باب القنوع
Kanaat Bâbı
ولا بد للمُحب، إذا حُرم الوصل، من القنوع بما يجد، وإن في ذلك لمتعللًا للنفس، وشغلًا للرجَاء، وتجديدًا للمُنى، وبعضَ الراحة. وهو مراتب على قدر الإصابة والتمكُّن؛ فأولها الزيارة، وإنها لأمل من الآمال، ومِن سريِّ ما يَسنح في الدهر مع ما تبدَّى من الخَفَر والحياء؛ لما يعلمه كل واحدٍ منهما مما في نفس صاحبه. وهي على وجهين؛ أحدهما أن يزور المحب محبوبه، وهذا الوجه واسع، والوجه الثاني أن يزور المحبوبُ مُحبَّه، ولكن لا سبيل إلى غير النظر والحديث الظاهر. وفي ذلك أقول:
Kavuşmaktan mahrum kalan sevenin, bulabildiğiyle yetinmesi kaçınılmazdır. Şüphesiz bunda nefis için bir avuntu, ümit için bir meşguliyet, arzuların tazelenmesi ve biraz da rahatlama vardır. Bu ise elde edebilme ve imkân ölçüsüne göre derecelere ayrılır. Bunların ilki ziyarettir ki o, ümitlerden bir ümittir ve her birinin diğerinin gönlünde olanı bilmesi sebebiyle ortaya çıkan çekingenlik ve utangaçlıkla birlikte, zamanın bahşettiği en değerli fırsatlardandır. Ziyaret iki türlüdür: Birincisi sevenin sevgilisini ziyaret etmesidir ki bu yol geniştir. İkinci şekil ise sevgilinin sevenini ziyaret etmesidir; ancak bunda bakışmaktan ve zahirî konuşmadan başkasına yol yoktur. Bu hususta şöyle derim :
فَإِنْ تَنْأَ عنِّي بِالوِصَالِ فَإِنَّنِي سَأَرْضَى بِلَحْظِ العَيْنِ إِنْ لَمْ يَكُنْ وَصْلُ
Eğer kavuşmayı benden uzak tutarsan, şüphesiz ben; Kavuşma olmasa da göz ucuyla bir bakışa razı olurum.
فَحَسْبِيَ أَنْ أَلْقَاكَ فِي اليَوْمِ مَرَّةً وَمَا كُنْتُ أَرْضَى ضِعْفَ ذَا مِنْكَ لِي قَبْلُ
Günde bir kez seninle karşılaşmam bana yeter; Oysa daha önce senden bunun iki katına bile razı olmazdım.
كَذَا هِمَّةُ الوَالِي تَكُونُ رَفِيعَةً وَيَرْضَى خَلَاصَ النَّفْسِ إِنْ وَقَعَ العَزْلُ
Tıpkı bunun gibi valinin himmeti yüksek olur; Fakat azledilince canını kurtarmaya razı olur.
وأما رَجع السلام والمخاطبة فأمل من الآمال، وإن كنت أنا أقول في قصيدة لي:
Selam alıp vermeye ve konuşmaya gelince, bu da ümitlerden bir ümittir; her ne kadar ben bir kasidemde şöyle desem de :
فَهَا أَنَا ذَا أُخْفِي وَأَقْنَعُ رَاضِيًا بِرَجْعِ سَلَامٍ إِنْ تَيَسَّرَ فِي الحِينِ
İşte ben derdimi gizliyor ve razı olarak yetiniyorum; Eğer ara sıra nasip olursa bir selam karşılığıyla.
فإنما هذا لمن ينتقل من مَرتبة إلى ما هو أدنى منها، وإنما يتفاضل المخلوقات في جميع الأوصاف على قدر إضافتها إلى ما هو فوقها أو دونها. وأني لأعلم مَن كان يقول لمحبوبه: عِدني واكذب. قُنوعًا بأن يُسلِّيَ نفسه في وعده وإن كان غيرَ صادق، فقلتُ في ذلك:
Ancak bu, bir mertebeden ondan daha aşağı bir mertebeye düşen kimse içindir. Zira yaratılmışlar bütün vasıflarda, ancak kendilerinin üstünde veya altında olana nispet edilmeleri ölçüsünde birbirlerine üstün olurlar. Ben, doğru söylemese bile vaadiyle nefsini avutmakla yetinerek sevgilisine: “Bana söz ver ve yalan söyle” diyen birini biliyorum. Bu hususta şöyle dedim :
إِنْ كَانَ وَصْلُكَ لَيْسَ فِيهِ مَطْمَعٌ وَالقُرْبُ مَمْنُوعٌ فَعِدْنِي وَاكْذِبِ
Eğer sana kavuşmakta ümit edilecek bir şey yoksa; Ve yakınlık yasaklanmışsa, bana söz ver ve yalan söyle.
