مقدمة
Mukaddime
بِسْمِ الله الرَّحمَنِ الرَّحِيم وبه نستعين
Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla; yalnız O'ndan yardım dileriz.
قال أبو محمد — عفا الله عنه: أفضل ما أبتدئ به حمد الله عزَّ وجلَّ بما هو أهله، ثم الصلاة على محمدٍ عبدِه ورسوله خاصةً، وعلى جميع أنبيائه عامةً، وبعد.
Ebû Muhammed —Allah kendisini bağışlasın— dedi ki: Sözüme başlarken yapabileceğim en faziletli şey, Allah azze ve celle'ye lâyık olduğu veçhile hamdetmek, ardından hususiyle kulu ve resulü Muhammed'e, umumiyle de bütün peygamberlerine salât getirmektir. Bundan sonra:
عصمنا الله وإياك من الحيرة، ولا حمَّلنا ما لا طاقة لنا به، وقيَّض لنا من جميل عونه دليلًا هاديًا إلى طاعته، ووهبنا من توفيقه أدبًا صارفًا عن معاصيه، ولا وَكَلنا إلى ضعف عزائمنا، وخَوَر قُوانا، ووهاء بِنْيَتنا، وتلدُّد آرابنا، وسوء اختيارنا، وقلَّة تمييزنا، وفساد أهوائنا؛ فإن كتابك وردني من مدينة المريَّة إلى مسكني بحضرة شاطِبةَ تَذكُر من حسن حالك ما يسرُّني، وحَمدتُ اللهَ عز وجل عليه، واستدمتُه لك، واستزدتُه فيك، ثم لم ألبثْ أن اطلع عليَّ شخصُك، وقصدتني بنفسك، على بُعد الشُّقة، وتنائي الديار، وشَحط المزار، وطول المسافة، وغَوْل الطريق. وفي دون هذا ما سلَّى المشتاق ونسَّى الذاكر إلا من تمسَّك بحبل الوفاء مثلك، ورعى سالف الأذمَّة، ووكيد المودات، وحق النَّشأة ومحبة الصبا، وكانت مودته لله تعالى.
Allah bizi de seni de şaşkınlığa düşmekten korusun; gücümüzün yetmeyeceği yükü bize yüklemesin. Güzel yardımıyla bize kendi itaatine eriştirecek doğru bir rehber nasip etsin; tevfikiyle bizi günahlardan alıkoyacak bir edep bahşetsin. Bizi azmimizin zayıflığına, kuvvetimizin gevşekliğine, bünyemizin çürüklüğüne, arzularımızın kararsızlığına, tercihlerimizin kötülüğüne, temyiz gücümüzün azlığına ve heveslerimizin bozukluğuna terk etmesin. Meriyye şehrinden Şâtıbe'deki ikametgâhıma gönderdiğin mektubun bana ulaştı. Mektubunda afiyette olduğundan söz ediyorsun ki bu beni sevindirdi. Bundan dolayı Allah azze ve celle'ye hamdettim; bu hâlinin devamını ve daha da artmasını diledim. Çok geçmeden bizzat çıkageldin; mesafenin uzaklığına, diyarların ayrılığına, menzilin ıraklığına, yolun uzunluğuna ve tehlikelerine aldırmadan kalkıp yanıma kadar geldin. Senin gibi vefa ipine sımsıkı sarılan, geçmiş ahitleri ve köklü sevgileri gözeten, birlikte yetişmenin hakkını ve çocukluk muhabbetini koruyan, sevgisi yalnızca yüce Allah için olan kimseler müstesna, bundan çok daha azı bile hasret çekenleri avutur, hatırlayanlara unuttururdu.
