الكلام في ماهية الحب
Sevginin Mahiyeti Hakkında Söz
الحب — أعزك الله — أوله هَزل وآخره جِد، دقَّت معانيه لجلالتها عن أن تُوصف، فلا تُدرك حقيقتها إلا بالمعاناة، وليس بمُنكَر في الديانة، ولا بمحظور في الشريعة؛ إذ القلوب بيد الله عز وجل. وقد أحب من الخلفاء المهديين والأئمة الراشدين كثير، منهم بأندلسنا عبد الرحمن بن معاوية لدَعجاء، والحَكَم بن هشام، وعبد الرحمن بن الحكم وشغفهُ بطروب أُم عبد الله ابنه أشهرُ من الشمس، ومحمد بن عبد الرحمن وأمره مع غزلان أم بنيه عثمان والقاسم والمطرف مَعلوم، والحكم المستنصر وافتتانُه بصبح أم هشام المؤيَّد بالله — رضي الله عنه وعن جميعهم — وامتناعُه عن التعرُّض للولد من غيرها، ومثل هذا كثير. ولولا أن حقوقهم على المسلمين واجبة — وإنما يجب أن نذكر من أخبارهم ما فيه الحزمُ وإحياء الدين، وإنما هو شيء كانوا ينفردون به في قُصورهم مع عيالهم فلا ينبغي الإخبار به عنهم — لأوردتُ من أخبارهم في هذا الشأن غيرَ قليل.
Sevgi —Allah seni aziz kılsın— başlangıcı şaka, sonu ise ciddi olan bir hâldir. Manaları, yüceliğinden ötürü anlatılamayacak kadar incedir; bu yüzden hakikati ancak bizzat çekilerek idrak edilir. O ne dinde yadırganan ne de şeriatta yasaklanan bir şeydir; zira kalpler Allah azze ve celle'nin elindedir. Hidayet üzere olan halifelerden ve doğru yoldaki imamlardan pek çoğu sevmiştir. Bizim Endülüs'ümüzde Abdurrahman b. Muâviye'nin De'câ'ya olan sevgisi, Hakem b. Hişâm'ın hâli, Abdurrahman b. el-Hakem'in, oğlu Abdullah'ın annesi Tarûb'a olan düşkünlüğü güneşten daha meşhurdur. Muhammed b. Abdurrahman'ın, oğulları Osman, Kâsım ve Mutarrif'in annesi Ğizlân ile olan durumu malumdur. Hakem el-Müstansır'ın, Hişâm el-Müeyyed-Billâh'ın —Allah ondan ve hepsinden razı olsun— annesi Subh'a olan meftuniyeti ve ondan başkasından çocuk sahibi olmaya yanaşmaması da böyledir. Bunun benzerleri pek çoktur. Eğer Müslümanlar üzerindeki haklarını gözetmek vacip olmasaydı —ki onların haberlerinden ancak ihtiyat ve dinin ihyasını ihtiva edenleri zikretmemiz gerekir; zira bunlar saraylarında aileleriyle baş başa kaldıkları hususi hâllerdir ve kendilerinden nakledilmesi uygun düşmez— bu konuda onlara dair azımsanmayacak kadar çok haber aktarırdım.
وأما كِبار رجالهم ودعائم دولتهم فأكثر من أن يُحصَوا، وأحدثُ ذلك ما شاهدناه بالأمس من كلف المظَفَّر بن عبد الملك بن أبي عامر بواحدة، بنت رجل من الجبائين، حتى حمله حُبُّها أن يتزوجها، وهي التي خَلف عليها بعد فناء العامر بن الوزير عبد الله بن مَسلمة، ثم تزوجها بعد قتلِهِ رجلٌ من رؤساء البربر.
Onların büyük devlet adamlarına ve saltanatlarının direklerine gelince, bunlar sayılamayacak kadar çoktur. Bunun en yakın örneği, daha dün şahit olduğumuz hadisedir: el-Muzaffer b. Abdülmelik b. Ebû Âmir, peynircilerden bir adamın kızına öyle tutuldu ki, bu sevgi onu kızla evlenmeye sevk etti. Bu kadın, Âmirîlerin yok oluşundan sonra Vezir Abdullah b. Mesleme'nin nikâhına aldığı, onun öldürülmesinin ardından da Berberi reislerinden bir adamın evlendiği kadındır.
ومما يشبه هذا أن أبا العيش بن مَيمون القُرشي الحسيني أخبرني أن نزار بن معد، صاحب مصر، لم يرَ ابنه منصور بن نزار الذي ولي الملك بعده وادعى الإلهية إلَّا بعد مدة من مولده، مساعدةً لجارية كان يُحبها حبًّا شديدًا. هذا ولم يكن له ذَكَر ولا من يَرث ملكه ويُحيي ذكره سواه.
