Binûn

Koğucu Bâbı

Kaynak: Güvercin Gerdanlığı — Tavku’l-Hamâme · İbn Hazm · Hindawi neşri · Türkçe çeviri

باب الواشي

Koğucu Bâbı

ومن آفات الحُب الواشي، وهو على ضربين؛ أحدهما واشٍ يريد القَطع بين المتحابين فقط، وإن هذا لأفترهما سوأةً، على أنه السم الذُّعاف، والصاب المُمقر، والحتف القاصد، والبلاء الوارد. وربما لم يَنجع ترقيشه. وأكثر ما يكون الواشي فإلى المحبوب، وأما المحب فهيهات؛ حال الجريض دون القريض، ومنع الحَرَب من الطرَب؛ شغله بما هو مانع له من استماع الواشي. وقد علم الوُشاة ذلك، وإنما يقصدون إلى الخليِّ البال، الصائل بحوزة الملك، المتعتب عند أقل سبب.

Sevginin afetlerinden biri de koğucudur. O iki kısımdır: Birincisi, sadece birbirini seven iki kişinin arasını açmak isteyen koğucudur. Kötülük bakımından ikisinin en gevşeği budur; bununla birlikte o, öldürücü bir zehir, acı bir sabır otu, kastedip gelen bir ölüm ve inen bir beladır. Bazen onun yaldızlı lafları fayda vermez. Koğucu çoğunlukla sevgiliye gider; sevene gelince, heyhat! Can boğaza dayanınca şiir söylenmez, malın yağmalanması neşelenmeye fırsat vermez; sevenin içinde bulunduğu meşguliyet, koğucuyu dinlemesine engeldir. Koğucular da bunu bilirler ve ancak zihni boş, mülkün sahibi gibi çalımla saldıran ve en küçük bir sebeple sitem etmeye hazır olan sevgiliye yönelirler.

وإن للوُشاة ضروبًا من التَّنقيل، فمنها أن يذكر للمحبوب عمن يحب أنه غير كاتم للسر. وهذا مكان صعب المُعاناة، بطيء البُرء إلا أن يوافق معارضًا للمُحب في محبته، وهذا أمر يوجب النِّفار، فلا فرج للمحبوب إلا بأن تُساعده الأقدار بالاطلاع على بعض أسرار من يُحب، بعد أن يكون المحبوب ذا عقل، وله حظ من تمييز، ثم يَدعه والمُطاولة، فإذا تكذَّب عنده نَقْل الواشي مع ما أظهر من الجفاء والتحفظ ولم يسمع لسره إذاعة؛ علم أنه إنما زور له الباطل، واضمحل ما قام في نفسه. ولقد شاهدت هذا بعينه لبعض المُحبين مع بعض من كان يحب، وكان المحبوب شديدَ المراقبة عظيم الكتمان، وكثر الوشاة بينهما حتى ظهرت أعلام ذلك في وجهه، وحدَث في حُب لم يكن، وركبته وجمة، وأظلته فكرة، ودهمته حيرة، إلى أن ضاق صدره وباح بما نُقل إليه. فلو شاهدت مقام المحب في اعتذاره، لعلمت أن الهوى سلطان مُطاع، وبناء مشدود الأواخي، وسنان نافذ، وكان اعتذاره بين الاستسلام والاعتراف، والإنكار والتوبة والرمي بالمقاليد، فبعد لأيٍ ما صلح الأمر بينهما.

Koğucuların türlü laf taşıma yolları vardır. Bunlardan biri, sevgiliye, sevdiği kimsenin sır saklamadığını söylemesidir. Bu, katlanması güç, iyileşmesi yavaş bir durumdur; meğerki sevgisinde sevene karşı çıkan bir duruma denk gelsin. Bu ise nefreti gerektiren bir iştir. Sevgili akıllı ve temyiz payına sahip biri olduktan sonra, kaderin yardımıyla sevdiği kimsenin bazı sırlarına muttali olması ve ardından işi zamana bırakması dışında sevgili için bir çıkış yolu yoktur. Gösterdiği cefaya ve çekingenliğe rağmen sırrının yayıldığını duymaz da koğucunun taşıdığı laf kendi nezdinde yalan çıkarsa, onun kendisine ancak batılı süsleyip uydurduğunu anlar ve içindeki şüphe eriyip gider. Ben bunun tıpatıp aynısını, bazı sevenlerle sevdikleri kimseler arasında bizzat gördüm. Sevgili son derece dikkatli ve sır saklamakta pek titiz biriydi. Aralarında koğucular çoğaldı, öyle ki bunun alametleri sevgilinin yüzünde belirdi; sevgide daha önce olmayan bir hal ortaya çıktı, üzerine bir durgunluk çöktü, düşüncelere daldı ve şaşkınlığa kapıldı; sonunda göğsü daraldı ve kendisine taşınan lafları açığa vurdu. Sevenin özür dilerkenki halini bir görseydin, aşkın itaat edilen bir sultan, kazıkları sağlam çakılmış bir bina ve delip geçen bir mızrak ucu olduğunu bilirdin. Onun özrü teslimiyet ile itiraf, inkâr ile tövbe ve anahtarları teslim edip işi oluruna bırakmak arasındaydı; güçbela araları düzeldi.