ولقد أثبت الله بيننا من ذلك ما نحن عليه حامدون وشاكرون، وكانت معانيك في كتابك زائدة على ما عهدته من سائر كتبك، ثم كشفت إليَّ بإقبالك غرضك، وأطلعتني على مذهبك، سجيةً لم تزل علينا من مشاركتك لي في حلوك ومرك، وسرك وجهرك، يحدوك الودُّ الصحيح الذي أنا لك على أضعافه، لا أبتغي جزاءً غير مقابلته بمثله. وفي ذلك أقول مخاطبًا لعبيد الله بن عبد الرحمن بن المغيرة بن أمير المؤمنين الناصر — رحمه الله — في كلمة لي طويلة، وكان لي صديقًا:
Şüphesiz Allah aramızda, kendisi sebebiyle hamd ve şükür ettiğimiz böyle bir bağ kurmuştur. Bu mektubundaki derin manalar, önceki mektuplarında alıştığımdan çok daha fazlaydı. Sonra bizzat gelerek maksadını bana açtın ve tuttuğun yolu gösterdin. Bu, tatlı ve acı günlerinde, gizli ve açık hâllerinde benimle paylaşmayı sürdürdüğün o eski huyunun bir gereğiydi. Seni buna sevk eden şey, benim de sana kat kat fazlasıyla beslediğim ve misliyle karşılık görmekten başka bir mükâfat beklemediğim o halis sevgidir. Bu hususta, dostlarımdan biri olan Ubeydullah b. Abdurrahman b. el-Muğîre b. Emîrü'l-Mü'minîn en-Nâsır'a rahimehullâh hitaben söylediğim uzun bir şiirimde şöyle derim:
أَوَدُّكَ وُدًّا لَيْسَ فِيهِ غَضَاضَةٌ وَبَعْضُ مَوَدَّاتِ الرِّجَالِ سَرَابُ
Seni içinde hiçbir eksiklik bulunmayan bir sevgiyle seviyorum, İnsanların sevgilerinin bir kısmı ise seraptır.
وَأَمْحَضْتُكَ النُّصْحَ الصَّرِيحَ وَفِي الحَشَى لِوُدِّكَ نَقْشٌ ظَاهِرٌ وَكِتَابُ
Sana en halis ve açık öğüdü verdim; bağrımda ise Senin sevgine dair belirgin bir nakış ve yazı vardır.
فَلَوْ كَانَ فِي رُوحِي هَوَاكَ اقْتَلَعْتُهُ ومُزِّق بِالكَفَّيْنِ عَنْهُ إِهَابُ
Eğer ruhumda senden başkasına bir meyil olsaydı onu söküp atardım, Ve üzerindeki deri iki elle parçalanıp soyulurdu.
وَمَا لِيَ غَيْرُ الوُدِّ مِنْكَ إِرَادَةٌ وَلَا فِي سِوَاهُ لِي إِلَيْكَ خِطَابُ
Senden sevgiden başka hiçbir muradım yoktur, Bunun dışında sana yönelteceğim bir sözüm de yoktur.
إِذَا حُزْتهُ فَالأَرْضُ جَمْعَاءُ وَالوَرَى هَبَاءٌ وَسُكَّانُ البِلَادِ ذُبَاب
Onu elde ettiğimde, bütün yeryüzü ve mahlûkat Toz zerresi, beldelerin sakinleri ise sinek gibidir.
وكلَّفتني — أعزَّك الله — أن أصنِّف لك رسالةً في صفة الحب ومعانيه، وأسبابه وأعراضه، وما يقع فيه وله على سبيل الحقيقة لا مُتزيِّدًا ولا مفننًا، لكنْ مُوردًا لما يحضُرني على وجهه وبحسب وقوعه، حيث انتهى حفظي وسَعة باعي فيما أذكره، فبدرتُ إلى مرغوبك. ولولا الإيجاب لك لما تكلَّفته، فهذا من الفقر، والأَوْلى بنا مع قِصر أعمارنا ألَّا نَصرفها إلا فيما نرجو به رَحْب المُنقلب وحُسن المآب غدًا. وإن كان القاضي حمام بن أحمد حدَّثني عن يحيى بن مالك عن عائذ، بإسناد يرفعه إلى أبي الدرداء أنه قال: «أجمُّوا النفوس بشيء من الباطل ليكون عونًا لها على الحق.» ومن أقوال الصالحين من السلف المرضيِّ: «مَن لم يحسن يتفتَّى لم يحسن يتقوَّى.» وفي بعض الأثر: «أريحوا النفوس؛ فإنها تصدأ كما يصدأ الحديد.»