Buna benzer bir hadiseyi de Ebü'l-Ayş b. Meymûn el-Kureşî el-Hüseynî bana haber verdi: Mısır hükümdarı Nizâr b. Ma'd, kendisinden sonra tahta geçen ve ilahlık iddiasında bulunan oğlu Mansûr b. Nizâr'ı, çok şiddetli bir sevgiyle sevdiği bir cariyenin hatırını hoş tutmak için, doğumundan sonra uzun bir müddet görmemiştir. Üstelik kendisinin ondan başka bir erkek evladı, mülküne varis olacak ve adını yaşatacak kimsesi de yoktu.
ومن الصالحين والفقهاء في الدهور الماضية والأزمان القديمة مَن قد أستغني بأشعارهم عن ذكرهم، وقد ورد من خبر عُبيد الله بن عُتبة بن مسعود وشعره ما فيه الكفاية، وهو أحد فقهاء المدينة السبعة، وقد جاء من فُتيا ابن عبَّاس — رضي الله عنه — ما لا يحتاج معه إلى غيره حين يقول: هذا قتيل الهوى لا عَقْل ولا قود.
Geçmiş asırlarda ve eski zamanlarda yaşamış salihlerden ve fakihlerden öyle kimseler vardır ki, şiirleri kendilerini ayrıca zikretmeye hacet bırakmaz. Medine'nin yedi fakihinden biri olan Ubeydullah b. Utbe b. Mes'ûd'un haberi ve şiiri bu konuda yeterlidir. İbn Abbâs radıyallâhu anh'ın şu fetvası da başka bir delile ihtiyaç bırakmaz: “Bu, aşk kurbanıdır; onun için ne diyet vardır ne de kısas.”
وقد اختلف الناس في ماهيته وقالوا وأطالوا، والذي أذهب إليه أنه اتصال بين أجزاء النفوس المقسومة في هذه الخليقة في أصل عنصرها الرفيع، لا على ما حكاه محمد بن داود — رحمه الله — عن بعض أهل الفلسفة: الأرواح أُكَرٌ مقسومة، لكنْ على سبيل مناسبة قواها في مقرِّ عالمها العلوي ومجاورتها في هيئة تركيبها.
İnsanlar sevginin mahiyeti hakkında ihtilaf etmişler ve bu konuda uzun uzadıya söz söylemişlerdir. Benim benimsediğim görüş şudur: Sevgi, bu yaratılış âleminde bölünmüş bulunan nefislerin parçaları arasında, kendi yüce cevherlerinin aslındaki bir birleşmedir. Ancak bu, Muhammed b. Dâvûd'un rahimehullâh bazı felsefecilerden naklettiği gibi “Ruhlar bölünmüş kürelerdir” şeklinde değil; bilakis kendi ulvi âlemlerindeki karar-gâhlarında kuvvetlerinin birbirine uygunluğu ve terkip ediliş biçimlerindeki komşulukları yoluyladır.
وقد علمنا أن سر التمازج والتباين في المخلوقات إنما هو الاتصال والانفصال. والشكل دأبًا يستدعي شكله، والمِثْل إلى مِثْله ساكن، وللمُجانسة عملٌ محسوس وتأثير مشاهد، والتنافر في الأضداد والموافقة في الأنداد والنزاع فيما تَشابه موجود فيما بيننا، فكيف بالنفس وعالَمُها العالَم الصافي الخفيف، وجوهرها الجوهر الصعَّاد المعتدل، وسِنْخها المهيَّأ لقَبول الاتفاق والمَيل والتَّوق والانحراف والشهوة والنفار! كل ذلك معلوم بالفطرة في أحوال تصرُّف الإنسان فيسكن إليها، والله عز وجل يقول: {هُوَ الَّذِي خَلَقَكُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا}؛ فجعل علَّة السكون أنها منه. ولو كان علةُ الحب حُسن الصورة الجسديَّة لوجب ألَّا يُستحسن الأنْقصُ من الصورة، ونحن نجد كثيرًا ممن يُؤثر الأدنى ويَعلم فضلَ غيره ولا يجد محيدًا لقلبه عنه، ولو كان للمُوافقة في الأخلاق لَمَا أحب المرء من لا يساعده ولا يُوافقه؛ فعِلْمُنا أنه شيء في ذات النفس. وربما كانت المَحبة لسبب من الأسباب، وتلك تفنى بفناء سببها؛ فمن ودَّك لأمر ولَّى مع انقضائه، وفي ذلك أقول:
Biliyoruz ki mahlûkat arasındaki kaynaşma ve ayrışmanın sırrı yalnızca birleşme ve ayrılmadır. Benzer daima benzerini çağırır, misil kendi misliyle sükûn bulur. Cins yakınlığının hissedilir bir işlevi ve gözle görülür bir tesiri vardır. Zıtlar arasındaki nefret, denkler arasındaki uyum ve birbirine benzeyenler arasındaki çekim kendi aramızda mevcuttur. Hal böyleyken, âlemi saf ve latif bir âlem, cevheri yükselen ve mutedil bir cevher, aslı ise uyumu, meyli, iştiyakı, yüz çevirmeyi, arzuyu ve nefreti kabule elverişli olan nefis nasıl olmasın! Bütün bunlar insanın hâl ve davranışlarında fıtratla bilinen şeylerdir ve insan bunlarla sükûn bulur. Allah azze ve celle şöyle buyurur: {هُوَ الَّذِي خَلَقَكُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا} “Sizi bir tek nefisten yaratan ve kendisiyle sükûn bulsun diye eşini de ondan var eden O'dur.” Böylece [Allah], sükûn bulmanın illetini eşin ondan bir parça olması kılmıştır. Eğer sevginin illeti bedenin suret güzelliği olsaydı, suretçe daha eksik olanın beğenilmemesi gerekirdi. Oysa biz, başkasının üstünlüğünü bildiği hâlde daha aşağı olanı tercih eden ve kalbini ondan çevirmeye yol bulamayan pek çok kimse görüyoruz. Eğer sevgi huyların uyuşmasından ötürü olsaydı, kişi kendisine yardımcı olmayan ve kendisiyle uyuşmayan kimseyi sevmezdi. Öyleyse biliyoruz ki sevgi, bizzat nefsin zatında bulunan bir şeydir. Bazen de sevgi herhangi bir sebepten ötürü olur; böylesi, sebebinin ortadan kalkmasıyla yok olur. Seni bir iş için seven, o işin bitmesiyle sırt çevirir. Bu hususta şöyle derim:
وِدَادِي لَكَ البَاقِي عَلَى حَسْبِ كَوْنِهِ تَنَاهَى فَلَمْ يَنْقُصْ بِشَيْءٍ وَلَمْ يَزِدْ
Sana olan sevgim, varlığının gereği olarak bakidir; Kemâle ermiştir, hiçbir şeyle ne eksilir ne de artar.
وَلَيْسَتْ لَهُ غَيْرُ الإِرَادَةِ عِلَّةً وَلَا سَبَبٌ حَاشَاهُ يَعْلَمُهُ أَحَدْ
Onun iradeden başka bir illeti yoktur, Ondan başka kimsenin bildiği bir sebebi de yoktur.
إِذَا مَا وَجَدْنَا الشَّيْءَ عِلَّةَ نَفْسِهِ فَذَاكَ وُجُودٌ لَيْسَ يَفْنَى عَلَى الأَبَدْ
Bir şeyin illetini kendi zatında bulduğumuzda, İşte o, ebediyen yok olmayacak bir varlıktır.
وَإِمَّا وَجَدْنَاهُ لِشَيْءٍ خِلافهُ فَإِعْدَامُهُ فِي عُدْمِنَا مَا لَهُ وُجِدْ
Fakat onu kendisinden başka bir şeyden ötürü bulmuşsak, Uğrunda var olduğu şeyin yokluğuyla o da yok olur.
ومما يؤكِّد هذا القول أننا علمنا أن المحبة ضُروب، فأفضلها محبَّة المتحابِّين في الله عز وجل؛ إما لاجتهاد في العمل، وإما لاتفاق في أصل النِّحلة والمذاهب، وإما لفضل عِلْم يُمنحه الإنسان.
Bu sözü teyit eden hususlardan biri de sevgilerin çeşitli olduğunu bilmemizdir. Bunların en faziletlisi, Allah azze ve celle için birbirini sevenlerin sevgisidir; bu da ya ameldeki gayretten, ya inanç ve mezhep aslındaki ittifaktan, ya da insana bahşedilen ilim üstünlüğünden dolayı olur.
ومحبة القرابة، ومحبة الألفة والاشتراك في المطالب، ومحبة التصاحب والمعرفة، ومحبة البر يضعه المرء عند أخيه، ومحبة الطمع في جاه المحبوب، ومحبة المتحابَّين لسر يجتمعان عليه يلزمهما ستره، ومحبة بلوغ اللذة وقضاء الوطر، ومحبة العشق التي لا علة لها إلا ما ذكرنا من اتصال النفوس. فكل هذه الأجناس منقضية مع انقضاء عللها، وزائدة بزيادتها، وناقصة بنقصانها، متأكدة بدنوها، فاترة ببعدها، حاشا محبة العشق الصحيح المُمكن من النفس؛ فهي التي لا فناء لها إلا بالموت. وإنك لتجد الإنسان السالي برغمه، وذا السِّن المتناهية إذا ذكَّرته تذكر وارتاح وصبا، واعتاده الطرب، واهتاج له الحنين.