فَعَسَى التَّعَلُّلُ بِالْتِقَائِكَ مُمْسِكٌ لِحَيَاةِ قَلْبٍ بِالصُّدُودِ مُعَذَّبِ
Belki seninle buluşma avuntusu tutar; Yüz çevirmeyle azap çeken bir kalbin hayatını.
فَلَقَدْ يُسَلِّي المُجْدَبِينَ إِذَا رَأَوْا فِي الأُفْقِ يَلْمَعُ ضَوْءُ بَرْقٍ خُلَّبِ
Nitekim kuraklık çekenleri de teselli eder görmeleri; Ufukta parlayan yalancı bir şimşeğin ışığını.
ومما يدخل في هذا الباب شيءٌ رأيته ورآه غيري معي، أن رجلًا من إخواني جَرحه من كان يُحبه بمُدية، فلقد رأيته وهو يُقبِّل مكان الجُرح ويندُبه مرة بعد مرة، فقلت في ذلك:
Bu bâba giren şeylerden biri de benim gördüğüm ve benimle birlikte başkalarının da gördüğü şu hadisedir: Dostlarımdan birini, sevdiği kimse bir bıçakla yaralamıştı. Ben onu, yaranın yerini öperken ve defalarca ona ağıt yakıp sızlanırken gördüm. Bu hususta şöyle dedim :
يَقُولُونَ شَجَّكَ مَنْ هِمْتَ فِيهِ فَقُلْتُ لَعَمْرِيَ مَا شَجَّنِي
Diyorlar ki: Uğrunda tutkun olduğun kimse seni yaraladı; Dedim ki: Ömrüme yemin olsun, o beni yaralamadı.
وَلَكِنْ أَحسَّ دَمِي قُرْبَهُ فَطَارَ إِلَيْهِ وَلَمْ يَنْثَنِ
Fakat kanım onun yakınlığını hissetti; Bunun üzerine geri dönmeksizin ona doğru uçtu.
فَيَا قَاتِلِي ظَالِمًا مُحْسِنًا فَدَيْتُكَ مِنْ ظَالِمٍ مُحْسِن
Ey hem zulmeden hem de ihsanda bulunan katilim; Böyle zulmeden bir ihsan sahibi olduğun için sana feda olayım.
ومن القنوع أن يُسر الإنسان ويَرضى ببعض آلات محبوبه، وإنَّ له من النفس لموقعًا حَسنًا وإن لم يكن فيه إلا ما نَص الله تعالى علينا، من ارتداد يعقوب بصيرًا حين شَم قميص يوسف عليهما السلام. وفي ذلك أقول:
Kanaatin bir çeşidi de insanın sevgilisinin bazı eşyalarıyla sevinmesi ve onlarla yetinmesidir. Şüphesiz bunun nefiste çok güzel bir yeri vardır. Bu konuda yüce Allah'ın bize bildirdiği, Ya'kûb'un Yûsuf aleyhimesselâm'ın gömleğini kokladığında gözlerinin tekrar görmeye başlaması kıssasından başka bir delil olmasa bile bu yeterlidir. Bu hususta şöyle derim :
لَمَّا مُنِعْتُ القُرْبَ مِنْ سَيِّدِي وَلَجَّ فِي هَجْرِي وَلَمْ يُنْصِفِ
Efendime yakın olmaktan menedildiğim zaman; O da benden uzak durmakta inat edip insaf etmeyince.
صِرْتُ بِإِبْصَارِيَ أَثْوَابَهُ أَوْ بَعْضَ مَا قَدْ مَسَّهُ أَكْتفِي
Onun elbiselerini görmekle oldum; Yahut onun dokunduğu bazı şeylerle yetinir oldum.
كَذَاكَ يَعْقُوبُ نَبِيُّ الهُدَى إِذْ شَفَّهُ الحُزْنُ عَلَى يُوسُفِ
Nitekim hidayet peygamberi Ya'kûb da öyleydi; Yûsuf'a duyduğu hüzün onu eritip bitirdiğinde.
شَمَّ قَمِيصًا جَاءَ مِنْ عِنْدِهِ وَكَانَ مَكْفُوفًا فَمِنْهُ شُفِي
Onun yanından gelen bir gömleği kokladı; Gözleri görmez olmuştu, onunla şifa buldu.
وما رأيتُ قط متعاشقَين إلَّا وهما يتهاديان خُصل الشعر مُبخَّرةً بالعنبر، مرشوشةً بماء الورد، وقد جُمعت في أصلها بالمُصْطكي وبالشمع الأبيض المصفَّى، ولُفَّت في تطاريف الوشي والخز وما أشبه ذلك؛ لتكون تذكرةً عند البين.
