Binûn

Gözle İşaret Etme Bâbı

Kaynak: Güvercin Gerdanlığı — Tavku’l-Hamâme · İbn Hazm · Hindawi neşri · Türkçe çeviri

باب الإشارة بالعين

Gözle İşaret Etme Bâbı

ثم يتلو التعريضَ بالقول، إذا وقع القبولُ والموافقة، الإشارةُ بلحظ العين، وإنه ليقوم في هذا المعنى المقامَ المحمود، ويبلغ المبلغ العجيب، ويُقطَع به ويُتواصل، ويُوعد ويُهدد، وينتهر ويبسط، ويُؤْمر ويُنْهى، وتُضرب به الوعود، ويُنبَّه على الرقيب، ويُضحَك ويُحزَن، ويُسأل ويُجاب، ويُمنع ويُعطى.

Kabul ve uyuşma gerçekleştiğinde, sözle imada bulunmanın ardından göz ucuyla işaret etme gelir. Doğrusu göz işareti bu hususta pek makbul bir yer tutar ve şaşılacak bir dereceye ulaşır; onunla ilgi kesilir ve kavuşulur, vaat edilir ve tehdit savrulur, azarlanır ve gönül açılır, emredilir ve yasaklanır, buluşma sözleri verilir, gözetleyiciye karşı uyarıda bulunulur, gülünür ve hüzünlenilir, sorulur ve cevap verilir, esirgenir ve bahşedilir.

ولكل واحد من هذه المعاني ضرب من هيئة اللحظ لا يُوقف على تحديده إلا بالرؤية، ولا يُمكن تصويرُه ولا وصفُه إلا بالأقل منه، وأنا واصف ما تيسر من هذه المعاني: فالإشارة بمُؤخِّر العين الواحدة نَهي عن الأمر، وتفتيرها إعلام بالقَبول، وإدامة نظرها دليل على التوجع والأسف، وكسر نظرها آية الفرح.

Bu manalardan her biri için bakış şeklinin öyle bir türü vardır ki, onun tam sınırına ancak görmekle vakıf olunabilir; onu resmetmek ve anlatmak ise ancak pek az bir kısmıyla mümkündür. Ben bu manalardan kolay hümayun olanları anlatacağım: Tek gözün dış ucuyla işaret etmek bir işi yasaklamaktır; bakışı süzüp gevşetmek kabulü bildirmektir; bakışı uzun süre sabit tutmak acı ve üzüntüye delildir; bakışı kırıp kısmak ise sevincin alâmetidir.

والإشارة إلى إطباقها دليل على التهديد، وقلب الحدقة إلى جهة ما ثم صرفها بسرعة تنبيه على مُشار إليه.

Gözü kapamaya yönelik işaret tehdide delildir; göz bebeğini bir yöne çevirip ardından hızla geri çekmek ise işaret edilen bir şeye dikkat çekmektir.

والإشارة الخفيَّة بمؤخر العينين كلتيهما سؤال، وقلب الحدقة من وسط العين إلى المُوق بسرعة شاهدُ المنع، وترعيد الحدقتين من وسط العينين نهي عام، وسائر ذلك لا يُدرَك إلا بالمشاهدة.

Her iki gözün dış ucuyla yapılan gizli işaret bir sorudur; göz bebeğini gözün ortasından göz pınarına doğru hızla çevirmek reddetmenin şahididir; göz bebeklerini her iki gözün ortasında titretmek ise genel bir yasaklamadır. Bunların dışındakiler ancak bizzat müşahede etmekle anlaşılabilir.

واعلم أن العين تنوب عن الرُّسل، ويُدرَك بها المراد، والحواس الأربع أبواب إلى القلب ومنافذ نحو النفس، والعين أبلغها، وأصحها دلالةً، وأوعاها عملًا، وهي رائد النفس الصادق، ودليلها الهادي، ومرآتها المَجْلُوَّة التي بها تَقف على الحقائق، وتميِّز الصفات، وتفهم المحسوسات، وقد قيل: ليس المُخبَر كالمعايِن. وقد ذكر ذلك أفليمون صاحبُ الفِراسة، وجعلها مُعتمده في الحكم. وبحسبك من قوة إدراك العين أنها إذا لاقى شعاعُها شعاعًا مجلوًّا صافيًا، إما حديدًا مفصولًا أو زجاجًا أو ماءً أو بعض الحجارة الصافية أو سائر الأشياء المجلوة البراقة ذوات الرفيف والبصيص واللمعان، يتصل أقصى حدوده بجسم كثيف ساتر منَّاع كدِر، انعكس شعاعُها؛ فأدرك الناظرُ نفسَه ومازها عيانًا.

