ayır; gecen ve gündüzün, içlerinde durmadan çalışsan bile ihtiyaçlarının tamamını kuşatamaz ve bedeninin o ikisinden kendi payına olan ihtiyacı sebebiyle onlarda sürekli çalışmaya yolun da yoktur, öyleyse o ikisini işinle rahatın arasında güzelce taksim et.
واعلم أنَّ ما شَغَلْتَ من رأيك بغير المهم أزرَى بك في المهم، وما صرفت من مالك في الباطل فقدتهُ حين تريده للحق، وما عدلت به من كرامتك إلى أهل النقص عن أهل الفضل، وما شغلت من ليلك ونهارك في غير الحاجة أزرى بك عند الحاجة منك إليه.
Bil ki görüşünden önemli olmayan şeyle meşgul ettiğin kısım, önemli işte seni küçük düşürür; malından batıl uğrunda harcadığın şeyi, hak için istediğinde bulamazsın; ikramından fazilet sahiplerinden çevirip noksanlık ehline yönelttiğin şey ile gecenden ve gündüzünden ihtiyaç dışı şeylerle meşgul ettiğin kısım da onlara muhtaç olduğun vakit seni kusurlu ve aciz bırakır.
مطلبٌ «في تحذير السلطان من الإفراط في الغضب والتسرع في الرضى»
Bölüm: “Sultanın Öfkede Aşırılıktan ve Rızada Acelecilikten Sakındırılması Hakkında”
اعلم أنَّ من الناس ناسًا كثيرًا يبلغ من أحدهم الغضب — إذا غضب — أنْ يحمله ذلك على الكُلُوح والقُطُوب في وجه غير من أغضبه، وسوءِ اللفظ لمن لا ذنب له، والعقوبة لمن لم يكن يَهِمُّ بمعاقبته، وشدَّة المعاقبة باللسان واليد لمَن لم يكن يُريد به إلَّا دون ذلك، ثم يبلغ به الرضى — إذا رضي — أنْ يتبرَّع بالأمر ذي الخطر لمَن ليس بمنزلة ذلك عنده، ويُعطي مَن لم يكن يريد إعطاءه، ويُكرم من لم يرد إكرامه، ولا حقَّ له ولا مودة عنده.
Bil ki insanlar arasında pek çok kimse vardır ki onlardan biri öfkelendiğinde öfkesi, kendisini öfkelendirenden başkasının yüzüne karşı surat asmaya ve kaş çatmaya, suçu olmayana kötü söz söylemeye, cezalandırmaya niyetlenmediği kimseyi cezalandırmaya ve daha hafifini yapmak istediği kimseye dil ve elle şiddetli ceza vermeye sevk edecek dereceye ulaşır. Sonra hoşnut olduğunda rızası, kendi katında o mertebede olmayan kimseye büyük ve önemli işi bağışlayacak, vermek istemediği kimseye verecek ve katında hiçbir hakkı ve sevgisi olmadığı hâlde ikram etmek istemediği kimseye ikram edecek dereceye varır.
فاحذر هذا الباب الحذر كلَّه! فإنه ليس أحدٌ أسوأ فيه حالًا من أهل السلطان الذين يُفرطون باقتدارهم في غضبهم، وبتسرَّعهم في رضاهم، فإنه لو وُصِفَ بهذه الصفة مَن يُلْتَبَسُ بعقله أو يتخبَّطه المسُّ؛ أنْ يُعاقِب عند غضبه غير مَن أغضبه، ويَحْبو عند رضاه غير مَن أرضاه لكان جائزًا ذلك في صفته.
Öyleyse bu bâbdan son derece sakın! Zira bu konuda, güçlerine dayanarak öfkelerinde aşırıya giden ve rızalarında acele eden iktidar sahiplerinden daha kötü durumda olan hiç kimse yoktur. Çünkü aklı karışan veya cinnet nöbetiyle sarsılan bir kimse, öfkelendiğinde kendisini öfkelendirenden başkasını cezalandırmak ve hoşnut olduğunda kendisini hoşnut edenden başkasına bağışta bulunmakla nitelenseydi, bu onun vasfında caiz ve yerinde olurdu.