Birbirine âşık iki kişi görmedim ki, ayrılık vaktinde bir hatıra olması için; öd ağacı ve amberle tütsülenmiş, üzerine gül suyu serpilmiş, dip kısmından damla sakızı ve süzülmüş beyaz balmumu ile bir araya getirilip tutturulmuş, nakışlı ipek ve haz (ipek-yün karışımı kumaş) parçalarına ve benzeri şeylere sarılmış saç tellerini birbirlerine hediye etmesinler.
وأما تهادي المَساويك بعد مَضغها، والمُصْطكي إثر استعمالها، فكثير بين كُل متحابَّين قد حُظِر عليهما اللقاء. وفي ذلك أقول قطعةً، منها:
Misvakları çiğnedikten sonra ve damla sakızını kullandıktan hemen sonra birbirine hediye etmeye gelince; bu, buluşmaları yasaklanmış her iki seven arasında çokça görülen bir şeydir. Bu hususta bir kıta söylerim, ondan bir beyit şöyledir :
أَرَى رِيقَهَا مَاءَ الحَيَاةِ تَيَقُّنًا عَلَى أَنَّهَا لَمْ تُبْقِ لِي فِي الهَوَى حَشى
Onun tükürüğünü kesin olarak hayat suyu görürüm; Her ne kadar o, aşk içinde bende ciğer bırakmamış olsa da.
خبر
Bir Haber
وأخبرني بعض إخواني عن سليمان بن أحمد الشاعر أنه رأى ابن سهل الحاجب بجزيرة صِقِلِّية، وذكر أنه كان غايةً في الجمال، فشاهده يومًا في بعض المتنزهات ماشيًا وامرأة خلفه تنظر إليه، فلما أبعد أتت إلى المكان الذي قد أثَّر فيه مشيُه فجعلت تُقَبِّله وتلثم الأرض التي فيها أثرُ رجله. وفي ذلك أقول قطعةً أولُها:
Dostlarımdan biri bana şair Süleyman b. Ahmed'den naklen haber verdi ki, o, Sicilya adasında Hâcib İbn Sehl'i görmüş. Onun son derece güzel biri olduğunu anlattı. Bir gün onu mesire yerlerinden birinde yürürken görmüş; arkasından da bir kadın ona bakarak geliyormuş. İbn Sehl uzaklaşınca kadın onun yürüyüşünün iz bıraktığı yere gelmiş, orayı öpmeye ve ayak izinin bulunduğu toprağı koklayıp dudaklarını sürmeye başlamış. Bu hususta başı şöyle olan bir kıta söylerim :
يَلُومُونَنِي فِي مَوْطِئٍ خُفُّهُ خَطَا وَلَوْ عَلِمُوا عَادَ الَّذِي لَامَ يَحْسُدُ
Mestinin üzerinden adımladığı bir basamak yüzünden beni kınıyorlar; Oysa bilselerdi, o kınayan kimse dönüp kıskanırdı.
فَيَا أَهْلَ أَرْضٍ لَا تَجُودُ سَحَابُهَا خُذُوا بِوصَاتِي تَسْتَقِلُّوا وَتُحْمَدُوا
Ey bulutları cömertçe yağmur vermeyen bir yerin halkı; Vasiyetimi tutun ki kalkınıp kurtulasınız ve övülesiniz.
خُذُوا مِنْ تُرَابٍ فِيهِ مَوْضِعُ وَطْئِهِ وَأَضْمَنُ أَنَّ المَحْلَ عَنْكُمْ يُبعَّدُ
Onun bastığı yerin bulunduğu topraktan alın; Ben kefilim ki kuraklık sizden uzaklaştırılacaktır.
فَكُلُّ تُرَابٍ وَاقِع فِيهِ رِجْلهُ فَذَاكَ صَعِيدٌ طَيِّبٌ لَيْسَ يُجْحَدُ
Zira onun ayağının değdiği her toprak; İnkâr edilemez ki tertemiz bir topraktır.
كَذَلِكَ فِعْلُ السَّامِرِيِّ وَقَدْ بَدَا لِعَيْنَيْهِ مِنْ جِبْرِيلَ إِثْر مُمَجَّدُ
Sâmirî'nin yaptığı da böyleydi; hani görünmüştü; Gözlerine Cebrâil'den yüce bir iz.