وربما ذكر الواشي أن ما يُظهر المحب من المحبة ليست بصحيحة، وأن مذهبه في ذلك شِفاء نفسه وبلوغ وَطره. وهذا فصل وإن كان شديدًا في النقل فهو أيسر مُعاناة مما قبله، فحالة المحب غير حالة المتلذذ، وشواهد الوجد متفرقة بينهما. وقد وقع من هذا نُبذ كافية في باب الطاعة. وربما نقل الواشي أن هوى العاشق مشترك، وهذه النار المُحرقة، والوَجع الفاشي في الأعضاء، وإذا وافق الناقل لهذه المقالة أن يكون المُحب فتًى حسنَ الوجه، حُلو الحركات، مرغوبًا فيه، مائلًا إلى اللذات، دُنياوي الطبع، والمحبوب امرأة جليلة القدر سرية المنصب، فأقرب الأشياء سَعْيها في إهلاكه، وتصدِّيها لحتفه. فكم صريع على هذا السبب! وكم مَن سُقي السم فقَطع أمعاءه لهذا الوجه! وهذه كانت ميتة مروان بن أحمد بن حدير، والد أحمد المتنسك، وموسى وعبد الرحمن، المعروفَين بابنَي لبنى، من قِبل قَطْر الندى جاريته. وفي ذلك أقول محذِّرًا لبعض إخواني قطعةً، منها:

Bazen de koğucu, sevenin gösterdiği sevginin sahih olmadığını ve bundaki amacının nefsini tatmin etmek ve arzusuna ulaşmak olduğunu söyler. Bu kısım, laf taşıma bakımından çetin olsa da katlanması öncekinden daha kolaydır. Zira sevenin hali lezzet arayanın halinden başkadır ve vecdin şahitleri ikisi arasında farklılık gösterir. İtaat bâbında buna dair yeterli parçalar geçmişti. Bazen de koğucu, âşığın aşkının ortaklı olduğunu (başkasını da sevdiğini) taşır ki, işte yakıcı ateş ve organlara yayılan sızı budur. Eğer bu sözü taşıyan kimse, sevenin güzel yüzlü, tatlı hareketli, arzulanan, lezzetlere meyilli, dünyevi tabiatlı bir genç, sevgilinin ise kadri yüce, makamı şerefli bir kadın olduğu bir duruma denk gelirse, kadının yapacağı en yakın şey onu helak etmeye çalışmak ve ölümüne kastetmektir. Bu sebeple yere serilmiş nice kimse vardır! Ve bu yüzden kendisine zehir içirilip de bağırsakları parçalanmış nice insan vardır! Zahid Ahmed ile İbnü Lübânâ diye bilinen Mûsâ ve Abdurrahman'ın babaları Mervân b. Ahmed b. Hudeyr'in, cariyesi Katrünnedâ elinden ölümü de böyle olmuştu. Bu hususta dostlarımdan bazılarını uyarmak üzere söylediğim bir kıtadan bazı beyitler şöyledir focus on poem in next blocks.

وَهَلْ يَأْمَنُ النِّسْوَانَ غَيْرُ مُغَفَّلٍ جَهُولٍ لِأَسْبَابِ الرَّدَى مُتَأَرِّض

Gafilden başkası kadınlara güvenir mi hiç, Helak sebeplerine kendini hedef yapan bir cahilden başkası?

وَكَمْ وَارِدٍ حَوْضًا مِنَ المَوْتِ أَسْوَد تَرَشَّفَهُ مِنْ طيِّبِ الطَّعْمِ أَبْيَض

Ölümün kara havuzuna varan nice kimse vardır ki, Onu tadı hoş, beyaz bir sudan yudumlamıştır.

والثاني واشٍ يَسعَى للقَطْع بين المُحبين لينفرد بالمحبوب ويستأثر به. وهذا أشد شيء وأقطعه، وأجزم لاجتهاد الواشي واستفادة جُهده.

İkincisi ise sevgiliyle tek başına kalmak ve onu sadece kendine mal etmek için sevenlerin arasını açmaya çalışan koğucudur. Bu, en çetin, en keskin ve koğucunun çabalamasına ve gayretinden sonuç almasına en elverişli olan durumdur.