مطلبٌ «في أنواع المُلك»
Bölüm: “Saltanatın Çeşitleri Hakkında”
اعلم أنَّ المُلك ثلاثةٌ: مُلك دِينٍ، ومُلك حزمٍ، ومُلك هوًى.
Bil ki saltanat üçtür: Din saltanatı, kararlılık saltanatı ve hevâ saltanatı.
فأمَّا مُلك الدَّين فإنه إذا أقام للرعية دينهم، وكان دينهم هو الذي يُعطيهم الذي لهم ويُلحق بهم الذي عليهم، أرضاهم ذلك، وأنزل الساخط منهم منزلة الراضي في الإقرار والتسليم.
Din saltanatına gelince; o, tebaası için dinlerini ayakta tuttuğunda ve lehlerine olanı kendilerine veren, aleyhlerine olanı da kendilerine yükleyen şey onların dini olduğunda, bu onları hoşnut eder ve içlerinden öfkeli olanı ikrar ve teslimiyette hoşnut olanın mertebesine indirir.
وأمَّا مُلك الحزم فإنه يقوم به الأمر ولا يَسلَم من الطعن والتسخُّط، ولن يضرَّ طعنُ الضعيف مع حزم القويِّ.
Kararlılık saltanatına gelince; iş onunla ayakta durur, ancak yerilmekten ve hoşnutsuzluktan kurtulamaz. Fakat güçlünün kararlılığı karşısında zayıfın yermesi asla zarar vermez.
وأمَّا مُلك الهوى فَلَعِبُ ساعةٍ ودَمارُ دهرٍ.
Hevâ saltanatına gelince; o, bir saatlik oyun ve bir ömürlük yıkımdır.
مطلبٌ «في التحذير مما لم يُبْنَ على حزم من أعمال السلطان»
Bölüm: “İktidar İşlerinden Kararlılık Üzerine Kurulmamış Olanlara Karşı Uyarı Hakkında”
إذا كان سلطانك عند جِدَّة دولةٍ، فرأيتَ أمرًا استقام بغير رأي، وأعوانًا أجْزَوا بغير نَيْل، وعملًا أَنْجَح بغير حزم، فلا يغرَّنك ذلك ولا تَسْتَنِيمَنَّ إليه، فإن الأمر الجديد رُبَّما يكون له مهابةٌ في أنفس أقوام، وحلاوةٌ في قلوب آخرين، فيُعينُ قومٌ على أنفسهم ويعين قومٌ بما قِبَلَهم، ويَسْتَتِبُّ ذلك الأمر غيرَ طويلٍ، ثم تصير الشئون إلى حقائقها وأصولها.
İktidarın, bir devletin yeniliği döneminde bulunduğu sırada; bir işin tedbirsizce yoluna girdiğini, yardımcıların karşılık almadan iş gördüğünü ve bir amelin kararlılık olmaksızın başarıya ulaştığını görürsen, bu seni sakın aldatmasın ve ona güvenip gevşeme! Zira yeni kurulan işin, bazı toplulukların nefislerinde bir heybeti, başkalarının kalplerinde ise bir tatlılığı olur; böylece bir kısım insanlar kendi aleyhlerine de olsa yardım eder, bir kısmı da ellerindeki imkânlarla destek verir ve o iş çok uzun olmayan bir süre yolunda gider; sonra işler kendi hakikatlerine ve asıllarına döner.
فما كان من الأمور بُنِي على غير أركانٍ وثيقة ولا دعائمَ مُحكمة، أوشكَ أنْ يتداعى ويتصدَّع.
İşlerden her ne ki sağlam rükünler ve muhkem direkler üzerine bina edilmemişse, yıkılmaya yüz tutması ve çatlaması yakındır.