Benden —Allah seni aziz kılsın— sevginin niteliği, manaları, sebepleri ve arazları (sonradan ilişen hâlleri) ile sevgi içinde ve sevgi uğrunda meydana gelen şeyleri, hiçbir ekleme yapmadan ve süslemeye kaçmadan, hakikati üzere; hafızamın eriştiği ve gücümün yettiği ölçüde, hatırıma gelenleri olduğu gibi ve vuku bulduğu şekliyle aktararak anlatan bir risale kaleme almamı istedin. Ben de senin bu arzunu yerine getirmeye koştum. Seni kırmamak düşüncesi olmasaydı bu işe girişmezdim; zira bu, muhtaç olduğumuz şeylerin yanında tali kalır. Ömürlerimizin kısalığı düşünüldüğünde bize yaraşan, onu ancak yarın varacağımız yerde geniş bir makam ve güzel bir akıbet umduğumuz işlere harcamaktır. Gerçi Kadı Hümâm b. Ahmed bana Yahyâ b. Mâlik'ten, o da Âiz'den, Ebü'd-Derdâ'ya ulaştırdığı bir isnadla onun şöyle dediğini anlattı: “Nefisleri biraz boş şeylerle dinlendirin ki hakka karşı onlara yardımcı olsun.” Razı olunan selefin salihlerinin sözlerinden biri de şöyledir: “Gençlik neşesini güzelce yaşamayı bilmeyen, takvayı da güzelce yerine getiremez.” Bazı rivayetlerde ise şöyle geçer: “Nefisleri dinlendirin; çünkü demirin paslandığı gibi onlar da paslanır.”
والذي كلَّفتني لا بد فيه من ذكر ما شاهدتْه حضرتي، وأدركته عنايتي، وحدَّثني به الثقات من أهل زمانه، فاغتفرْ لي الكناية عن الأسماء؛ فهي إما عورة لا نَستجيز كشفها، وإما نُحافظ في ذلك صديقًا ودودًا، ورجلًا جليلًا.
Benden istediğin bu eserde, bizzat müşahede ettiğim, dikkat sahama giren ve devrinin güvenilir kimselerinin bana anlattığı hadiseleri zikretmem kaçınılmazdır. İsimleri üstü kapalı geçmemi hoş gör; zira bunlar ya açığa vurmayı caiz görmediğimiz birer kusurdur ya da bu yolla vefalı bir dostu ve saygın bir zatı korumak istemişizdir.
وبحسبي أن أُسمي من لا ضرر في تسميته، ولا يَلحقنا والمسمَّى عيبٌ في ذكره، إِما لاشتهارٍ لا يُغني عنه الطيُّ وتركُ التبيين، وإما لرضًى من المُخبَر عنه بظهور خبره وقلةِ إنكارٍ منه لنقله.
Adını vermekte bir sakınca bulunmayan, zikredilmesinden ne bize ne de kendisine bir ayıp gelecek olan kimseleri ise; ya gizlemenin ve açıklamayı terk etmenin fayda vermeyeceği kadar meşhur olmalarından ya da kendisinden haber verilen kişinin bu haberin duyulmasına rıza göstermesi ve nakledilmesini yadırgamamasından ötürü ismen anmam bana yeter.
وسأورد في رسالتي هذه أشعارًا قلتُها فيما شاهدته، فلا تنكر أنت ومن رآها عليَّ أني سالكٌ فيها مسلك حاكي الحديث عن نفسه، فهذا مذهب المتحلِّين بقول الشعر، وأكثر من ذلك فإنَّ إخواني يجشِّموني القولَ فيما يَعْرِض لهم على طرائقهم ومذاهبهم. وكفاني أني ذاكر لك ما عَرض لي مما يشاكل ما نحوتُ نحوه وناسبُه إليَّ.