Ayrıca akrabalık sevgisi, ülfet ve gayelerde ortaklık sevgisi, arkadaşlık ve tanışıklık sevgisi, kişinin kardeşine yaptığı iyilikten doğan sevgi, sevilenin makamına göz dikmekten kaynaklanan sevgi, gizlemeleri gereken ortak bir sır etrafında birleşen iki kişinin sevgisi, lezzete erişme ve arzuyu giderme sevgisi ve nefislerin birleşmesinden başka hiçbir illeti olmayan aşk sevgisi vardır. Nefse yerleşmiş gerçek aşk sevgisi müstesna, bütün bu sevgi türleri illetlerinin bitmesiyle biter, artmasıyla artar, eksilmesiyle eksilir; yakınlıkla pekişir, uzaklıkla gevşer. Gerçek aşk ise ancak ölümle son bulur. Nitekim istemeyerek unutmuş görünen bir insanı yahut yaşı bir hayli ilerlemiş bir kimseyi görürsün ki, kendisine geçmişi hatırlattığında hatırlar, ferahlar, gençlik iştiyakı duyar, yeniden coşkuya kapılır ve özlemi depreşir.
ولا يعرض في شيء من هذه الأجناس المذكورة، مِن شُغل البال والخَبل والوسواس، وتبدُّل الغرائز المركبة، واستحالة السجايا المطبوعة، والنُّحول والزفير وسائر دلائل الشجا؛ ما يعرض في العشق؛ فصحَّ بذلك أنه استحسان رُوحاني، وامتزاج نَفساني، فإن قال قائل: لو كان هذا كذلك لكانت المحبَّة بينهما مستوية؛ إذ الجزءان مشتركان في الاتصال وحظهما واحد. فالجواب عن ذلك أن نقول: هذه لَعمري معارضة صحيحة، ولكنَّ نفس الذي لا يحب من يُحبه مكتنفةُ الجهات ببعض الأعراض الساترة والحُجب المحيطة بها من الطبائع الأرضية، فلم تُحس بالجزء الذي كان متصلًا بها قبل حلولها حيث هي، ولو تخلَّصت لاستويا في الاتصال والمحبة.
Zikredilen bu sevgi türlerinin hiçbirinde, aşkta meydana gelen zihin meşguliyeti, akıl karışıklığı, vesvese, doğuştan gelen huyların değişmesi, fıtrî seciyelerin başkalaşması, erime, iç çekme ve kederin diğer alâmetleri görülmez. Böylece aşkın ruhanî bir beğenme ve nefsanî bir kaynaşma olduğu sabit olur. Eğer biri çıkıp da: “Şayet durum böyle olsaydı, aralarındaki sevginin eşit olması gerekirdi; çünkü her iki parça da birleşmede ortaktır ve payları birdir” derse, buna cevabımız şudur: Ömrüme mükâfat olsun ki bu yerinde bir itirazdır. Ne var ki kendisini seveni sevmeyen kimsenin nefsi, dünyevî tabiatlardan kaynaklanan bazı örtücü arazlar ve kendisini kuşatan perdelerle dört bir yandan sarılmıştır; bu yüzden şu an bulunduğu yere inmeden önce kendisiyle bitişik olan parçayı hissedememiştir. Eğer bu engellerden kurtulsaydı, birleşme ve sevgide ikisi de eşit olurdu.
ونفس المحب متخلصة عالمة بمكان ما كان يشركها في المجاورة، طالبةٌ له، قاصدة إليه، باحثة عنه، مشتهية لملاقاته، جاذبة له لو أمكنها كالمغناطيس والحديد، قوة جوهر المغناطيس المتصلة بقوة جوهر الحديد لم تبلغ من تحكمها ولا من تصفيتها أن تقصد إلى الحديد على أنه من شكلها وعنصرها، كما أن قوة الحديد لشدتها قصدت إلى شكلها وانجذبت نحوه؛ إذ الحركة أبدًا إنما تكون من الأقوى، وقوة الحديد متروكة الذات غير ممنوعة بحابسٍ، تطلب ما يشبهها، وتنقطع إليه، وتنهض نحوه بالطبع والضرورة، وبالاختيار والتعمُّد.
Sevenin nefsi ise bu perdelerden sıyrılmıştır; vaktiyle komşulukta kendisine ortak olan parçanın yerini bilir, onu talep eder, ona yönelir, onu arar, onunla kavuşmayı arzular ve elinden gelse mıknatısla demir gibi onu kendine çeker. Mıknatısın cevherindeki kuvvet, demirin cevherindeki kuvvetle bağlantılı olmakla birlikte, kendi cinsinden ve unsurundan olan demire bizzat yönelecek kadar hâkimiyet ve saflığa erişmemiştir. Buna karşılık demirin kuvveti, şiddetinden ötürü kendi benzerine yönelmiş ve ona doğru çekilmiştir; çünkü hareket daima daha güçlü olandan kaynaklanır. Demirin kuvveti kendi hâline bırakılmış ve bir engelle tutulmamış olduğundan, kendisine benzeyeni arar, yalnızca ona bağlanır; hem tabiatı ve zorunluluk gereği hem de ihtiyar ve kasıtla ona doğru atılır.