ومن الوُشاة جنس ثالث، وهو واشٍ يَسعى بهما جميعًا، ويكشف سرَّهما، وهذا لا يُلتفت إليه إذا كان المحب مساعدًا. وفي ذلك أقول:

Koğucuların üçüncü bir cinsi daha vardır ki, o da her ikisini birden çekiştirip jurnaller ve sırlarını ifşa eder. Eğer sevgili yardımcı ve uyumluysa buna hiç aldırış edilmez. Bu hususta şöyle derim focus on poem in next blocks.

عَجِبْتُ لِوَاشٍ ظَلَّ يَكْشِفُ أَمْرَنَا وَمَا بِسِوَى أَخْبَارِنَا يَتَنَفَّسُ

Halimizi ifşa edip duran koğucuya şaşarım, Bizim haberlerimizden başka bir şeyle nefes alıp vermez.

وَمَاذَا عَلَيْهِ مِنْ عَنَائِي وَلَوْعَتِي أَنَا آكُلُ الرُّمَّانَ وَالوُلْد تَضْرس

Benim çektiğim sıkıntıdan ve kor ateşten ona ne ki? Narı ben yiyorum, çocukların dişleri kamaşıyor.

ولا بد أن أورد ما يُشبه ما نحن فيه، وإن كان خارجًا منه، وهو شيء في بيان التنقيل والنمائم؛ فالكلام يدعو بعضُه بعضًا كما شرطنا في أول الرسالة، وما في جميع الناس شر من الوُشاة، وهم النمامون، وإن النميمة لطَبْعٌ يدُل على نتن الأصل، ورداءة الفَرع، وفساد الطبع، وخُبث النشأة، ولا بد لصاحبه من الكذب.

Konumuzun dışında olsa bile, içinde bulunduğumuz bahse benzeyen bir şeyi de mutlaka zikretmem gerekir ki o da laf taşıma ve koğuculuğun beyanına dair bir husustur; zira risalenin başında şart koştuğumuz üzere söz sözü açar. Bütün insanlar arasında koğuculardan, yani nemmâmlardan (laf taşıyanlardan) daha şerlisi yoktur. Koğuculuk öyle bir huydur ki aslın kokuşmuşluğuna, neslin bozukluğuna, tabiatın fesadına ve yetişme tarzının kötülüğüne delalet eder; buna sahip olan kimsenin yalan söylemesi de kaçınılmazdır.

والنميمة فرع من فروع الكذب، ونوع من أنواعه، وكل نمَّام كذَّاب، وما أحببت كذابًا قط، وإني لأسامح في إخاء كل ذي عَيب وإن كان عظيمًا، وأكِلُ أمره إلى خالقه عزَّ وجل، وآخذ ما ظَهر من أخلاقه حاشا مَن أعلمه يكذب؛ فهو عندي ماحٍ لكل محاسنه، ومُعَفٍّ على جميع خِصاله، ومُذهِبٌ كلَّ ما فيه، فما أرجو عنده خيرًا أصلًا؛ وذلك لأن كل ذنب فهو يتوب عنه صاحبه، وكل ذامٍّ فقد يمكن الاستتار به والتوبة منه حاشا الكذب؛ فلا سبيلَ إلى الرجعة عنه، ولا إلى كتمانه حيث كان. وما رأيت قط ولا أخبرني مَن رأى كذَّابًا ترك الكذب ولم يعد إليه، ولا بدأت قط بقطيعة ذي معرفة إلا أن أطلع له على الكذب، فحينئذٍ أكون أنا القاصد إلى مجانبته، والمتعرِّض لمتاركته، وهي سِمة ما رأيتُها قط في أحد إلا وهو مَزْنون في نفسه إليه بشق، مغموز عليه لعاهة سوءٍ في ذاته. نعوذ بالله من الخذلان.

Koğuculuk yalanın dallarından bir dal ve çeşitlerinden bir çeşittir; her koğucu yalancıdır. Ben ömrümde hiçbir yalancıyı sevmedim. Kusuru büyük bile olsa her kusur sahibini dostlukta hoş görür, işini Yaratıcısı azze ve celle'ye havale eder ve ahlakından dışa yansıyanı esas alırım; ancak yalan söylediğini bildiğim kimse müstesna. Zira yalan, benim nazarımda o kişinin bütün güzelliklerini silip süpüren, tüm hasletlerinin üstünü örten ve onda bulunan her iyi şeyi gideren bir kusurdur; bu yüzden ondan asla bir hayır ummam. Çünkü her günahın sahibi günahından tövbe eder, her ayıplanacak huy gizlenebilir ve ondan dönülebilir; yalnız yalan hariç. Ondan dönmenin de, nerede olursa olsun onu gizlemenin de hiçbir yolu yoktur. Yalanı bırakıp da bir daha ona dönmeyen bir yalancıyı ne kendim gördüm ne de gören biri bana haber verdi. Tanıdığım hiçbir kimseyle de, yalanına muttali olmadıkça, ilişkiyi ilk kesen ben olmamışımdır. İşte o zaman ondan uzaklaşmaya yönelen ve onu terk etmeye girişen bizzat ben olurum. Bu öyle bir damgadır ki, onu taşıyan bir kimseyi kendi içinde bir bedbahtlık ile töhmet altında ve zatındaki kötü bir illetten dolayı ayıplanmış olmaksızın asla görmedim. Hüsrandan Allah'a sığınırız.

