Binûn

Sırrı Gizleme Bâbı

Kaynak: Güvercin Gerdanlığı — Tavku’l-Hamâme · İbn Hazm · Hindawi neşri · Türkçe çeviri

باب طي السر

Sırrı Gizleme Bâbı

ومن بعض صفاتِ الحُب الكتمانُ باللسان، وجحود المحب إن سُئل، والتصنُّع بإظهار الصبر، وأن يُرى أنه عِزْهاةٌ خَلِيٌّ. ويأبى السرُّ الدقيق، ونارُ الكلف المتأججة في الضلوع، إلا ظهورًا في الحركات والعين، ودبيبًا كدبيب النار في الفحم، والماء في يبيس المَدر. وقد يُمكن التَّمويه في أول الأمر على غير ذي الحسِّ اللطيف، وأما بعد استحكامه فمحال. وربما يكون السبب في الكتمان تَصاون المُحب عن أن يَسِمَ نفسه بهذه السمة عند الناس؛ لأنها بزعمه من صفات أهل البطالة، فيفر منها ويتفادى. وما هذا وجه التصحيح، فبحسب المرء المُسلم أن يعفَّ عن محارم الله عزَّ وجل التي يأتيها باختياره ويُحاسب عليها يوم القيامة.

Sevginin sıfatlarından biri de dil ile gizlemek, sorulduğunda sevenin bunu inkâr etmesi, sabırlı görünmeye çalışmak ve kendisini kadınlardan uzak duran, gönlü boş biri gibi göstermektir. Ne var ki o ince sır ve kaburgaların arasında alevlenen tutku ateşi, hareketlerde ve gözlerde belirmekten, ateşin kömürde ve suyun kuru kerpiçte yayılması gibi için için yayılmaktan başka bir şeye razı olmaz. İşin başında, ince bir sezgiye sahip olmayan kimseleri aldatıp durumu gizlemek mümkün olabilir; fakat sevgi iyice yerleşip kökleştikten sonra bu imkânsızdır. Bazen bu gizlemenin sebebi, sevenin insanlar nezdinde kendisini bu sıfatla damgalamaktan sakınmasıdır; zira kendi zannınca bu, işsiz güçsüz ve battal kimselerin sıfatlarındandır, dolayısıyla ondan kaçar ve uzak durur. Hâlbuki doğru yaklaşım bu değildir; Müslüman bir kimseye düşen, kendi ihtiyarıyla işleyeceği ve kıyamet gününde kendilerinden dolayı hesaba çekileceği Allah azze ve celle'nin haramlarından iffetini koruyup uzak durmasıdır.

وأما استحسان الحُسن وتمكُّن الحب فطَبع لا يُؤمر به ولا يُنهى عنه؛ إذ القلوب بيد مُقلبها، ولا يَلْزمه غيرُ المعرفة والنظر في فرق ما بين الخطأ والصواب، وأن يعتقد الصحيح باليقين، وأما المحبة فخِلقة، وإنما يملك الإنسان حركات جوارحِه المكتسبة. وفي ذلك أقول:

Güzelliği beğenmeye ve sevginin kalbe yerleşmesine gelince, bu ne emredilen ne de yasaklanan fıtrî bir tabiattır; zira kalpler, onları evirip çevirenin elindedir. Kişiye düşen, yalnızca doğru ile yanlış arasındaki farkı bilip düşünmek ve sahih olana kesin bir bilgiyle inanmaktır. Sevgi ise yaratılıştandır; insan ancak uzuvlarının kendi kesbiyle meydana gelen hareketlerine maliktir. Bu hususta şöyle derim;

يَلُومُ رِجَالٌ فِيك لَمْ يَعْرِفُوا الهَوَى وَسِيَّانِ عِنْدِي فِيك لَاحٍ وَسَاكِتُ

Aşkı hiç tanımamış kimseler senin yüzünden beni kınıyorlar, Oysa benim nazarımda senin uğrunda kınayan ile susan birdir.

يَقُولُونَ جَانَبْتَ التَّصَاوُنَ جُمْلَةً وَأَنْت عَلَيْهِمْ بِالشَّرِيعَةِ قَانِت

Diyorlar ki: Ağırbaşlılığı ve sakınmayı büsbütün bir kenara bıraktın, Hâlbuki sen onlara karşı şeriata boyun eğen dindar birisin.