لا تكوننَّ نَزْر الكلام والسلام، ولا تبلُغنَّ بهما إفراط الهشاشة والبشاشة، فإنَّ إحداهما من الكِبْر والأخرى من السُّخْفِ.
Sözü ve selamı kıt bir kimse olma; ancak bunlarla güler yüzlülük ve beşaşette aşırıya da kaçma! Zira bunlardan biri kibirden, diğeri ise hafifliktendir.
مطلبٌ «في حضِّ السلطان على التوثق من رأي الأعوان قبل الإقدام»
Bölüm: “İşe Girişmeden Önce Yardımcıların Görüşünden Emin Olmaya Sultanı Teşvik Hakkında”
إذا كنت إنما تضبط أمورك وتصول على عدوِّك بقومٍ لستَ منهم على ثِقة من دِين ولا رأي ولا حِفاظٍ من نيَّة، فلا تفعلْ نافلةً حتى تحمِلهم — إنْ استطعت — على الرأي والأدب الذي بمثله تكون الثقة، أو تستبدِل بهم إنْ لم تستطع نقلهم إلى ما تريد، ولا تَغُرَّنك قوتك بهم على غيرهم، فإنَّما أنت في ذلك كراكبِ الأسد الذي يهابُهُ مَن نظر إليه، وهو لِمَرْكَبه أهْيَب.
Eğer işlerini, dinlerine, görüşlerine ve niyetlerindeki sadakate güvenmediğin bir toplulukla çekip çeviriyor ve düşmanına onlarla saldırıyorsan; —gücün yeterse— onları kendisiyle güven duyulacak görüş ve edebe sevk edinceye ya da istediğin noktaya getirmeye gücün yetmezse onları başkalarıyla değiştirinceye kadar fazladan bir iş yapma! Onlar sayesinde başkalarına karşı elde ettiğin güç seni sakın aldatmasın; zira sen bu hususta, bakan kimsenin kendisinden korktuğu, ancak kendisi binek edindiği hayvandan daha çok korkan aslan binicisi gibisin.
مطلبٌ «في تحذير السلطان من أمَّات الرذائل: الغضب والكذب والبخل وكثرة الحلف»
Bölüm: “Kötülüklerin Anası Olan Öfke, Yalan, Cimrilik ve Çok Yemin Etmekten Sultanı Sakındırma Hakkında”
ليس للمَلِك أنْ يغضب؛ لأن القُدرة من وراء حاجته.
Hükümdarın öfkelenmesi yerinde değildir; çünkü kudret onun arzusunun hemen arkasındadır.
وليس له أنْ يكذب؛ لأنه لا يقدر أحد على استكراهه على غير ما يريد.
Onun yalan söylemesi de yerinde değildir; çünkü hiç kimse onu istemediği bir şeye zorlayamaz.
وليس له أنْ يبخل؛ لأنه أقل الناس عذرًا في تخوُّف الفقر.
Onun cimrilik etmesi de yerinde değildir; çünkü o, fakirlikten korkma hususunda insanların en az mazereti olanıdır.
وليس له أنْ يكون حَقُودًا؛ لأن خطره قد عَظُم عن مجاراة كل الناس.
Onun kindar olması da yerinde değildir; çünkü onun kadri, bütün insanlarla çekişmeye girmekten çok yücedir.
وليس له أنْ يكون حلَّافًا؛ لأن أحق الناس باتقاء الأيمان الملوك، فإنما يَحمل الرجل على الحَلِف إحدى هذه الخصال: إمَّا مَهانة يجدها في نفسه، وضَرَعٌ وحاجة إلى تصديق الناس إياه.
Onun çok yemin eden biri olması da yerinde değildir; çünkü yeminlerden sakınmaya en layık olan insanlar hükümdarlardır. Zira kişiyi yemin etmeye ancak şu hasletlerden biri sevk eder: Ya kendi nefsinde bulduğu bir aşağılık duygusu, bir zaaf ve insanların kendisini tasdik etmesine duyduğu ihtiyaç.