وقد قال بعض الحكماء: آخِ من شئت واجتنب ثلاثة: الأحمق؛ فإنه يريد أن ينفعك فيضرك، والمَلُول؛ فإنه أوثق ما تكون به لطول الصحبة وتأكُّدها يخذلك، والكذاب؛ فإنه يجني عليك آمنَ ما كنت فيه من حيثُ لا تشعر.

Hakîmlerden biri şöyle demiştir: “Dilediğin kimseyle kardeşlik kur, ancak üç kişiden sakın: Ahmaktan; çünkü o sana fayda vermek isterken zarar verir. Çabuk usanandan; çünkü uzun süren ve pekişen dostluğunuza dayanarak ona en çok güvendiğin anda seni yüzüstü bırakır. Ve yalancıdan; çünkü o, kendisinden en emin olduğun bir sırada, hiç fark etmediğin bir yerden senin başını derde sokar.”

وحديث عن رسول الله ﷺ: حُسن العهد من الإيمان.

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilen bir hadiste şöyle buyrulur: “Ahde vefa imandandır.”

وعنه عليه السلام: لا يُؤمِن الرجلُ بالإيمان كله حتى يدع الكذب في المُزاح.

Yine ondan aleyhisselâm şöyle rivayet edilmiştir: “Kişi şaka yaparken bile yalanı terk etmedikçe imanın tamamına ermiş olmaz.”

حدثنا بهما أبو عمر أحمد بن محمد، عن محمد بن عليِّ بن رِفاعة، عن عليِّ بن عبد العزيز، عن أبي عُبيد القاسم بن سلَّام عن شيوخه، والآخر منهما مُسند إلى عمر بن الخطاب وابنه عبد الله — رضي الله عنهما.

Bu iki hadisi bize Ebû Ömer Ahmed b. Muhammed anlattı; Muhammed b. Ali b. Rifâa'dan; Ali b. Abdülazîz'den; Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm'dan; kendi hocalarından. İkisinden sonuncusu Ömer b. el-Hattâb ve oğlu Abdullah radıyallâhu anhümâ'ya müsneddir (isnadı kesintisiz ulaşmaktadır).

والله عز وجل يقول: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ * كَبُرَ مَقْتًا عِندَ اللهِ أَن تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ}.

Allah azze ve celle şöyle buyuruyor: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ * كَبُرَ مَقْتًا عِندَ اللهِ أَن تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ} “Ey iman edenler! Yapmayacağınız şeyleri niçin söylüyorsunuz? Yapmayacağınız şeyleri söylemeniz, Allah katında büyük bir gazap sebebidir.”

وعن رسول الله ﷺ أنه سُئل: هل يكون المؤمن بَخيلًا؟ فقال: نعم. قيل: فهل يكون المُؤمن جَبانًا؟ فقال: نعم. قيل: فهل يكون المؤمن كَذَّابًا؟ قال: لا.

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre kendisine: “Mümin cimri olur mu?” diye soruldu. “Evet” buyurdu. “Peki mümin korkak olur mu?” denildi. “Evet” buyurdu. “Peki mümin yalancı olur mu?” denildi. “Hayır” buyurdu.

حدَّثناه أحمد بن محمد بن أحمد، عن أحمد بن سَعيد، عن عُبيد الله بن يحيى، عن أبيه، عن مالك بن أنس، عن صَفوان بن سليم.

Bunu bize Ahmed b. Muhammed b. Ahmed anlattı; Ahmed b. Saîd'den; Ubeydullah b. Yahyâ'dan; babasından; Mâlik b. Enes'ten; Safvân b. Süleym'den.

وبهذا الإسناد أن رسول الله ﷺ قال: لا خيرَ في الكذب. في حديثٍ سُئل فيه.

Yine bu isnadla, kendisine sorulan bir hadiste Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Yalanda hiçbir hayır yoktur” buyurduğu rivayet edilmiştir.

وبهذا الإسناد عن مالك أنه بلغه عن ابن مسعود أنه كان يقول: لا يزال العَبد يكْذِب ويُنكَت في قلبه نُكتة سوداء حتى يَسودَّ القلب؛ فيُكتب عند الله من الكذابين.

Yine bu isnadla Mâlik'ten; kendisine ulaştığına göre İbn Mes'ûd şöyle derdi: “Kul yalan söylemeye devam ettikçe kalbine siyah bir nokta vurulur; nihayet kalbi tamamen kararır ve Allah katında yalancılardan yazılır.”