Bu risalemde şahit olduğum hadiseler hakkında söylediğim şiirleri de aktaracağım. Onlarda kendi başından geçenleri anlatan bir kimsenin üslubunu tuttuğum için sen ve bu şiirleri görenler beni yadırgamasın; çünkü şiir söyleyenlerin âdeti böyledir. Dahası, dostlarım başlarına gelen hâller hakkında kendi meşrep ve tutumlarına göre şiir söylemem için beni zorlarlar. Benim için, yöneldiğim bu konuya benzeyen ve bana uygun düşen, bizzat başıma gelmiş şeyleri sana zikretmem kâfidir.
والتزمت في كتابي هذا الوقوفَ عند حدك، والاقتصارَ على ما رأيتُ أو صحَّ عندي بنقل الثقات، ودعني من أخبار الأعراب والمتقدمين؛ فسبيلُهم غير سبيلنا، وقد كثرت الأخبار عنهم، وما مذهبي أن أنضي مطيَّة سواي، ولا أتحلَّى بحلي مستعار. والله المستغفَر والمستعان لا ربَّ غيره.
Bu kitabımda senin çizdiğin sınırda durmayı, yalnız gördüklerimle yahut güvenilir kimselerin nakliyle bende sabit olanlarla yetinmeyi ilke edindim. Bedevi Arapların ve eskilerin haberlerini bir yana bırak; çünkü onların yolu bizim yolumuzdan başkadır, zaten onlar hakkında anlatılanlar da pek çoktur. Başkasının bineğini yormak ve eğreti süsle süslenmek benim âdetim değildir. Bağışlanma dilenecek ve yardım istenecek olan yalnız Allah'tır; O'ndan başka rab yoktur.
باب
Bâb
وقسمت رسالتي هذه على ثلاثين بابًا، منها في أصول الحب عشرة؛ فأولها هذا الباب، ثم باب في علامات الحب، ثم باب فيه ذكر من أحب في النوم، ثم باب فيه ذكر من أحب بالوصف، ثم باب فيه ذكر من أحب من نظرة واحدة، ثم باب فيه ذكر من لا تصح محبته إلا مع المطاولة، ثم باب التعريض بالقول، ثم باب الإشارة بالعين، ثم باب المراسلة، ثم باب السفير.
Bu risalemi otuz bâba ayırdım. Bunlardan on tanesi sevginin asılları hakkındadır: İlki bu bâbdır; ardından Sevginin Alâmetleri Bâbı, sonra Rüyada Sevenlerin Zikredildiği Bâb, sonra Tasvirle Sevenlerin Zikredildiği Bâb, sonra İlk Bakışta Sevenlerin Zikredildiği Bâb, sonra Sevgisi Ancak Uzun Süreli Birliktelikle Gerçekleşenlerin Zikredildiği Bâb, sonra Sözle İma Bâbı, sonra Gözle İşaret Bâbı, sonra Mektuplaşma Bâbı, sonra Elçi Bâbı gelir.
ومنها في أعراض الحب وصفاته المحمودة والمذمومة اثنا عشر بابًا، وإن كان الحب عَرضًا والعرض لا يحتمل الأعراض، وصفةً والصفةُ لا تُوصف؛ فهذا على مجاز اللغة في إقامة الصفة مقام الموصوف، وعلى معنى قولنا: وجودنا عرضًا أقل في الحقيقة من عرض غيره، وأكثر وأحسن وأقبح في إدراكنا لها، علمنا أنها متباينة في الزيادة والنقصان من ذاتها المرئية والمعلومة؛ إذ لا تقع فيها الكمية ولا التجزي، لأنها لا تشغل مكانًا، وهي: باب الصديق المساعد، ثم باب الوصل، ثم باب طي السر، ثم باب الكشف والإذاعة، ثم باب الطاعة، ثم باب المخالفة، ثم باب من أحب صفةً لم يُحب بعدها غيرها مما يخالفها، ثم باب القنوع، ثم باب الوفاء، ثم باب الغدر، ثم باب الضنى، ثم باب الموت.