وإمَّا عِيٌّ بالكلام، فيجعل الأيمانَ له حَشْوًا ووصلًا.
Ya söz söylemedeki bir tutukluk; ki bu yüzden yeminleri sözüne dolgu ve ulama aracı yapar.
وإمَّا تُهمةٌ قد عرفها من الناس لحديثه، فهو يُنْزِل نفسه منزلةَ مَن لا يُقبَل قوله إلَّا بعد جَهْد اليمين.
Ya insanların onun sözüne karşı beslediğini bildiği bir töhmet; ki bu yüzden kendisini, ağır yeminler etmedikçe sözü kabul edilmeyen kimsenin konumuna indirir.
وإمَّا عَبَثٌ بالقول وإرسال لِلِّسان على غير روِيَّة ولا حُسن تقدير، ولا تعويدٍ له قول السَّداد والتثبُّت.
Ya da sözü gelişigüzel harcama, düşünüp taşınmadan ve güzelce takdir etmeden dili başıboş bırakma ve onu doğru ve ihtiyatlı söze alıştırmama.
مطلبٌ «في أن لا عيب على المَلِك أنْ يلهو إذا وثق من تدبير ملكه»
Bölüm: “Saltanatının İdaresinden Emin Olduğunda Hükümdarın Eğlenmesinde Bir Ayıp Olmadığı Hakkında”
لا عيب على المَلِك في تعيُّشه وتنعمه ولعبه ولهوه، إذا تعاهد الجسيمَ من أمره بنفسه، وأحكم المهمَّ، وفوَّض ما دُون ذلك إلى الكُفاة.
Hükümdar, işlerinin büyük olanlarını bizzat kendisi gözetip yokladığı, mühim olanları sağlamlaştırdığı ve bunun dışındakileri işin ehli kimselere havale ettiği takdirde; onun yaşayışında, nimetlenmesinde, oyununda ve eğlencesinde kendisine hiçbir ayıp yoktur.
مطلبٌ «في أنَّ أحق الناس باتهام نظره بعين الريبة السلطان»
Bölüm: “Bakışını Şüphe Gözüyle İtham Etmeye En Layık İnsanın Sultan Olduğu Hakkında”
كلُّ أحد حقيق — حين ينظر في أمور الناس — أنْ يتَّهِمَ نظره بعين الريبة، وقلبَه بعين المقت، فإنهما يُزيِّنان الجَوْر، ويحملان على الباطل، ويُقَبِّحان الحَسن، ويُحسِّنان القبيح.
Herkes —insanların işlerine baktığında— bakışını şüphe gözüyle, kalbini de nefret gözüyle hareket etmekle itham etmeye layıktır; zira bu ikisi zulmü süslü gösterir, batıla sevk eder, güzeli çirkinleştirir ve çirkini güzelleştirir.
وأحق الناس باتهام نظره بعين الريبة وعين المقت؛ السلطانُ الذي ما وقع في قلبه ربا مع ما يُقَيض له من تزيين القُرَناء والوزراء.
Bakışını şüphe gözüyle ve nefret gözüyle hareket etmekle itham etmeye en layık insan ise; yakın arkadaşların ve vezirlerin kendisine musallat edilen süslemeleriyle birlikte, kalbine düşen şeyin büyüdüğü sultandır.
وأحق الناس بإجبار نفسه على العدل في النظر والقول والفعل؛ الوالي الذي ما قال أو فعل كان أمرًا نافذًا غيرَ مردود.
Bakışta, sözde ve fiilde nefsini adalete zorlamaya en layık insan ise; söylediği veya yaptığı şey geri çevrilmez, geçerli bir emir olan validir.
لِيعلم الوالي أنَّ الناس يَصِفُون الوُلاة بسُوءِ العهد ونسيان الوُد، فلْيكابِر نقض قولهم، ولْيُبطل عن نفسه وعن الولاة صفات السوء التي يُوصفون بها.