وبهذا الإسناد عن ابن مسعود — رضي الله عنه — أنه قال: عليكم بالصِّدق؛ فإنه يهدي إلى البر، والبر يهدي إلى الجنة، وإياكم والكذب؛ فإنه يهدي إلى الفجور، والفجور يهدي إلى النار.

Yine bu isnadla İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Doğruluktan ayrılmayın; çünkü doğruluk iyiliğe, iyilik de cennete götürür. Yalandan sakının; çünkü yalan fücura (günaha batmaya), fücur da cehenneme götürür.”

وروي أنه أتاه ﷺ رجلٌ فقال: يا رسول الله، إني أستتر بثلاث: الخمر والزنا والكذب؛ فمُرني أيهما أترك. قال: اترك الكذب. فذهب عنه، ثم أراد الزنا ففكَّر فقال: آتي رسول الله ﷺ فيسألني: أزنيت؟ فإن قلت: نعم، حدَّني، وإن قلت: لا، نقضت العهد. فتركه، ثم كذلك في الخمر، فعاد إلى رسول الله ﷺ فقال: يا رسول الله، إني تركت الجميع.

Rivayet edildiğine göre bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek: “Yâ Resûlallah! Ben gizlice üç şey yapıyorum: İçki, zina ve yalan. Bana emret, hangisini bırakayım?” dedi. Resûlullah: “Yalanı bırak” buyurdu. Adam onun yanından ayrıldı. Sonra zina etmek istedi; ancak düşünüp kendi kendine: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına vardığımda bana ‘Zina ettin mi?’ diye soracak. ‘Evet’ dersem bana had cezası uygular; ‘Hayır’ dersem verdiğim sözü bozmuş olurum” dedi ve zinayı bıraktı. Ardından içki konusunda da aynı şeyi düşündü. Nihayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e dönüp: “Yâ Resûlallah! Ben hepsini bıraktım” dedi.

فالكذب أصل كل فاحشة، وجامع كل سوء، وجالبٌ لمقت الله عز وجل. وعن أبي بكر الصديق — رضي الله عنه — أنه قال: لا إيمان لمن لا أمانة له.

İşte yalan her türlü çirkinliğin temeli, her kötülüğün toplamı ve Allah azze ve celle'nin gazabını çeken bir şeydir. Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Güvenilirliği olmayanın imanı da yoktur.”

وعن ابن مسعود — رضي الله عنه — أنه قال: كل الخلال يُطبع عليها المؤمن إلا الخيانة والكذب. وعن رسول الله ﷺ أنه قال: ثلاث من كُنَّ فيه كان منافقًا: من إذا وعد أخلف، وإذا حدث كذب، وإذا اؤتمن خان.

İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Mümin, ihanet ve yalan dışında her huy üzere yaratılabilir.” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den de şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Üç haslet vardır ki bunlar kimde bulunursa o kimse münafık olur: Söz verdiğinde sözünden dönen, konuştuğunda yalan söyleyen ve kendisine bir şey emanet edildiğinde ihanet eden.”

وهل الكُفر إلا كذب على الله عز وجل؟ والله الحق، وهو يحب الحق، وبالحق قامت السموات والأرض. وما رأيت أخزى من كذَّاب، وما هلكت الدول، ولا هلكت الممالك، ولا سُفكت الدماء ظلمًا، ولا هُتكت الأستار بغير النمائم والكذب، ولا أُكِّدت البغضاء والإحَن المُردية إلا بنمائم لا يَحْظى صاحبها إلا بالمَقت والخزي والذل، وأن ينظر منه الذي ينقل إليه، فضلًا عن غيره، بالعين التي ينظر بها من الكلب. والله عزَّ وجل يقول: {وَيْلٌ لِّكُلِّ هُمَزَةٍ لُّمَزَةٍ}، ويقول جلَّ من قائل: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِن جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَأٍ فَتَبَيَّنُوا} — فسمى النقل باسم الفسوق، ويقول: {وَلَا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ مَّهِينٍ * هَمَّازٍ مَّشَّاءٍ بِنَمِيمٍ * مَّنَّاعٍ لِّلْخَيْرِ مُعْتَدٍ أَثِيمٍ * عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ}. والرسول عليه السلام يقول: لا يدخل الجنة قَتَّات. ويقول: وإياكم وقاتل الثلاثة. يعني المنقِّل والمنقول إليه والمنقول عنه. والأحنف يقول: الثقة لا يبلِّغ، وحق لذي الوَجهين ألَّا يكون عند الله وجيهًا. وهو ما يَجعله من أخس الطبائع وأرذلها.