فَصَيَّرَ جَوْفَ العِجْلِ مِنْ ذَلِكَ الثَّرَى فَقَامَ لَهُ مِنْهُ خُوَارٌ مُمَدَّدُ
Bunun üzerine o topraktan alıp buzağının içine koydu; Derken ondan uzayıp giden bir böğürme yükseldi.
وأقول:
Ve şöyle derim :
لَقَدْ بُورِكَتْ أَرْضٌ بِهَا أَنْتَ قَاطِنٌ وَبُورِكَ مَنْ فِيهَا وَحَلَّ بِهَا السَّعْدُ
Senin içinde ikamet ettiğin bir toprak gerçekten mübarek kılınmıştır; Orada bulunanlar da mübarek olmuş ve oraya saadet konmuştur.
فَأَحْجَارُهَا دُرٌّ وَسَعْدَانُهَا وَرْدٌ وَأَمْوَاهُهَا شُهْدٌ وَتُرْبَتُهَا نَدُّ
Artık oranın taşları inci, dikenli otları güldür; Suları bal, toprağı ise güzel kokulu buhurdur.
ومن القُنوع الرِّضا بمَزار الطَّيف وتَسليم الخيال. وهذا إنما يحدُث عن ذكر لا يفارق، وعهد لا يحول، وفكر لا ينقضي، فإذا نامت العيون وهدأت الحركات سرَى الطيف. وفي ذلك أقول:
Kanaatin bir çeşidi de sevgilinin hayalinin ziyaretine ve düşteki görüntüsünün selamına razı olmaktır. Bu ise ancak ayrılmayan bir hatırlayıştan, değişmeyen bir ahitten ve tükenmeyen bir düşünceden meydana gelir. Gözler uyuyup hareketler durulduğunda hayal geceleyin çıkagelir. Bu hususta şöyle derim :
زَارَ الخَيَالُ فَتًى طَالَتْ صَبَابَتُهُ عَلَى احْتِفَاظٍ مِنَ الحُرَّاسِ وَالحَفَظَهْ
Hayal, hasreti uzayıp giden bir genci ziyaret etti; Nöbetçilerin ve gözcülerin sıkı korumasına rağmen.
فَبِتُّ فِي لَيْلَتِي جَذْلَانَ مُبْتَهِجًا وَلَذَّةُ الطَّيْفِ تُنْسِي لَذَّةَ اليَقَظَهْ
Böylece gecemi sevinç ve neşe içinde geçirdim; Hayalin lezzeti, uyanıklığın lezzetini unutturur.
وأقول:
Ve şöyle derim :
أَتَى طَيْفُ نُعْم مَضْجَعِي بَعْدَ هَدْأَةٍ وَلِلَّيْلِ سُلْطَانٌ وَظِلٌّ مُمَدَّدُ
Nu'm'un hayali, gecenin bir kısmı geçtikten sonra yatağıma geldi; Gecenin bir saltanatı ve uzayıp giden bir gölgesi varken.
وَعَهْدِي بِهَا تَحْتَ التُّرَابِ مُقِيمَةٌ وَجَاءَتْ كَمَا قَدْ كُنْتُ مِنْ قَبْلُ أَعْهَدُ
Oysa benim bildiğim, o toprağın altında ikamet etmekteydi; Fakat daha önceden bildiğim haliyle çıkageldi.
فَعُدنَا كَمَا كُنَّا وَعَادَ زَمَانُنَا كَمَا قَدْ عَهِدنَا قَبْلُ وَالعَوْدُ أَحْمَدُ
Böylece eski halimize döndük, zamanımız da geri döndü; Daha önce bildiğimiz gibi; zaten geri dönüş daha güzeldir.