Vali bilsin ki insanlar valileri ahde vefasızlıkla ve sevgiyi unutmakla nitelerler; öyleyse o, onların bu sözünü çürütmek için dirensin ve kendisinden de valilerden de nitelendikleri o kötü sıfatları hükümsüz kılsın.
مطلبٌ «في حض السلطان على الإمعان في تفقد أمر رعيته»
Bölüm: “Tebaasının Durumunu İncelemede Derinleşmeye Sultanı Teşvik Hakkında”
حقُّ الوالي أنْ يتفقَّد لطيف أمور رعيته، فضلًا عن جسيمها، فإن لِلَّطيف موضعًا يَنْتفِع به، وللجسيم موضعًا لا يَستغني عنه.
Valinin vazifesi, tebaasının büyük işleri şöyle dursun, ince ve küçük işlerini dahi yoklayıp araştırmaktır; zira küçük işin kendisinden faydalanılan bir yeri, büyük işin de kendisinden müstağni kalınamayan bir yeri vardır.
لِيتفقَّد الوالي — فيما يتفقد من أمور رعيته — فاقة الأخيار والأحرار منهم، فليعملْ في سَدِّها، وطغيان السفلة منهم فليقمَعْه، ولْيَسْتوحش من الكريم الجائع واللئيم الشبعان، فإنما يَصُول الكريم إذا جاع، واللئيم إذا شبع.
Vali —tebaasının işlerinden yoklayıp araştırdığı şeyler arasında— içlerinden hayırlı ve hür kimselerin yoksulluğunu araştırsın ve onu gidermeye çalışsın; içlerinden ayak takımının azgınlığını da araştırıp onu bastırsın. Aç kalmış kerem sahibinden ve karnı doymuş alçaktan sakınıp çekinsin; zira kerem sahibi ancak acıktığında, alçak ise doyduğunda saldırır.
مطلبٌ «فيما ينبغي للوالي أنْ يتخلَّى عنه»
Bölüm: “Valinin Uzak Durması Gereken Şeyler Hakkında”
لا ينبغي للوالي أنْ يحسُدَ الولاة إلَّا على حسن التدبير.
Valinin, diğer valilere güzel tedbir dışında hiçbir şey için haset etmemesi gerekir.
ولا يحسُدنَّ الوالي مَن دونه، فإنه أقلُّ في ذلك عذرًا من السُّوقة التي إنما تحسُدُ مَن فوقها، وكُلٌّ لا عُذْر له.
Vali, kendisinden aşağıda olan kimselere sakın haset etmesin! Zira o, bu hususta sadece kendisinden yukarıda olanlara haset eden avamdan daha az mazeret sahibidir; gerçi hiçbirinin mazereti yoktur.
لا يلومنَّ الوالي على الزَّلَّة مَن ليس بمُتَّهَم عنده في الحرص على رضاه إلَّا لَوْمَ أدَب وتقويم، ولا يعدِلنَّ بالمجتهد في رضاه البصير بما يأتي أحدًا.
Vali, kendi rızasını kazanma hırsı konusunda nezdinde töhmet altında olmayan kimseyi, bir sürçmeden dolayı sadece edep ve ıslah kınamasıyla kınasın; rızasını kazanmak için çabalayan ve yaptığı işi bilen kimseyle de hiç kimseyi bir tutmasın.
فإنهما إذا اجتمعا في الوزير والصاحب نام الوالي واستراح، وجُلِبت إليه حاجاته، وإنْ هدأ عنها، وعُمِل له فيما يُهمُّه وإنْ غَفَلَ.
Zira bu iki haslet vezirde ve dostta bir araya geldiğinde, vali uyur ve dinlenir; kendisi onlardan uzaklaşıp sakinleşse bile ihtiyaçları ayağına getirilir ve kendisi gafil kalsa bile onu ilgilendiren işlerde onun adına çalışılır.