Küfür de Allah azze ve celle'ye karşı yalan söylemekten başka bir şey midir? Oysa Allah Hak'tır, hakkı sever; gökler ve yer hak ile ayakta durmaktadır. Ben yalancıdan daha rezilini görmedim. Devletler ve memleketler koğuculuk ve yalandan başka bir şeyle yıkılmamış, kanlar haksız yere bunlardan başka bir sebeple dökülmemiş, gizli sırlar ve perdeler bunlardan başka bir şeyle yırtılmamıştır. Helak edici düşmanlıklar ve kinler de ancak koğuculuklarla pekişmiştir; öyle ki koğuculuk yapan kimse nefret, rezillik, zillet ve başkaları şöyle dursun, bizzat kendisine laf taşıdığı kişinin bile ona köpeğe bakar gibi bakmasından başka bir pay elde edemez. Allah azze ve celle şöyle buyuruyor: {وَيْلٌ لِّكُلِّ هُمَزَةٍ لُّمَزَةٍ} “Arkadan çekiştiren, kaş göz işaretiyle alay eden her kişinin vay haline!” Yine o yüce kelam sahibi şöyle buyuruyor: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِن جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَأٍ فَتَبَيَّنُوا} “Ey iman edenler! Eğer bir fâsık size bir haber getirirse onu araştırın.” Böylece laf taşımayı fısk (oldan çıkma) olarak adlandırmıştır. Ve yine şöyle buyuruyor: {وَلَا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ مَّهِينٍ * هَمَّازٍ مَّشَّاءٍ بِنَمِيمٍ * مَّنَّاعٍ لِّلْخَيْرِ مُعْتَدٍ أَثِيمٍ * عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ} “Çok yemin eden, aşağılık, daima kusur arayıp kınayan, durmadan laf taşıyan, iyiliği engelleyen, haddi aşan, günaha dadanan, kaba ve haşin, bütün bunlardan sonra bir de soysuz olan hiçbir kimseye boyun eğme.” Peygamber aleyhisselâm da şöyle buyuruyor: “Koğucu cennete giremez.” Yine şöyle buyuruyor: “Üç kişiyi öldürenden sakının.” Yani laf taşıyandan, kendisine laf taşınandan ve hakkında laf taşınandan. Ahnef ise şöyle der: “Güvenilir kimse laf taşımaz; iki yüzlü olanın Allah katında itibarlı olmaması yerinde bir haktır.” İşte bu da koğuculuğu en aşağılık ve en rezil huylardan biri kılmaktadır.

ولي إلى أبي إسحاق إبراهيم بن عيسى الثَّقفي الشاعر — رحمه الله — وقد نقَل إليه رجل من إخواني عني كذبًا على جهة الهزل، وكان هذا الشاعر كثيرَ الوهم فأغضبه وصدَّقه، وكلاهما كان لي صديقًا، وما كان الناقل إليه من أهل هذه الصفة، ولكنه كان كثير المُزاح جمَّ الدعابة، فكتبت إلى أبي إسحاق، وكان يقول بالخبر، شعرًا، منه:

Şair Ebû İshak İbrâhim b. Îsâ es-Sekafî rahimehullâh'a yazdığım beyitler vardır. Dostlarımdan biri şaka yollu benden ona yalan bir söz taşımıştı. Bu şair ise çok kuruntulu biriydi; bu yüzden öfkelendi ve ona inandı. Her ikisi de benim dostumdu. Ona laf götüren kişi aslında bu sıfata sahip biri değildi, fakat çok şaka yapan ve latifeyi seven biriydi. Ben de duyduğu habere hemen inanan Ebû İshak'a bir şiir yazdım; ondan birkaç beyit şöyledir (Tavîl) :

وَلَا تَتَبَدَّلْ قَالَةً قَدْ سَمِعْتَهَا تُقَالُ وَلَا تَدْرِي الصَّحيحَ بِمَا تَدْرِي

Söylendiğini işittiğin bir sözü hemen kabullenip de değiştirme, Doğrusunu bilmediğin bir şeyi bildiğinle!

كَمَنْ قَدْ أَرَاقَ المَاءَ لِلآلِ إِنْ بَدَا فَلَاقَى الرَّدَى فِي الأَفيحِ المَهْمَهِ القَفْر

Serap göründüğünde elindeki suyu döken kimse gibi olma; Ki sonunda uçsuz bucaksız, ıssız çölde helakle yüz yüze gelmiştir.

وكتبتُ إلى الذي نَقل عني شعرًا، منه:

Benden laf taşıyan kişiye de bir şiir yazdım; ondan birkaç beyit şöyledir (سريع) :

وَلَا تُدْغِمَنْ فِي الجِدِّ مَزْحًا كمُولِج فَسَاد عِلَاج النَّفْسِ طَي صَلَاحِها

Ciddiyetin içine şakayı katma; tıpkı sokan kimse gibi, Ruhu iyileştiren ilacın içine onu bozacak şeyi, tam da şifa bulacağı sırada.