وللشعراء في علَّة مَزار الطيف أقاويل بديعة بعيدة المرمى، مُخترعة، كلٌّ سبق إلى معنًى من المعاني؛ فأبو إسحاق بن سيَّار النظَّام، رأس المُعتزلة، جعل علة مزار الطَّيف خوفَ الأرواح من الرقيب المرقَّب على بهاء الأبدان، وأبو تمام حبيب بن أوس الطائي جعل علَّته أن نِكاح الطيف لا يُفسد الحُبَّ، ونِكاحَ الحقيقة يفسده، والبُحتري جعل علَّة إقباله استضاءته بنار وَجده، وعلَّة زواله خوف الغرق في دموعه، وأنا أقول من غير أن أمثل شعري بأشعارهم — فلهم فضل التقدم والسابقة، وإنما نحن لاقطون وهم الحاصدون، ولكن اقتداءً بهم، وجريًا في ميدانهم، وتتبعًا لطريقتهم التي نهجوا وأوضحوا — أبياتًا بيَّنت فيها مزارَ الطيف مقطَّعةً:
Şairlerin, hayalin ziyaret sebebine dair ince, derin maksatlı ve ilk defa ortaya konulmuş güzel sözleri vardır; her biri bir manaya öncülük etmiştir. Mu'tezile'nin reisi Ebû İshak b. Seyyâr en-Nazzâm, hayalin ziyaret sebebini, ruhların, bedenlerin güzelliğini gözetleyen gözcüden korkması olarak göstermiştir. Ebû Temmâm Habîb b. Evs et-Tâî, bunun sebebini hayalle birleşmenin sevgiyi bozmaması, gerçek birleşmenin ise onu bozması olarak açıklamıştır. Buhtürî ise hayalin geliş sebebini, âşığın aşk ateşinin ışığıyla aydınlanıp yol bulması; gidiş sebebini ise onun gözyaşlarında boğulmaktan korkması olarak göstermiştir. Ben de şiirimi onların şiirleriyle boy ölçüştürmeksizin —çünkü onların öncelik ve üstünlük fazileti vardır; onlar ekin biçenler, biz ise ancak başak toplayanlarız; fakat onlara uyarak, onların meydanında at koşturarak, açıp aydınlattıkları yolu takip ederek— hayalin ziyaretini açıkladığım şu kıta beyitlerini söylerim :
أَغَارُ عَلَيْكِ مِنْ إِدْرَاكِ طَرْفِي وَأُشْفِقُ أَنْ يُذِيبَكِ لَمْسُ كَفِّي
Seni gözümün görmesinden bile kıskanırım; Avucumun dokunuşunun seni eritmesinden korkarım.
فَأَمْتَنِعُ اللِّقَاءَ حِذَارَ هَذَا وَأَعْتَمِدُ التَّلَاقِيَ حِينَ أُغْفِي
Bundan sakındığım için buluşmaktan geri dururum; Ve uyukladığım vakit kavuşmayı seçerim.
فَرُوحِي إِنْ أَنَمْ بِكِ ذُو انْفِرَادٍ مِنَ الأَعْضَاءِ مُسْتَتِرٌ وَمَخْفِي
Zira uyuduğumda ruhum seninle baş başa kalır; Organlardan örtünmüş ve gizlenmiş olarak.
وَوَصْلُ الرُّوحِ أَلْطَفُ فِيكِ وَقْعًا مِنَ الجِسْمِ المُوَاصِلِ أَلْفَ ضِعْف
Ruhun kavuşması, senin üzerinde etki bakımından daha latiftir; Kavuşan bedenden bin kat daha fazla.
وحال المَزور في المنام ينقسم أقسامًا أربعةً؛ أحدها مُحب مهجور قد تطاول غمُّه، ثم رَأى في هجعته أنَّ حبيبه وَصله فسُرَّ بذلك وابتهج، ثم استيقظ فأسِف وتلهَّف، حيث علم أن ما كان فيه أمانيَّ النفس وحديثها. وفي ذلك أقول:
Rüyada ziyaret edilen kimsenin hali dört kısma ayrılır: Birincisi, kederi uzayıp gitmiş terk edilmiş bir âşıktır; uykusunda sevgilisinin kendisine kavuştuğunu görür, bununla sevinir ve neşelenir; sonra uyanır, içinde bulunduğu halin nefsin kuruntuları ve kendi kendine konuşması olduğunu anlayınca üzülür ve hasretle yanıp tutuşur. Bu hususta şöyle derim :
أَنْتَ فِي مَشْرِقِ النَّهَارِ بَخِيلٌ وَإِذَا اللَّيْلُ جُنَّ كُنْتَ كَرِيما
Sen gündüzün aydınlığında cimrisin; Gece karanlığı çöktüğünde ise cömert olursun.
تَجْعَلُ الشَّمْسَ مِنْكَ لِي عَوَضًا هَيْـ ـهَاتَ مَا ذَا الفِعَالُ مِنْكَ قَوِيما
Güneşi bana kendinin yerine karşılık tutuyorsun, hey- hat, senin bu yaptığın hiç de doğru değildir.
زَارَنِي طَيْفُكَ البَعِيدُ فَيَأْتِي وَاصِلًا لِي وَعَائدًا وَنَدِيما
Uzaklardaki hayalin beni ziyaret etti; gelir; Bana kavuşan, halimi soran bir dost ve sohbet arkadaşı olarak.
غَيْرَ أَنِّي مَنَعتني مِنْ تَمَامِ الـ ـعَيْشِ لَكِنْ أَبَحْتَ لِي التَّشْمِيما
Ne var ki sen beni tam bir hayattan mahrum ettin, fakat bana koklamayı mübah kıldın.