وأنت متى أمسكت الحديد بيدك لم ينجذب؛ إذ لم يبلغ من قوته أيضًا مغالبةَ المُمسك له مما هو أقوى منه. ومتى كثرت أجزاء الحديد اشتغل بعضها ببعض، واكتفت بأشكالها عن طلب اليسير من قواها النازحة عنها، فمتى عظُم جِرم المغناطيس ووازت قُواه جميعَ قُوى جِرم الحديد عادت إلى طبعها المعهود. وكالنار في الحجر لا تبرز على قوة الحجر في الاتصال والاستدعاء لأجزائها حيث كانت إلا بعد القدح ومجاورة الجِرمين بضغطهما واصطكاكهما، وإلا فهي كامنة في حَجرها لا تبدو ولا تظهر.
Demiri elinle tuttuğun zaman ise çekilmez; çünkü onun kuvveti, kendisinden daha güçlü olan ve onu tutan şeye galip gelecek derecede değildir. Demirin parçaları çoğaldığında da birbirleriyle meşgul olurlar ve kendi benzerleriyle yetinerek kendilerinden uzakta kalan az miktardaki kuvvetlerini aramaktan geri dururlar. Ancak mıknatısın cismi büyür ve kuvvetleri demir cisminin bütün kuvvetlerine denk gelirse, o zaman demir yine bilinen tabiatına döner. Bu, taşın içindeki ateş gibidir: Taşlar birbirine yaklaştırılıp baskı ve sürtünmeyle çakılmadıkça, ateş kendi parçalarını bulundukları yerden birleştirip çağırma hususunda taşın kuvvetine galip gelerek ortaya çıkmaz; aksi hâlde taşının içinde gizli kalır, ne görünür ne de belirir.
ومن الدليل على هذا أيضًا أنك لا تجد اثنين يتحابَّان إلا وبينهما مشاكلة واتفاق الصفات الطبيعية، لا بد في هذا وإن قل، وكلما كثرت الأشباه زادت المُجانسة وتأكَّدت المودة. فانظر هذا تراه عِيانًا، وقولُ رسول الله ﷺ يؤكِّده: «الأرواح جنود مجندة، ما تَعارف منها ائتلف، وما تناكر منها اختلف.» وقولٌ مرويٌّ عن أحد الصالحين: «أرواح المؤمنين تتعارف.» ولهذا ما اغتم بقراط حين وُصف له رجل من أهل النقصان يُحبه، فقيل له في ذلك، فقال: ما أحبني إلا وقد وافقتُه في بعض أخلاقه.
Bunun delillerinden biri de şudur: Birbirini seven iki kişi görürsün ki, az da olsa aralarında mutlaka bir benzerlik ve tabii sıfatlarda bir uyum vardır. Benzerlikler çoğaldıkça cins yakınlığı artar ve sevgi pekişir. Buna dikkatle bakarsan gözünle görürsün. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözü de bunu teyit eder: “Ruhlar toplanmış ordular gibidir; onlardan birbirini tanıyanlar kaynaşır, birbirini yadırgayanlar ise ayrılır.” Salihlerden birinden rivayet edilen bir söz de şöyledir: “Müminlerin ruhları birbirini tanır.” İşte bu yüzdendir ki Hipokrat, eksik sıfatlı bir adamın kendisini sevdiği anlatılıp bu durum kendisine sorulduğunda kederlenmiş ve şöyle demiştir: “Beni ancak bazı huylarda kendisine benzediğim için sevmiştir.”
وذكر أفلاطون أن بعض الملوك سجنه ظلمًا، فلم يزل يحتجُّ عن نفسه حتى أظهر براءته، وعلم الملك أنه له ظالم، فقال له وزيره الذي كان يتولى إيصال كلامه إليه: أيها الملك، قد استبان لك أنه بريء؛ فما لك وله؟ فقال الملك: لعمري ما لي إليه سبيل، غير أني أجد لنفسي استثقالًا لا أدري ما هو. فأدَّى ذلك إلى أفلاطون، قال: فاحتجتُ أن أفتش في نفسي وأخلاقي أجد شيئًا أقابل به نفسه وأخلاقه مما يشبهها، فنظرت في أخلاقه فإذا هو محب للعدل كاره للظلم، فميزت هذا الطبع فيَّ، فما هو إلا أن حركت هذه الموافقة، وقابلت نفسه بهذا الطبع الذي بنفسي، فأمر بإطلاقي وقال لوزيره: قد انحلَّ كل ما أجد في نفسي له.
Eflâtun anlatır ki, hükümdarlardan biri kendisini haksız yere hapse atmış. O da suçsuzluğunu ortaya koyuncaya kadar kendini savunmaya devam etmiş ve nihayet hükümdar ona zulmettiğini anlamış. Bunun üzerine Eflâtun'un sözlerini hükümdara iletmekle görevli olan veziri demiş ki: “Ey hükümdar, onun suçsuz olduğu senin için açıklığa kavuştu; öyleyse onunla daha ne işin var?” Hükümdar: “Ömrüme mükâfat olsun ki ona karşı bir bahanem kalmadı; ancak içimde ona karşı ne olduğunu bilmediğim bir ağırlık hissediyorum” demiş. Vezir bunu Eflâtun'a aktarmış. Eflâtun der ki: “Bunun üzerine kendi nefsimi ve huylarımı yoklayıp, onun nefsine ve huylarına benzeyen, kendisine onunla mukabele edebileceğim bir şey bulma ihtiyacı duydum. Onun huylarına baktım; gördüm ki adaleti seven ve zulümden nefret eden biridir. Kendi içimde de bulunan bu tabiatı öne çıkardım. Bu uyumu harekete geçirip kendi nefsimdeki bu tabiatla onun nefsine mukabele eder etmez, serbest bırakılmamı emretti ve vezirine şöyle dedi: ‘İçimde ona karşı hissettiğim her şey çözüldü gitti.’”