وَمَنْ كَان نَقْلُ الزُّورِ أَمْضَى سِلَاحِه كَمِثْلِ الحُبَارَى تَتَّقِي بِسِلَاحِها

Yalan laf taşımayı en keskin silahı edinen kimse, Kendi silahıyla [pisliğiyle] korunan toy kuşu gibidir.

وكان لي صديق مرةً، وكثر التدخيل بيني وبينه حتى كَدح ذلك فيه واستبان في وجهه وفي لحظه، وطُبعتُ على التأني والتربُّص والمُسالمة ما أمكنت، ووجدت بالانخفاض سبيلًا إلى معاودة المودة، فكتبت إليه شعرًا، منه:

Bir zamanlar bir dostum vardı; aramıza o kadar çok fitne sokuldu ki, bu durum onda iz bıraktı ve yüzünden, bakışlarından belli oldu. Ben ise elimden geldiğince teenni, sabırla bekleme ve barışçıl davranma tabiatı üzere yaratılmışımdır. Alttan almakta dostluğu yeniden kazanmanın bir yolunu buldum ve ona bir şiir yazdım; ondan bir beyit şöyledir (متقارب) :

وَلِي فِي الَّذي أُبْدِي مَرَامٍ لَوَ انَّها بَدَتْ مَا ادَّعَى حُسْنَ الرِّمَايَةِ وَهْرز

Açığa vurduğum bu tavırda öyle hedeflerim var ki, şayet onlar Ortaya çıksaydı, Vehriz bile iyi ok attığını iddia edemezdi.

وأقول مخاطبًا لعُبيد الله بن يحيى الجزيري الذي يحفظ لعمِّه الرسائل البليغة، وكان طبْعُ الكذب قد استولى عليه، واستحوذ على عقله، وألفه ألفة النفس الأمل، ويؤكِّد نقلَه وكذبَه بالأيمان المؤكِّدة المُغلَّظة، مجاهرًا بها أكذب من السراب، مستهترًا بالكذب مشغوفًا به، لا يزال يحدث من قد صحَّ عنده أنه لا يصدقه، فلا يزجره ذلك عن أن يحدث بالكذب:

Amcasının belagatli risalelerini ezbere bilen Ubeydullah b. Yahyâ el-Cezîrî'ye hitaben söylediğim beyitler de vardır. Yalan söyleme huyu onu tamamen esir almış, aklını kuşatmış ve nefsin emele alışması gibi yalana alışmıştı. Laf taşımalarını ve yalanlarını ağır ve pekiştirilmiş yeminlerle teyit eder, seraptan daha yalancı olduğu halde bunları uluorta söylerdi. Yalana pervasızca dalar ve ona tutkuyla bağlanırdı; kendisine inanmadığını kesin olarak bildiği kimselere bile durmadan anlatır, bu durum onu yalan söylemekten alıkoymazdı (طويل) :

بَدَا كُلُّ مَا كَتَّمته بَيْنَ مُخْبِر وَحَالٍ أَرَتْنِي قُبْحَ عَقْدِكَ بَيِّنا

Gizlediğin her şey ortaya çıktı; hem haber verenin sözüyle Hem de içindeki niyetin çirkinliğini bana açıkça gösteren halinle.

وَكَمْ حَالَةٍ صَارَتْ بَيَانًا بِحَالَةٍ كَمَا تُثْبِتُ الأَحْكَامُ بِالحَبَلِ الزِّنا

Nice hal vardır ki başka bir halle açıklığa kavuşur; Tıpkı hükümlerin gebelikle zinayı sabit kılması gibi.

وفيه أقول قطعةً، منها:

Yine onun hakkında bir kıta söyledim; ondan iki beyit şöyledir (منسرح) :

أَنَمُّ مِنَ المِرْآةِ فِي كُلِّ مَا دَرَى وَأَقْطَعُ بَيْنَ النَّاسِ مِنْ قصبِ الهِنْدِ

Bildiği her şeyi yansıtmakta aynadan daha koğucu, İnsanların arasını açmakta Hint kılıcından daha keskindir.

أَظُنُّ المَنَايَا وَالزَّمَانَ تَعَلَّمَا تَحَيُّلَهُ بِالقَطْعِ بَيْنَ ذَوِي الوُدِّ

Sanırım ölümler ve felek bile ondan öğrenmiştir, Dostların arasını ayırmak için kurduğu hileleri.

وفيه أيضًا أقول من قصيدة طويلة:

Yine onun hakkında uzun bir kasideden şöyle derim (طويل) :

وَأَكْذَبُ مِنْ حُسْنِ الظُّنُونِ حَدِيثُه وَأَقبْحُ مِنْ دَيْنٍ وَفَقْرٍ مُلَازِمِ

Onun sözü hüsnüzanlardan daha yalandır, Borçtan ve yakayı bırakmayan fakirlikten daha çirkindir.