On iki bâb ise sevginin arazları ile övülen ve yerilen sıfatları hakkındadır. Gerçi sevgi kendisi bir arazdır ve araz başka arazları taşımaz; yine o bir sıfattır ve sıfat başka sıfatla nitelenmez. Ancak bu ifade, sıfatı mevsuf (nitelenen) yerine koymak suretiyle dildeki mecaz yoluyladır. Nitekim biz bir arazı, idrakimizde başka bir arazdan hakikatte daha az, daha çok, daha güzel yahut daha çirkin bulduğumuzu söylerken de bu manayı kastederiz. Çünkü arazların, görülen ve bilinen zatları itibarıyla artma ve eksilme bakımından birbirinden farklı olduklarını biliriz; zira mekan kaplamadıkları için onlarda nicelik ve bölünme söz konusu olmaz. Bu bâblar şunlardır: Yardımcı Dost Bâbı, sonra Vuslat Bâbı, sonra Sırrı Gizleme Bâbı, sonra Sırrı Açığa Vurma ve Yayma Bâbı, sonra İtaat Bâbı, sonra Muhalefet Bâbı, sonra Bir Sıfatı Sevip Ondan Sonra Ona Aykırı Başka Bir Sıfatı Sevmeyenlerin Bâbı, sonra Kanaat Bâbı, sonra Vefa Bâbı, sonra Vefasızlık Bâbı, sonra Erime ve Bitkinlik Bâbı, sonra Ölüm Bâbı.
ومنها في الآفات الداخلة على الحب ستة أبواب، وهي: باب العاذل، ثم باب الرقيب، ثم باب الواشي، ثم باب الهجر، ثم باب البين، ثم باب السلو.
Altı bâb da sevgiye arız olan afetler hakkındadır. Bunlar: Kınayıcı Bâbı, sonra Gözetleyici Bâbı, sonra Koğucu Bâbı, sonra Hicran Bâbı, sonra Ayrılık Bâbı, sonra Unutma Bâbı.
ومن هذه الأبواب الستة بابان لكل واحد منهما ضد من الأبواب المتقدمة الذكر، وهما: باب العاذل، وضده باب الصديق المساعد؛ وباب الهجر، وضده باب الوصل؛ ومنها أربعة أبواب لا ضد لها من معاني الحب، وهي: باب الرقيب، وباب الواشي، ولا ضد لهما إلا ارتفاعهما. وحقيقة الضد ما إذا وقع ارتفع الأول، وإن كان المتكلمون قد اختلفوا في ذلك. ولولا خوفنا إطالة الكلام فيما ليس من جنس الكتاب لتقصيناه.
Bu altı bâbdan ikisinin, daha önce zikredilen bâblar arasında birer zıddı vardır: Bunlar Kınayıcı Bâbı —ki zıddı Yardımcı Dost Bâbı'dır— ile Hicran Bâbı'dır —ki zıddı Vuslat Bâbı'dır—. Diğer dört bâbın ise sevginin manaları arasında bir zıddı yoktur. Bunlardan Gözetleyici Bâbı ile Koğucu Bâbı'nın zıddı, ancak bunların ortadan kalkmasıdır. Zıddın hakikati, kendisi meydana geldiğinde birincinin ortadan kalkmasıdır; gerçi kelâmcılar bu hususta ihtilaf etmişlerdir. Kitabın konusu dışındaki meselelerde sözü uzatmaktan çekinmeseydik bunu etraflıca ele alırdık.
وباب البين وضده تصاقب الديار؛ وليس التصاقب من معاني الحب التي نتكلم فيها، وباب السلو، وضده الحب بعينه؛ إذ معنى السلو ارتفاع الحب وعدمه.
Ayrılık Bâbı'na gelince, bunun zıddı diyarların birbirine yakın olmasıdır; ancak yakınlık, üzerinde konuştuğumuz sevgi manalarından değildir. Unutma Bâbı'nın zıddı ise bizzat sevginin kendisidir; çünkü unutmanın manası sevginin ortadan kalkması ve yok olmasıdır.