Bil ki göz, elçilerin yerini tutar ve maksat onunla anlaşılır. Dört duyu kalbe açılan kapılar ve nefse giden menfezlerdir; göz ise bunların en beliğ olanı, delâleti en sahih bulunanı ve işleyişi en kapsamlı olanıdır. O, nefsin sadık öncüsü, yol gösteren kılavuzu ve kendisiyle hakikatlere vakıf olduğu, sıfatları ayırt ettiği ve duyulur şeyleri kavradığı parlak aynasıdır. Nitekim “Haber alan, bizzat gören gibi değildir” denilmiştir. Firaset ilminin sahibi Polemon da bunu zikretmiş ve hüküm verirken gözü kendisine dayanak kılmıştır. Gözün idrak gücünü anlamak için şu kadarı sana yeter ki; onun ışını cilalı ve berrak bir ışınla —mesela parlatılmış bir demirle, camla, suyla, bazı berrak taşlarla ya da parıltı, ışıltı ve lemean sahibi diğer cilalı ve parlak nesnelerle— karşılaştığında, eğer bu nesnenin en uç sınırı yoğun, örtücü, engelleyici ve bulanık bir cisimle bitişikse, gözün ışını geri yansır; böylece bakan kimse bizzat kendisini idrak eder ve açıkça görerek ayırt eder.

وهو الذي ترى في المرآة، فأنت حينئذٍ كالناظر إليك بعين غيرك. ودليل عيانيٌّ على هذا أنك تأخذ مرآتين كبيرتين فتُمسك إحداهما بيمينك خلف رأسك، والثانية بيسارك قبالة وجهك، ثم تزويها قليلًا حتى يلتقيان بالمقابلة، فإنك ترى قفاك وكلَّ ما وراءك، وذلك لانعكاس ضوء العين إلى ضوء المرآة التي خلفك إذ لم تجد منفذًا في التي بين يديك، ولما لم يجد وراء هذه الثانية منفذًا انصرف إلى ما قابله من الجسم. وإن كان صالح غلام أبي إسحاق النظَّام خالف في الإدراك، فهو قول ساقط لم يوافقه عليه أحد.

Aynada gördüğün şey de işte budur; o esnada sen, sanki bir başkasının gözüyle kendine bakan kimse gibisindir. Bunun gözle görülür delili şudur: İki büyük ayna alır, birini sağ elinle başının arkasında, ikincisini ise sol elinle yüzünün tam karşısında tutarsın. Sonra bunları birbirleriyle karşı karşıya gelecek şekilde hafifçe eğersin; işte o zaman enseni ve arkanda bulunan her şeyi görürsün. Bunun sebebi, gözün ışığının önündeki aynada geçecek bir menfez bulamadığı için arkandaki aynanın ışığına yansıması, bu ikinci aynanın arkasında da bir menfez bulamayınca karşısında duran cisme yönelmesidir. Ebû İshak en-Nazzâm'ın öğrencisi Sâlih idrak meselesinde buna muhalefet etmişse de, bu hiçbir kimsenin kendisine katılmadığı çürük bir sözdür.

ولو لم يكن من فضل العين إلا أنَّ جوهرها أرفع الجواهر وأعلاها مكانًا لأنها نورية لا تُدرَك الألوان بسواها، ولا شيء أبعد مرمًى ولا أنأى غايةً منها لأنها تُدرَك بها أجرام الكواكب التي في الأفلاك البعيدة، وتُرى بها السماء على شدَّة ارتفاعها وبُعدها، وليس ذلك إلا لاتصالها في طبع خِلقتها بهذه المرآة، فهي تدركها وتصل إليها بالنظر، لا على قطع الأماكن والحلول في المواضع وتنقُّل الحركات، وليس هذا لشيء من الحواس مثل الذوق واللمس لا يُدركان إلا بالمجاورة، والسمع والشم لا يُدركان إلا من قريب، ودليل على ما ذكرناه من النظر أنك ترى المُصوِّت قبل سماع الصوت، وإن تعمَّدت إدراكهما معًا، وإن كان إدراكهما واحدًا لما تقدَّمت العينُ السمعَ.

Gözün üstünlüğü olarak, cevherinin bütün cevherlerin en yücesi ve makam bakımından en üstünü olması dışında bir şey bulunmasaydı bile bu yeterdi; zira o nurânîdir ve renkler ondan başkasıyla idrak edilemez. Ondan daha uzak menzilli ve daha ileri gayeli hiçbir şey yoktur; çünkü uzak feleklerdeki yıldızların cisimleri onunla idrak edilir ve onca yüksekliğine ve uzaklığına rağmen gökyüzü onunla görülür. Bu ise ancak gözün yaratılış tabiatı itibarıyla bu büyük aynayla bitişik olmasından ileri gelir; dolayısıyla göz, mekânları aşmak, yerlere hulûl etmek ve hareketlerle intikal etmek suretiyle değil, doğrudan bakış yoluyla onları idrak eder ve onlara ulaşır. Tatma ve dokunma gibi ancak bitişik olmayla idrak edebilen, yahut işitme ve koklama gibi ancak yakından algılayabilen diğer duyuların hiçbirinde bu özellik yoktur. Bakış hakkında zikrettiğimiz bu hususun bir delili de şudur ki, sen ses çıkaran bir nesneyi sesini işitmeden önce görürsün; ikisini aynı anda idrak etmeye çalışsan bile böyledir. Şayet bu ikisinin idraki aynı olsaydı, göz işitmenin önüne geçmezdi.