وأما العلة التي توقع الحب أبدًا في أكثر الأمر على الصورة الحسنة، فالظاهر أن النفس تولع بكل شيء حسن، وتميل إلى التصاوير المتقنة، فهي إذا رأت بعضها تثبتت فيه، فإن ميزت وراءها شيئًا من أشكالها اتصلت وصحت المحبة الحقيقية، وإن لم تميز وراءها شيئًا من أشكالها لم يتجاوز حبها الصورة، وذلك هو الشهوة.
Sevginin çoğu zaman hep güzel suretlere düşmesinin illetine gelince; görünen o ki nefis her güzel şeye tutkun olur ve düzgün suretlere meyleder. Böyle bir suret gördüğünde onda durup odaklanır; şayet o suretin ardında kendi benzerlerinden bir şey seçerse birleşir ve gerçek sevgi tahakkuk eder. Eğer onun ardında kendi benzerlerinden bir şey seçemezse, sevgisi suretin ötesine geçmez; işte bu da şehvettir.
وإن للصور لتوصيلًا عجيبًا بين أجزاء النفوس النائية، وقرأت في السفر الأول من التوراة أن النبي يعقوب عليه السلام أيام رَعيه غنمًا لابن خاله مهرًا لابنته شارَطه على المشاركة في إنسالها، فكل بَهيم ليعقوب وكل أغر للابان، فكان يعقوب عليه السلام يعمد إلى قضبان الشجر يسلخ نصفًا ويترك نصفًا بحاله، ثم يلقي الجميع في الماء الذي تَرده الغنم، ويتعمد إرسال الطروقة في ذلك الوقت فلا تلد إلا نصفين؛ نصفًا بُهْمًا ونصفًا غُرًّا.
Gerçekten de suretlerin, birbirinden uzak nefislerin parçalarını birleştirme hususunda şaşılacak bir tesiri vardır. Tevrat'ın ilk sifrinde okuduğuma göre, Yâkûb Peygamber aleyhisselâm, dayısının kızının mehri olarak onun koyunlarını güttüğü günlerde, koyunların yavrularına ortak olmak üzere onunla anlaşmıştı. Buna göre düz renkli olanların hepsi Yâkûb'un, alacalı olanların hepsi ise Lâbân'ın olacaktı. Yâkûb aleyhisselâm ağaç dallarını alır, yarısının kabuğunu soyar, yarısını olduğu gibi bırakır, sonra hepsini koyunların su içmeye geldiği suya atardı. Çiftleşecek koyunları da özellikle o vakitte suya salardı; böylece koyunlar yarı yarıya, yarısı düz renkli, yarısı alacalı doğururdu.
وذكر عن بعض القافة أنه أُتى بابن أسود لأبْيضَين، فنظر إلى أعلامه فرآه لهما غير شك، فرغب أن يُوقَف على الموضع الذي اجتمعا عليه، فأُدخل البيتَ الذي كان فيه مَضْجعهما، فرأى فيما يوازي نظر المرأة صورةَ أسود في الحائط، فقال لأبيه: مِن قِبل هذه الصورة أُتيتَ في ابنك.
Kâiflerden (iz ve soy bilginlerinden) birinden nakledildiğine göre, kendisine beyaz tenli bir anne babadan doğmuş siyah bir çocuk getirilmiş. Kâif çocuğun alâmetlerine bakmış ve şüphesiz olarak o ikisine ait olduğunu görmüş. Bunun üzerine anne babanın bir araya geldikleri yeri görmek istemiş. Onu yataklarının bulunduğu odaya sokmuşlar. Kâif, kadının bakış hizasına denk gelen duvarda siyah bir adam resmi görmüş ve çocuğun babasına şöyle demiş: “Çocuğunun bu hâli, işte bu resim yüzünden başına gelmiştir.”
وكثيرًا ما يصرف شعراء أهل الكلام هذا المعنى في أشعارهم، فيخاطبون المرئيَّ في الظاهر خطابَ المعقول الباطن، وهو المستفيض في شعر النظَّام إبراهيم بن سيَّار وغيره من المتكلمين، وفي ذلك أقول شعرًا، منه:
Kelâm ehli şairler bu manayı şiirlerinde çokça kullanırlar; görünürdeki zahirî varlığa, batındaki akledilir varlığa hitap eder gibi seslenirler. Bu üslup, İbrâhim b. Seyyâr en-Nazzâm ve diğer kelâmcıların şiirlerinde oldukça yaygındır. Bu hususta söylediğim şiirlerden biri şöyledir:
مَا عِلَّةُ النَّصْرِ فِي الأَعْدَاءِ تَعْرِفُهَا وَعِلَّةُ الفَرِّ مِنْهُمْ أنْ يَفِرُّونَا
Düşmanlara karşı kazanılan zaferin bildiğin illeti nedir, Ve onlardan kaçanların kaçmasının illeti nedir?