فَكَأَنِّي مِنْ أَهْلِ الَاعْرَافِ لَا الفِرْ دَوْسِ دَارِي وَلَا أَخَافُ الجَحِيما
Sanki ben A'râf ehlindenim; ne Fir- devs benim yurdumdur ne de cehennemden korkarım.
والثاني مُحبٌّ مواصل مُشفق من تغيُّرٍ يقع، قد رأى في وَسَنه أن حبيبه يهجره؛ فاهتم لذلك همًّا شديدًا، ثم هبَّ من نومه فعلم أن ذلك باطل وبعض وساوس الإشفاق.
İkincisi, sevgilisiyle kavuşmuş, fakat meydana gelebilecek bir değişiklikten korkan âşıktır; uykusunda sevgilisinin kendisini terk ettiğini görür ve bundan dolayı şiddetli bir kedere kapılır. Sonra uykusundan fırlar, bunun asılsız olduğunu ve korkunun verdiği vesveselerden ibaret bulunduğunu anlar.
والثالث مُحب داني الديار يرى أن التنائيَ قد فدَحه، فيكترث ويَوْجَل، ثم ينتبه فيذهب ما به ويعود فَرِحًا، وفي ذلك أقول قطعةً، منها:
Üçüncüsü, yurtları yakın olan âşıktır; rüyasında uzaklaşmanın kendisini ezip büktüğünü görür, bundan dolayı tasalanır ve korkuya kapılır. Sonra uyanır, üzerindeki keder gider ve yeniden sevince kavuşur. Bu hususta bir kıta söylerim, ondan birkaç beyit şöyledir :
رَأَيْتُكَ فِي نَوْمِي كَأَنَّكَ رَاحِلٌ وَقُمْنَا إِلَى التَّوْدِيعِ وَالدَّمْعُ هَامِل
Uykumda seni sanki göçüp gidiyormuşsun gibi gördüm; Gözyaşları oluk oluk akarken vedalaşmaya kalkmıştık.
وَزَالَ الكَرَى عَنِّي وَأَنْتَ مُعَانِقِي وَغَمِّي إِذَا عَايَنْتُ ذَلِكَ زَائِل
Sen bana sarılmış haldeyken uykum dağıldı; Bunu gözümle görünce kederim yok olup gider.
فَجَدَّدْتُ تَعْنِيقًا وَضَمًّا كَأَنَّنِي عَلَيْك مِنَ البَيْنِ المُفَرِّقِ وَاجِل
Bunun üzerine sarılmayı ve kucaklamayı tazeledim, sanki ben; Ayırıcı ayrılığın seni benden koparmasından korkar gibiydim.
والرابع مُحب نائي المزار، يرى أنَّ المزار قد دنا، والمنازل قد تَصاقَبتْ، فيرتاح ويأنس إلى فقد الأسى، ثم يقوم من سِنته فيرى أن ذلك غيرُ صحيح، فيعود إلى أشد ما كان فيه من الغم. وقد جعلتُ في بعض قولي علةَ النومِ الطمعَ في طَيف الخيال، فقلت:
Dördüncüsü, ziyaret yeri uzak olan âşıktır; rüyasında ziyaret yerinin yaklaştığını ve konakların birbirine bitiştigini görür, ferahlar ve üzüntünün gitmesiyle huzur bulur. Sonra uykusundan kalkar, bunun doğru olmadığını görür ve içinde bulunduğu kederin en şiddetlisine geri döner. Bir sözümde uykunun sebebini, hayalin ziyaretine duyulan arzu olarak göstermiş ve şöyle demiştim :
طَافَ الخَيَالُ عَلَى مُسْتَهْترٍ كَلِفٍ لَوْلَا ارْتِقَابُ مَزَارِ الطَّيْفِ لَمْ يَنَمِ
Hayal, aşkıyla kendinden geçmiş düşkün birinin etrafında dolaştı; Eğer hayalin ziyaretini beklemek olmasaydı o hiç uyumazdı.
لَا تَعْجَبُوا إِذْ سَرَى وَاللَّيْلُ مُعْتَكرٌ فَنُورُه مُوهَبٌ فِي الأَرْضِ لِلظُّلَمِ
Gece zifiri karanlıkken onun çıkagelmesine şaşmayın; Çünkü onun nuru yeryüzünde karanlıkları aydınlatmak için bağışlanmıştır.
ومن القُنوع أن يَقنع المُحب بالنظر إلى الجدران ورُؤية الحيطان التي تحتوي على من يُحب، وقد رأينا مَن هذه صفتُه. ولقد حدثني أبو الوليد أحمد بن محمد بن إسحاق الخازن — رحمه الله — عن رجل جليل أنه حدث عن نفسه بمثل هذا.