فَقُلْتُ لَهُمْ هَذَا الرِّيَاءُ بِعَيْنِه صُرَاحًا وَزِيٌّ لِلْمرائِينَ مَاقِت

Ben de onlara dedim ki: İşte bu, riyanın ta kendisidir, Açıkça, ve riyakârların büründüğü nefret edilesi bir kılıktır.

مَتَى جَاءَ تَحْرِيمُ الهَوَى عَنْ مُحَمَّدٍ وَهَلْ مَنْعُهُ فِي مُحْكَمِ الذِّكْرِ ثَابِت

Sevginin haram kılındığı Muhammed'den ne zaman varid olmuştur? Onun yasaklandığı muhkem Kitap'ta sabit midir?

إِذَا لَمْ أُوَاقِعْ مَحْرَمًا أَتَّقِي بِه مَجِيئِيَ يَوْمَ البَعْثِ وَالوَجْهُ بَاهِت

Eğer kendisinden sakınmam gereken bir harama düşmemişsem, Diriliş gününde yüzüm solgun ve mahcup bir hâlde gelmeme sebep olacak,

فَلَسْتُ أُبَالِي فِي الهَوَى قَوْلَ لَائِمٍ سَوَاءٌ لَعَمْرِي جَاهِرٌ أَوْ مُخَافِت

Aşk hususunda kınayanın sözüne hiç aldırış etmem, Ömrüme ant olsun ki, bunu açıktan söyleyen ile gizlice fısıldayan birdir.

وَهَلْ يَلْزَمُ الإِنْسَانَ إِلَّا اخْتِيَارُهُ وَهَلْ بِخَبَايَا اللَّفْظِ يُؤْخَذُ صَامِت

İnsan kendi ihtiyarıyla yaptığından başkasından sorumlu tutulur mu hiç? Ve susan bir kimse, içinde gizlediği sözlerden dolayı hesaba çekilir mi?

خبر

Haber

وإني لأعرف بعضَ من امتُحن بشيء من هذا فسكن الوجدُ بين جوانحه، فرام جَحْده إلى أن غَلظ الأمر، وعُرف ذلك في شمائله مَن تعرَّض للمعرفة ومن لم يتعرض. وكان مَن عَرض له بشيء نَجَهَه وقَبَّحه، إلى أن كان مَن أراد الحظوة لديه من إخوانه يُوهمه تصديقَه في إنكاره، وتكذيبَ من ظن به غير ذلك، فسُرَّ بهذا. ولعهدي به يومًا قاعدًا ومعه بعضُ من كان يَعرض له بما في ضميره، وهو ينتفي غاية الانتفاء، إذ اجتاز بهما الشخص الذي كان يُتهم بعلاقته، فما هو إلا أن وقعت عينه على محبوبه حتى اضطرب وفارق هيئته الأولى، واصفر لونه، وتفاوتت معاني كلامه بعد حُسن تثقيف، فقطع كلامَه المتكلمُ معه؛ فلقد استدعى ما كان فيه من ذكره، فقيل له: ما عدا عمَّا بدا. فقال: هو ما تظنون، عذَر من عذَر، وعذَل من عذَل. ففي ذلك أقول شعرًا، منه:

Ben böyle bir şeyle imtihan edilmiş, kalbine aşk ateşi yerleşmiş birini tanırım; iş çığırından çıkıncaya ve bunu anlamaya çalışan çalışmayan herkes onun hâl ve tavırlarından durumu fark edinceye kadar sevgisini inkâr etmeye çabaladı. Kendisine bu konuda üstü kapalı bir şey söyleyeni azarlar ve yaptığı işi çirkin bulurdu; öyle ki dostlarından onun gözüne girmek isteyenler, bu inkârında kendisine inanıyormuş ve hakkında aksi zanda bulunanları yalanlıyormuş gibi görünürlerdi, o da bundan memnun olurdu. Onu bir gün, gönlündekini kendisine ima eden bazı kimselerle birlikte otururken gördüğümü bilirim; o ise bunu son derece şiddetle reddediyordu. Tam o sırada kendisiyle alakası olmakla itham edildiği şahıs yanlarından geçti. Gözü sevgilisine ilişir ilişmez sarsıldı, önceki hâlinden eser kalmadı, benzi sarardı ve o güzelim düzgün ifadesinin ardından sözlerinin manası birbirine karıştı. Bunun üzerine kendisiyle konuşmakta olan kimse sözünü kesti; zira içinde bulunduğu hâl, az önce konuşulan şeyi açıkça ortaya koymuştu. Ona: “Görünen köy kılavuz istemez” dendi. O da şöyle dedi: “Durum zannettiğiniz gibidir; mazur gören görsün, kınayan kınasın.” Bu hususta söylediğim bir şiirden bir beyit şöyledir;