ومنها بابان ختمنا بهما الرسالة؛ وهما: باب الكلام في قبح المعصية، وباب في فضل التعفف، ليكون خاتمةَ إيرادنا وآخرَ كلامنا الحضُّ على طاعة الله عز وجل، والأمر بالمعروف والنهي عن المنكر؛ فذلك مُفترضٌ على كل مؤمن. لكنا خالفنا في نَسق بعض هذه الأبواب هذه الرُّتبة المقسمة في دَرج هذا الباب الذي هو أول أبواب الرسالة، فجعلناها على مباديها إلى منتهاها واستحقاقها في التقدم والدرجات والوجود، ومن أول مراتبها إلى آخرها، وجعلنا الضد إلى جنب ضده؛ فاختلف المساق في أبواب يسيرة. والله المستعان.
Risaleyi kendileriyle bitirdiğimiz iki bâb daha vardır ki bunlar: Günahın Çirkinliği Hakkında Söz Bâbı ve İffetli Olmanın Fazileti Bâbı'dır. Böylece eserimizin sonu ve sözümüzün hitamı, Allah azze ve celle'ye itaate teşvik ile iyiliği emredip kötülükten sakındırmak olsun istedik; zira bu her mümin üzerine farzdır. Ancak bu bâblardan bazılarının tertibinde, risalenin ilk bâbı olan bu bâbın içinde taksim edilen sıraya uymadık; onları başlangıçlarından sonlarına, öncelik, derece ve varlık bakımından hak ettikleri yere ve ilk mertebelerinden son mertebelerine göre dizdik; ayrıca zıddı zıddının yanına koyduk. Bu yüzden birkaç bâbda sıralama değişti. Yardım yalnız Allah'tandır.
وهَيْئتُها في الإيراد أولُها هذا الباب الذي نحن فيه، وفيه صدر الرسالة، وتقسيم الأبواب، والكلام في باب ماهية الحب، ثم باب علامات الحب، ثم باب من أحب بالوصف، ثم باب من أحب من نظرة واحدة، ثم باب من لا يحب إلا مع المطاولة، ثم باب من أحب صفة لم يحب بعدها غيرها مما يخالفها، ثم باب التعريض بالقول، ثم باب الإشارة بالعين، ثم باب المراسلة، ثم باب السفير، ثم باب طي السر، ثم باب إذاعته، ثم باب الطاعة، ثم باب المخالفة، ثم باب العاذل، ثم باب المساعد من الإخوان، ثم باب الرقيب، ثم باب الواشي، ثم باب الوصل، ثم باب الهجر، ثم باب الوفاء، ثم باب الغدر، ثم باب البين، ثم باب القنوع، ثم باب الضنى، ثم باب السلو، ثم باب الموت، ثم باب قبح المعصية، ثم باب فضل التعفف.
Bunların eserdeki sunuluş tertibi şöyledir: İlki, içinde bulunduğumuz bu bâbdır ki burada risalenin mukaddimesi, bâbların taksimi ve Sevginin Mahiyeti Bâbı hakkındaki söz yer alır. Ardından Sevginin Alâmetleri Bâbı, sonra Tasvirle Sevenlerin Bâbı, sonra İlk Bakışta Sevenlerin Bâbı, sonra Ancak Uzun Süreli Birliktelikle Sevenlerin Bâbı, sonra Bir Sıfatı Sevip Ondan Sonra Ona Aykırı Başka Bir Sıfatı Sevmeyenlerin Bâbı, sonra Sözle İma Bâbı, sonra Gözle İşaret Bâbı, sonra Mektuplaşma Bâbı, sonra Elçi Bâbı, sonra Sırrı Gizleme Bâbı, sonra Sırrı Yayma Bâbı, sonra İtaat Bâbı, sonra Muhalefet Bâbı, sonra Kınayıcı Bâbı, sonra Dostlardan Yardımcı Olanlar Bâbı, sonra Gözetleyici Bâbı, sonra Koğucu Bâbı, sonra Vuslat Bâbı, sonra Hicran Bâbı, sonra Vefa Bâbı, sonra Vefasızlık Bâbı, sonra Ayrılık Bâbı, sonra Kanaat Bâbı, sonra Erime ve Bitkinlik Bâbı, sonra Unutma Bâbı, sonra Ölüm Bâbı, sonra Günahın Çirkinliği Bâbı, sonra İffetli Olmanın Fazileti Bâbı gelir.