Kanaatin bir çeşidi de âşığın, sevdiği kimseyi içinde barındıran duvarlara bakmakla ve o surları görmekle yetinmesidir. Bu vasıfta olan kimseleri gördük. Ebü'l-Velîd Ahmed b. Muhammed b. İshak el-Hâzin rahimehullâh bana saygın bir adamdan naklen, onun kendi başından böyle bir şey geçtiğini anlattığını söyledi.
ومن القنوع أن يرتاح المُحب إلى أن يرى مَن رأى محبوبه، ويأنس به ومَن أتَى من بلاده. وهذا كثير، وفي ذلك أقول:
Kanaatin bir çeşidi de âşığın, sevgilisini gören kimseyi görmekle ferahlaması, onunla ve sevgilisinin memleketinden gelen kimselerle ünsiyet kurup huzur bulmasıdır. Bu çokça görülür. Bu hususta şöyle derim :
تَوَحَّشَ مِنْ سُكَّانِهِ فَكَأَنَّهُمْ مَسَاكِنُ عَادٍ أَعْقَبَتْهُ ثَمُودُ
Sakinlerinden ıssız kaldı; sanki onlar; Semûd'un ardınca geldiği Âd'ın meskenleri gibidir.
ومما يدخل في هذا الباب أبياتٌ لي مُوجبُها أني تنزَّهت أنا وجماعة من إخواني من أهل الأدب والشرف إلى بستانٍ لرجلٍ من أصحابنا، فجُلْنا ساعةً ثم أفضى بنا القُعود إلى مكانٍ دونه يُتمنَّى، فتمددنا في رياضٍ أريضة، وأرضٍ عريضة، للبصر فيها مُنفسح، وللنفس لديها مسرح، بين جَداول تطَّرد كأباريق اللجين، وأطيارٍ تُغرِّد بألحان تزري بما أبدعه معبد والغريض، وثمار مهدَّلة قد ذُللت للأيدي، ودنتْ للمتناول، وظلالٍ مُظلَّة تُلاحظنا الشمس من بينها فتتصوَّر بين أيدينا كرقاع الشطرنج والثياب المدبَّجة، وماءٍ عَذْب يوجدك حقيقة طعم الحياة، وأنهارٍ متدفقة تَنساب كبُطون الحيات لها خرير يقوم ويَهدأ، ونَواوير مُونِقة مختلفة الألوان تُصفِّقُها الرياح الطيبة النسيم، وهواء سَجْسَج، وأخلاق جُلَّاسٍ تفوق كل هذا، في يومٍ ربيعيٍّ ذي شَمس ظليلة، تارة يُغطيها الغيمُ الرقيق والمُزن اللطيف، وتارةً تتجلَّى، فهي كالعذراء الخَفِرة، والخَريدة الخجلة تتراءى لعاشقها من بين الأستار ثم تغيب فيها، حَذَرَ عَينٍ مراقِبة. وكان بعضُنا مُطرقًا كأنه يحادث أخرى، وذلك لسرٍّ كان له، فعُرِّض لي بذلك، وتداعبنا حينًا فكَلِفت أن أقول على لسانه شيئًا في ذلك، فقلتُ بديهة، وما كتبوها إلا من تذكرها بعد انصرافنا، وهي:
Bu bâba giren şeylerden biri de bana ait olan şu beyitlerdir. Bunları söylememin sebebi şudur: Ben, edep ve şeref ehli dostlarımdan bir grupla birlikte, arkadaşlarımızdan birinin bahçesine gezintiye çıkmıştım. Bir saat kadar dolaştık, sonra varıp öyle bir yerde oturduk ki, ondan aşağısı bile temenni edilirdi. Gözün alabildiğine açıldığı, ruhun içinde serbestçe gezindiği geniş bir arazide ve güzel, yemyeşil bahçelerde uzandık. Gümüş ibrikler gibi birbirini kovalayarak akan dereler; Ma'bed ve Garîd'in ortaya koyduğu besteleri gölgede bırakan nağmelerle şakıyan kuşlar; ellere boyun eğmiş ve uzanıp alacak kimseye yaklaşmış salkım salkım sarkan meyveler; güneşin aralarından bize baktığı, böylece önümüzde satranç tahtaları ve nakışlı elbiseler gibi şekiller oluşturduğu koyu gölgeler; insana hayatın gerçek tadını bulduran tatlı bir su; yılanların karınları gibi kıvrıla kıvrıla akan, şırıltısı kâh yükselip kâh dinen coşkun ırmaklar; hoş esintili rüzgârların dalgalandırdığı rengârenk göz alıcı çiçekler; ne sıcak ne soğuk ılık bir hava ve bütün bunların üstünde olan meclis arkadaşlarının güzel huyları arasındaydık. Gölgesi bol güneşli bir bahar günüydü; güneşi kâh ince bir bulut ve latif bir yağmur bulutu örtüyor, kâh güneş tekrar yüzünü gösteriyordu. Tıpkı gözetleyen bir gözden sakınarak perdelerin arasından âşığına görünüp sonra tekrar onların içine gizlenen utangaç bir bakire ve sıkılgan bir genç kız gibiydi. İçimizden biri, kendisine ait bir sırdan dolayı sanki bir başkasıyla konuşuyormuş gibi başını önüne eğmiş düşünüyordu. Bu durum bana üstü kapalı olarak çıtlatıldı. Bir süre şakalaştık; bunun üzerine onun dilinden bu hususta bir şeyler söylemem istendi. Ben de irticalen şu beyitleri söyledim; bunları ancak biz ayrıldıktan sonra hatırda kalanlardan yazdılar. O beyitler şunlardır :
وَلَمَّا تَرَوَّحْنَا بِأَكْنَافِ رَوْضَةٍ مُهَدَّلَةِ الأَفْنَانِ فِي تُرْبِهَا النَّدِي
Bir bahçenin etrafında akşam vakti dinlenmeye çekildiğimiz zaman; Nemli toprağında dalları aşağıya doğru sarkmış olan.