مَا عَاشَ إِلَّا لِأَنَّ المَوْتَ يَرْحَمُهُ مِمَّا يَرَى مِن تَبَارِيحَ الضَّنَى فِيهِ

O ancak ölüm kendisine acıdığı için hayatta kalmıştır, Onda gördüğü eritici hastalık sancılarından dolayı.

وأنا أقول:

Yine ben şöyle derim;

دُمُوعُ الصَّبِّ تَنْسَفِكُ وَسِتْرُ الصَّبِّ يَنْهَتِكُ

Âşığın gözyaşları dökülüyor, Ve âşığın sırrının perdesi yırtılıyor.

كَأَنَّ القَلْبَ إِذْ يَبْدُو قَطَاةٌ ضَمَّهَا شَرَكُ

Sanki kalp, sevgili göründüğü zaman, Tuzağa tutulmuş bir bağırtlak kuşudur.

فَيَا أَصْحَابَنَا قُولُوا فَإِنَّ الرَّأْيَ مُشْتَركُ

Ey dostlarımız, bir şey söyleyin, Zira akıl akıldan üstündür, görüş ortaktır.

إِلَى كَمْ ذَا أُكَاتِمُهُ وَمَا لِي عَنْهُ مُتَّرَكُ

Bunu ne zamana kadar gizleyeceğim, Ondan vazgeçmeye de hiç mecalim yokken?

وهذا إنما يَعرض عند مُقاومة طبع الكتمان والتصاون لطبع المُحب وغلبته، فيكون صاحبه متحيِّرًا بين نارين محرقتين. وربما كان سبب الكتمان إبقاء المحب على محبوبه، وإن هذا لمن دلائل الوفاء وكرم الطبع. وفي ذلك أقول:

Bu durum ancak sırrı gizleme ve kendini koruma tabiatının, sevenin aşk tabiatına direnmesi ve ona galip gelmesi hâlinde ortaya çıkar; böylece kişi yakıcı iki ateş arasında şaşırıp kalır. Bazen de gizlemenin sebebi, sevenin sevgilisini korumak ve kollamak istemesidir; şüphesiz bu, vefanın ve yaradılış asaletinin delillerindendir. Bu hususta şöyle derim;

دَرَى النَّاسُ أَنِّي فَتًى عَاشِقٌ كَئِيبٌ مُعَنًّى وَلَكِنْ بِمَنْ

İnsanlar benim âşık bir genç olduğumu bildiler, Kederli ve dertli olduğumu da; fakat kime?

إِذَا عَايَنُوا حَالَتِي أَيْقَنُوا وَإِنْ فَتَّشُوا رَجَعُوا فِي الظِّنَن

Hâlimi gözleriyle gördüklerinde buna kesinlikle inanırlar, Fakat işin içyüzünü araştırdıklarında zanlara geri dönerler.

كَخَطٍّ يُرى رَسْمُهُ ظَاهِرًا وَإِنْ طَلَبُوا شَرْحَهُ لَمْ يُبِن

Tıpkı şekli dışarıdan açıkça görülen bir yazı gibi, Açıklamasını istediklerinde ise manası anlaşılmaz.