إِلَّا نِزَاعُ نُفُوسِ النَّاسِ قَاطِبَةً إِلَيْكَ يَا لُؤْلُؤًا فِي النَّاسِ مَكْنُونا
Bu ancak bütün insanların nefislerinin sana doğru çekilmesidir, Ey insanlar arasında gizlenmiş inci!
مَنْ كُنْتَ قُدَّامَهُ لَا يَنْثَنِي أَبَدًا فَهُمْ إِلَى نُورِكَ الصَّعَّادِ يَعشُونا
Önünde bulunduğun kimse asla geri dönmez; Çünkü onlar senin yükselen nuruna doğru geceleyin yürürcesine yönelirler.
وَمَنْ تَكُنْ خَلْفَهُ فَالنَّفْسُ تَصْرِفُهُ إِلَيْكَ طَوْعًا فَهُمْ دَأبًا يَكرُّونا
Arkalarında bulunduğun kimseyi ise nefsi çevirir İsteyerek sana doğru; bu yüzden onlar daima geri dönüp hücum ederler.
ومن ذلك أقول:
Yine bu cümleden olarak şöyle derim:
أَمِنْ عَالَمِ الأَمْلَاكِ أَنْتَ أَمِ انْسِيٌّ أَبِنْ لِي فَقَدْ أزْرَى بِتَمْيِيزِيَ العِيُّ
Melekler âleminden misin sen, yoksa bir insan mı? Açıkla bana; zira acizlik temyiz gücümü bozdu.
أَرَى هَيْئَةً إِنْسِيَّةً غَيْرَ أَنَّهُ إِذَا أُعمل التَّفْكِيرُ فَالجِرْمُ عُلْوِيُّ
İnsan sureti görüyorum; ne var ki Düşünce işletildiğinde cismin ulvi olduğu anlaşılıyor.
تَبَارَكَ مَنْ سَوَّى مَذَاهِبَ خَلْقِهِ عَلَى أَنَّكَ النُّورُ الأَنِيقُ الطَّبِيعِيُّ
Yarattıklarının yollarını düzenleyen Allah ne yücedir ki, Sen zarif ve tabii bir nursun.
وَلَا شَكَّ عِنْدِي أَنَّكَ الرُّوحُ سَاقَهُ إِلَيْنَا مِثَالٌ فِي النُّفُوسِ اتِّصَالِيُّ
Bende hiç şüphe yok ki sen, bize doğru sevk edilmiş bir ruhsun; Nefislerdeki birleştirici bir benzerliğin sevk ettiği bir ruh.
عَدِمْنَا دَلِيلًا فِي حُدُوثِكَ شَاهِدًا نَقِيسُ عَلَيْهِ غَيْرَ أَنَّكَ مَرْئِيُّ
Senin sonradan var olduğuna şahitlik edecek bir delil bulamadık Üzerine kıyas yapabileceğimiz; şu kadar var ki sen gözle görülüyorsun.
وَلَوْلَا وُقُوعُ العَيْنِ فِي الكَوْنِ لَمْ نَقُلْ سِوَى أَنَّكَ العَقْلُ الرَّفِيعُ الحَقِيقِيُّ
Eğer varlık âleminde gözün seni görmesi olmasaydı, demezdik Senin yüce ve hakiki akıl olduğundan başka bir şey.
وكان بعض أصحابنا يُسمِّي قصيدةً لي «الإدراك المتوهم»، منها:
Dostlarımızdan biri benim bir kasideme “Vehmedilen İdrak” adını verirdi; şu beyitler ondandır:
تَرَى كُلَّ ضِدٍّ بِهِ قَائِمًا فَكَيْفَ تَحُدُّ اخْتِلَافَ المَعَانِي
Her zıddın onda kaim olduğunu görürsün; Öyleyse manaların ihtilafını nasıl sınırlayıp tanımlarsın?
فَيَا أَيُّهَا الجِسْمُ لَا ذَا جِهَاتٍ وَيَا عَرَضًا ثابتًا غَيْرَ فَانِ
Ey yönleri olmayan cisim, Ve ey yok olmayan sabit araz!
نَقَضْتَ عَلَيْنَا وُجُوهَ الكَلَام فَمَا هُوَ مُذْ لُحْتَ بِالمُسْتَبَانِ
Kelâmın kaidelerini başımıza yıktın; Sen göründüğünden beri artık o apaçık değildir.