أَوَامِرُ رَبِّ العَرْشِ أضْيَعُ عِنْدَه وَأَهْوَنُ مِنْ شَكْوَى إِلَى غَيْرِ رَاحِم

Arş'ın Rabbi'nin emirleri onun katında daha zayi, Ve merhametsiz birine yapılan şikâyetten daha değersizdir.

تَجَمَّعَ فِيهِ كُلُّ خِزْيٍ وَفَضْحَةٍ فَلَمْ يُبْقِ شَتْمًا فِي المَقَالِ لِشَاتِم

Her türlü rezillik ve rüsvaylık onda toplanmıştır, Öyle ki sövecek kimseye söyleyecek bir sövgü bırakmamıştır.

وَأَثْقَلُ مِنْ عَذْلٍ عَلَى غَيْرِ قَابِلٍ وَأَبْرَد بَرْدًا مِنْ مَدِينَةِ سَالِم

Kabul etmeyen birine yapılan kınamadan daha ağır, Ve Medînetü Sâlim'in soğuğundan daha soğuktur.

وَأَبْغَضُ مِنْ بَيْنٍ وَهَجْرٍ وَرِقْبَةٍ جُمِعْنَ عَلَى حَرَّانَ حَيْرَانَ هَائِم

Ayrılıktan, hicrandan ve gözetlenmekten daha sevimsizdir; Ki bunların hepsi bağrı yanık, şaşkın ve tutkun bir âşığın başına toplanmıştır.

وليس من نَبَّه غافلًا، أو نصح صديقًا، أو حفظ مسلمًا، أو حكى عن فاسق، أو حدَّث عن عدو — ما لم يكن يَكذِب ولا يكذب ولا تعمد الضغائن — متنقِّلًا. وهل هلك الضعفاء وسقط من لا عقل له إلا في قلة المعرفة بالناصح من النمام؟ وهما صفتان متقاربتان في الظاهر، متفاوتتان في الباطن، إحداهما داء والأخرى دواء، والثاقب القريحة لا يخفى عليه أمرهما، لكن الناقل من كان تنقيله غيرَ مرضيٍّ في الديانة، ونوى به التشتيت بين الأولياء، والتضريب بين الإخوان، والتحريش والتوبيش والترقيش. فمن خاف إن سلك طريق النصيحة أن يقع في طريق النميمة، ولم يثق لنفاذ تمييزه ومضاء تقديره فيما يَرِدُه من أمور دنياه ومعاملة أهل زمانه، فليجعل دينه دليلًا له وسراجًا يستضيء به، فحيثما سلك به سلك، وحيثما أوقفه وقف؛ فشارع الشريعة وباعث الرسول عليه السلام ومرتب الأوامر والنواهي أعلم بطريق الحق، وأدرى بعواقب السلامة ومغبَّات النجاة من كل ناظر لنفسه بزعمه، وباحث بقياسه في ظنه.

Yalan söylemediği, yalana başvurmadığı ve kin gütmeyi kastetmediği sürece; bir gafili uyaran, bir dosta nasihat eden, bir Müslümanı koruyan, bir fâsığın halini anlatan ya da bir düşmandan bahseden kimse laf taşıyıcı sayılmaz. Zayıfların helak olması ve aklı kıt olanların düşmesi, nasihat edenle koğucuyu birbirinden ayırt edememekten başka bir sebeple midir? Bu ikisi görünüşte birbirine yakın, hakikatte ise birbirinden çok farklı iki sıfattır; biri dert, diğeri devadır. Keskin zekâlı kimseye bunların durumu gizli kalmaz. Ancak laf taşıyıcı, yaptığı bu iş dinen hoş karşılanmayan ve bununla dostların arasını dağıtmayı, kardeşleri birbirine düşürmeyi, kışkırtmayı, ortalığı karıştırmayı ve sözü süsleyip fitne çıkarmayı kasteden kimsedir. Kim nasihat yoluna girdiğinde koğuculuk yoluna düşmekten korkar, dünya işlerinde ve zamanının insanlarıyla olan muamelelerinde karşılaştığı durumlarda ayırt etme gücünün keskinliğine ve takdirinin isabetliliğine güvenemezse, dinini kendisine kılavuz ve ışığıyla aydınlanacağı bir kandil yapsın; dini onu nereye götürürse oraya gitsin, nerede durdurursa orada dursun. Zira şeriatı koyan, Peygamber aleyhisselâm'ı gönderen, emir ve yasakları düzenleyen Allah; hak yolu, selametli akıbetleri ve kurtuluş sonuçlarını, kendi iddiasınca nefsi adına düşünen ve zannınca kendi kıyasıyla araştırma yapan herkesten daha iyi bilir ve daha iyi takdir eder.