كَصَوْتِ حَمَامٍ عَلَى أَيْكَةٍ يُرَجِّعُ بِالصَّوْتِ فِي كُلِّ فَن

Sık ağaçlıklı bir koruluktaki güvercinin sesi gibi, Her makamda sesini yükseltip şakıyan,

تَلَذُّ بِفَحْوَاهُ أَسْمَاعُنَا وَمَعْنَاهُ مُسْتَعْجِمٌ لَمْ يَبِن

Kulaklarımız onun nağmelerinden lezzet alır, Fakat manası kapalıdır, anlaşılmaz.

يَقُولُونَ بِالله سَمِّ الَّذِي نَفَى حُبَّهُ عَنْكَ طِيب الوَسَن

Diyorlar ki: Allah aşkına adını söyle o kişinin, Sevgisi senden tatlı uykuyu alıp götürenin!

وَهَيْهَاتَ دُونَ الَّذِي حَاوَلُوا ذَهَابُ العُقُولِ وَخَوْضُ الفِتَن

Heyhat! Onların ulaşmaya çalıştıkları şeyden önce, Akılların gitmesi ve fitnelere dalmak vardır.

فَهُمْ أَبَدًا فِي اخْتِلَاجِ الشُّكُوكِ بِظَنٍّ كَقَطْعٍ وقَطْعٍ كَظَن

Bu yüzden onlar daima şüphelerin çalkantısı içindedirler, Kesin bilgi gibi bir zan ve zan gibi bir kesin bilgiyle.

وفي كتمان السر أقول قطعةً، منها:

Sırrı gizlemek hakkında söylediğim bir kıtadan iki beyit şöyledir;

لِلسِّرِّ عِنْدِي مَكَانٌ لَوْ يَحلُّ بِهِ حَيٌّ إِذًا لَا اهْتَدَى رَيْبُ المَنُونِ لَهُ

Sırrın benim yanımda öyle bir yeri vardır ki, eğer oraya yerleşseydi, Canlı bir varlık, ölümün felaketleri bile onun yolunu bulamazdı.

أُمِيتُهُ وَحَيَاةُ السِّرِّ مِيتَتُهُ كَمَا سُرُورُ المُعَنَّى فِي الهَوَى الوَله

Onu öldürürüm; zira sırrın yaşaması ölmesindedir, Nitekim aşk derdiyle kıvrananın sevinci de çılgınca tutkusundadır.

وربما كان سببُ الكتمان توقِّيَ المحب على نفسه من إظهار سره، لجلالة قدر المحبوب.

Bazen de gizlemenin sebebi, sevgilinin kadrinin yüceliğinden dolayı sevenin sırrını açıklamaktan kendi canı adına korkup sakınmasıdır.

خبر

Haber

ولقد قال بعض الشعراء بقُرطبة شعرًا تغزل فيه بصبح أُم المُؤيَّد — رحمه الله — فغنَّت به جارية أُدخلت على المنصور محمد بن أبي عامر ليبتاعَها، فأمَر بقتلِها.

Nitekim Kurtuba'da şairlerden biri, Müeyyed rahimehullâh'ın annesi Subh hakkında gazel tarzında bir şiir söylemişti. Satın alması için Mansûr Muhammed b. Ebû Âmir'in huzuruna çıkarılan bir cariye bu şiiri şarkı olarak okuyunca, Mansûr onun öldürülmesini emretti.

خبر

Haber

وعلى مثل هذا قُتل أحمد بن مُغيث، واستئصالُ آل مُغيث والتَّسجيل عليهم ألَّا يُستخدَم بواحد منهم أبدًا، حتى كان سببًا لهلاكهم وانقراض بيتهم، فلم يبق منهم إلا الشريد الضال. وكان سببُ ذلك تغزُّلَه بإحدى بنات الخُلفاء. ومثل هذا كثير.

Ahmed b. Mugîs de buna benzer bir sebepten dolayı öldürüldü; Mugîs ailesinin kökü kazındı ve içlerinden hiçbirinin ebediyen devlet hizmetinde kullanılmaması yönünde haklarında resmî karar yazılıp tescil edildi. Öyle ki bu durum onların helakine ve hanedanlarının son bulmasına sebep oldu; içlerinden sağa sola dağılmış birkaç kaçaktan başkası kalmadı. Bunun sebebi, onun halifelerin kızlarından biri hakkında gazel söylemiş olmasıydı. Bunun benzeri çoktur.