وهذا بعينه موجود في البغضة، ترى الشخصين يتباغضان لا لمعنًى ولا علة، ويستثقل بعضهما بعضًا بلا سبب. والحب — أعزك الله — داء عَيَاء، وفيه الدواء منه على قدر المعاملة، ومقامٌ مستلذ، وعلة مشتهاة، لا يودُّ سليمُها البرءَ، ولا يتمنَّى عليلُها الإفاقة، يُزيِّن للمرء ما كان يأنف منه، ويُسهِّل عليه ما كان يصعُب عنده، حتى يُحيل الطبائع المركبة والجِبِلَّة المخلوقة. وسيأتي كل ذلك ملخصًا في بابه إن شاء الله.
Aynı durum nefret ve düşmanlıkta da mevcuttur: İki kişinin hiçbir mana ve illet olmaksızın birbirine buğzettiğini, sebepsiz yere birbirini ağır ve sevimsiz bulduğunu görürsün. Sevgi —Allah seni aziz kılsın— devasız bir derttir; bununla birlikte, gördüğü muameleye göre devası yine kendi içindedir. O, lezzet alınan bir makam ve arzulanan bir hastalıktır; sağlam olanı iyileşmeyi istemez, hastası da şifa bulmayı temenni etmez. Kişiye daha önce tenezzül etmediği şeyleri süslü gösterir, zor gördüğü şeyleri kolaylaştırır; hatta doğuştan gelen tabiatları ve yaratılıştaki huyları bile değiştirir. Allah dilerse bütün bunlar kendi bâbında özetlenerek gelecektir.
خبر
Bir Haber
ولقد علمتُ فتًى من بعض معارفي قد وَحِل في الحب وتورَّط في حبائله، وأضر به الوجد، وأنضحه الدنف، وما كانت نفسُه تطيب بالدعاء إلى الله عزَّ وجلَّ في كشف ما به، ولا ينطق به لسانُه، وما كان دعاؤه إلا بالوصل والتمكُّن ممن يُحب، على عظيم بلائه وطويل همه، فما الظنُّ بسقيمٍ لا يريد فقْد سقمه. ولقد جالستُه يومًا فرأيت من إكبابه وسوء حاله وإطراقه ما ساءني، فقلت له في بعض قولي: فرَّج الله عنك. فلقد رأيتُ أثر الكراهية في وجهه.
Tanıdıklarımdan bir genç biliyorum ki sevgiye saplanmış ve onun ağlarına düşmüştü; vecd onu yıpratmış, ağır hastalık kendisini eritip bitirmişti. Çektiği belanın büyüklüğüne ve kederinin uzunluğuna rağmen, içindeki bu dertten kurtulmak için Allah azze ve celle'ye dua etmeye gönlü razı olmuyor, dili buna varmıyordu. Bütün duası, sevdiğine kavuşmak ve ona erişebilmekten ibaretti. Hastalığının gitmesini istemeyen bir hastadan ne beklenir ki! Bir gün onunla oturdum; başını önüne eğmiş hâlini, perişanlığını ve suskunluğunu görünce üzüldüm. Söz arasında kendisine: “Allah sıkıntını ferec etsin” dedim. Yüzünde beliren hoşnutsuzluk izini açıkça gördüm.
وفي مثله أقول من كلمةٍ طويلةٍ:
Onun gibiler hakkında uzun bir şiirimde şöyle derim:
وَأَسْتَلِذُّ بَلَائِي فِيكَ يَا أَمَلِي وَلَسْتُ عَنْكَ مَدَى الأَيَّامِ أَنْصَرِفُ
Senin uğrunda çektiğim beladan lezzet alıyorum ey emelim, Ve günler sürdükçe senden yüz çevirecek değilim.
إِنْ قِيلَ لِي تَتَسَلَّى عَنْ مَوَدَّتِهِ فَمَا جَوَابِيَ إِلَّا اللَّامُ وَالأَلِفُ
Eğer bana “Onun sevgisini unutacaksın” denirse, Cevabım yalnızca lâm ve elif (lâ: hayır) olur.
خبر
Bir Haber
وهذه الصفات مخالفة لما أخبرني به عن نفسه أبو بكر محمد بن قاسم بن محمد القرشيُّ، المعروف بالشلشي، من ولد الإمام هشام بن عبد الرحمن بن معاوية، أنه لم يُحب أحدًا قط، ولا أسِف على إلفٍ بانَ منه، ولا تجاوز حد الصُّحبة والأُلفة إلى حدِّ الحُب والعشق منذ خُلق.
Bu vasıflar, İmam Hişâm b. Abdurrahmân b. Muâviye'nin soyundan gelen ve eş-Şeleşî diye tanınan Ebû Bekir Muhammed b. Kâsım b. Muhammed el-Kureşî'nin kendi hakkında bana anlattıklarına tamamen aykırıdır. Kendisi, yaratıldığı günden beri hiç kimseyi sevmediğini, kendisinden ayrılan hiçbir dosta üzülmediğini ve sohbet ile ülfet sınırını aşıp sevgi ve aşk derecesine hiç geçmediğini söylemişti.