لا يُولعَنَّ الوالي بسوء الظنِّ لقول الناس، ولْيجعل لحُسن الظن من نفسه نصيبًا موفورًا يروِّح به عن قلبه ويُصدِر عنه في أعماله.
Vali, insanların sözü yüzünden sû-i zanna düşkün olmasın; kalbini kendisiyle ferahlatacağı ve işlerinde kendisinden hareket edeceği hüsn-i zanna da nefsinde bol bir pay ayırsın.
لا يُضيِّعَنَّ الوالي التثبُّت عندما يقول، وعندما يُعطي، وعندما يَعْمل.
Vali; konuşurken, verirken ve iş yaparken ihtiyatlı davranmayı sakın elden bırakmasın.
فإنَّ الرجوعَ عن الصمت أحسنُ من الرجوع عن الكلام، وإنَّ العطيَّة بعد المنع أجملُ من المنع بعد الإعطاء، وإنَّ الإقدام على العمل بعد التأنِّي فيه أحسنُ من الإمساك عنه بعد الإقدام عليه.
Zira suskunluktan dönmek, sözden dönmekten daha iyidir; vermedikten sonra bağışta bulunmak, verdikten sonra engellemekten daha güzeldir; bir işte teenni gösterdikten sonra ona girişmek, ona girişildikten sonra ondan geri durmaktan daha iyidir.
وكل الناس محتاجٌ إلى التثبت.
İnsanların hepsi ihtiyatlı olmaya muhtaçtır.
وأحوجهم إليه ملوكُهم الذين ليس لقولهم وفعلهم دافعٌ، وليس عليهم مستحِثٌّ.
Buna en muhtaç olanları ise, sözlerini ve fiillerini geri çevirecek hiç kimse bulunmayan ve üzerlerinde kendilerini sıkıştıracak biri olmayan hükümdarlarıdır.
مطلبٌ «فِي حَثِّ السلطان على الأخذ بالدين والبر والمروءة»
Bölüm: “Sultanı Dine, İyiliğe ve Mürüvvete Sarılmaya Teşvik Hakkında”
لِيعلم الوالي أنَّ من الناس حُرصاءَ على زِيِّه إلَّا مَن لا بال له، فليكن للدِّين والبرِّ والمروءة عنده نَفاق، فيُكسِد بذلك الفُجُور والدناءة في آفاق الأرض.
Vali bilsin ki insanlar arasında, hiçbir değeri ve gayreti olmayanlar dışında, onun tutum ve gidişatına özenen hırslı kimseler vardır. Öyleyse onun katında din, iyilik ve mürüvvet revaç bulsun ki bu sayede yeryüzünün dört bir yanında fücur ve alçaklığa rağbet kalmasın.
مطلبٌ «فيما يحتاج إليه الوالي من الآراء»
Bölüm: “Valinin İhtiyaç Duyduğu Görüş ve Tedbirler Hakkında”
جِمَاع ما يحتاج إليه الوالي من أمر الدنيا رأيان: رأي يُقَوِّي به سلطانَه، ورأيٌ يُزيِّنه في الناس.
Valinin dünya işlerinde ihtiyaç duyduğu şeylerin tamamı iki görüşte toplanır: İktidarını güçlendireceği görüş ve kendisini insanların gözünde süsleyip güzelleştireceği görüş.
ورأي القوة أحقهما بالبُداءة وأوْلاهما بالأَثَرة.
Güç sağlamaya yönelik görüş, bu ikisi içinde öncelemeye en layık ve tercih edilmeye en uygun olanıdır.
ورأي التزيين أحضرهما حلاوةً وأكثرهم أعوانًا.
Güzelleştirmeye yönelik görüş ise tatlılığı en çabuk hissedilen ve yardımcıları en çok olanıdır.
مع أنَّ القوَّة من الزينة، والزينة من القوة، ولكنَّ الأمر يُنْسَب إلى مُعْظَمِه وأصله.
Bununla birlikte güç süsten, süs de güçtendir; ne var ki bir iş, en ağır basan yönüne ve aslına nispet edilir.