ويُحكى عن الحَسن بن هانئ أنه كان مُغرمًا بحُب محمد بن هارون، المعروف بابن زُبيدة، وأحسَّ منه ببعض ذلك فانتهره على إدامة النظر إليه، فذُكر عنه أنه كان لا يقدر أن يُديم النظر إليه إلا مع غلبة السُّكر على محمد. وربما كان سبب الكتمان ألَّا يَنْفِر المحبوبُ أو يُنْفَر به. فإني أدري مَن كان محبوبه له سكنًا وجليسًا، لو باح بأقل سبب من أنه يهواه لكان منه مناط الثريا قد تعلَّت نجومها. وهذا ضرب من السياسة، ولقد كان يبلُغ من انبساط هذا المذكور مع محبوبه إلى فوق الغاية وأبعد النهاية، فما هو إلا أن باح إليه بما يجد؛ فصار لا يصل إلى التافه اليسير مع التيه ودالَّة الحب وتمنع الثقة بملك الفؤاد، وذهب ذلك الانبساط، ووقع التصنُّع والتجنِّي، فكان أخًا فصار عبدًا، ونظيرًا فعاد أسيرًا، ولو زاد في بَوحه شيئًا إلى أن يعلم خاصَّة المحبوب ذلك لما رآه إلا في الطيف، ولانقطع القليل والكثير، ولعاد ذلك عليه بالضرر.

Hasan b. Hâni' hakkında anlatılır ki, o, İbn Zübeyde diye bilinen Muhammed b. Hârûn'un sevgisine tutulmuştu. Muhammed ondan buna dair bazı emareler sezince, kendisine sürekli bakmasından dolayı onu azarladı. Rivayet edildiğine göre Hasan, ancak Muhammed'e sarhoşluk galip geldiği zamanlarda ona uzun uzun bakabiliyordu. Bazen de gizlemenin sebebi, sevgilinin ürküp kaçmaması ya da başkaları tarafından ürkütülüp uzaklaştırılmamasıdır. Zira ben, sevgilisi kendisine can yoldaşı ve meclis arkadaşı olan öyle birini bilirim ki, şayet onu sevdiğine dair en ufak bir ipucu verecek şekilde sırrını açacak olsa, sevgilisi yıldızları göğün en tepesine yükselmiş Süreyya burcu kadar ondan uzaklaşırdı. Bu da bir tür siyaset ve idare tarzıdır. Nitekim sözü edilen bu kimsenin sevgilisiyle olan samimiyeti ve rahatlığı son haddin de ötesine, en uzak noktaya ulaşmıştı. Fakat içinde duyduğu sevgiyi ona açar açmaz; sevgilinin kibri, sevginin verdiği naz ve kalbe malik olmanın kazandırdığı güvenle gelen serkeşlik yüzünden en değersiz ve en ufak bir şeye bile ulaşamaz oldu. O eski samimiyet ve rahatlık gitti, yerini yapmacık tavırlar ve haksız suçlamalar aldı; önceden bir kardeş iken köle, bir denk iken esir hâline geldi. Şayet sırrını açmakta biraz daha ileri gidip de sevgilinin yakın çevresi bunu öğrenecek olsaydı, artık onu ancak rüyasında görür, az çok aralarındaki her şey kesilir ve bu durum kendisine sadece zarar getirirdi.

وربما كان من أسباب الكِتمان الحَياء الغالب على الإنسان، وربما كان من أسباب الكتمان أن يرى المحب من مَحبوبه انحرافًا وصدًّا، ويكون ذا نفس أبيَّة، فيستتر بما يجد لئلا يَشمت به عدو، أو يريهم ومَن يُحب هوانَ ذلك عليه.

Bazen gizlemenin sebeplerinden biri, insana galip gelen hayâ duygusudur. Bazen de gizlemenin sebeplerinden biri, sevenin sevgilisinden bir yüz çevirme ve engelleme görmesi, kendisinin de izzetinefis sahibi onurlu biri olmasıdır; bu durumda düşmanları hâline sevinmesin ya da hem onlara hem de sevdiğine bu işin kendisi için hiç de önemli olmadığını göstersin diye içinde duyduğu acıyı gizler.