وَقَدْ ضَحِكَتْ أَنْوَارُهَا وَتَضَوَّعَتْ أَسَاوِرُهَا فِي ظِلِّ فَيْءٍ مُمَدَّدِ
Çiçekleri gülüp açılmış ve etrafa güzel kokular yaymıştı; Çiçek kümeleri, uzayıp giden bir gölgenin altında.
وَأَبْدَتْ لَنَا الأَطْيَارُ حُسْنَ صَرِيفِهَا فَمِنْ بَيْنِ شَاكٍ شَجْوَهُ وَمُغَرِّدِ
Kuşlar da bize güzel ötüşlerini sergilemişti; Kimi derdinden şikâyet ediyor, kimi şakıyordu.
وَلِلمَاءِ فِيمَا بَيْنَنَا مُتَصَرفٌ وَلِلْعَيْنِ مُرْتَادٌ هُنَاكَ وَلِلْيَدِ
Suyun aramızda kıvrıla kıvrıla akıp gidişi vardı; Orada hem göz için hem de el için aranıp istenen her şey mevcuttu.
وَمَا شِئْتَ مِنْ أَخْلَاقِ أَرْوَع مَاجِدٍ كَرِيمِ السَّجَايَا لِلْفَخَارِ مُشَيِّدِ
Ve dilediğin kadar güzel ahlak vardı, vakur ve şerefli kimselere ait; Seciyeleri cömert, övünç binasını yükselten.
تُنَغِّصُ عِنْدِي كُلَّ مَا قَدْ وَصَفْتَهُ وَلَمْ يَهْنني إِذْ غَابَ عَنِّيَ سَيِّدِي
Anlattığın bütün bu güzellikler benim nazarımda zehir oldu; Efendim benden uzakta olduğu için bunların hiçbiri bana hoş gelmedi.
فَيَا لَيْتَنِي فِي السِّجْنِ وهوَ مُعَانِقِي وَأَنْتُمْ مَعًا فِي قَصْرِ دَارِ المُجَددِ
Keşke o bana sarılmış haldeyken ben zindanda olsaydım; Siz de hep birlikte Dârü'l-Mücedded sarayında olsaydınız.
فَمَنْ رَامَ مِنَّا أَنْ يُبَدِّلَ حَالَهُ بِحَالِ أَخِيهِ أَوْ بِمُلْكٍ مُخَلَّدِ
İçimizden kim kendi halini değiştirmek isterse; Kardeşinin haliyle yahut ebedî bir saltanatla.
فَلَا عَاشَ إِلَّا فِي شَقَاءٍ وَنَكْبَةٍ وَلَا زَالَ فِي بُؤْسى وَخِزْي مُرددِ
Bedbahtlık ve felaketten başka bir şey içinde yaşamasın; Sürekli bir yoksulluk ve tekrarlanan bir zillet içinde olmaktan kurtulmasın.
فقال هو ومن حضر: آمين، آمين. وهذه الوُجوه التي عَدَّدتُ وأوردتُ في حقائق القناعة هي الموجودة في أهل المودة بلا تزيُّد ولا إعياء.
Bunun üzerine hem o hem de orada bulunanlar: “Âmin, âmin!” dediler. Kanaatin hakikatlerine dair sayıp döktüğüm ve zikrettiğim bu şekiller, hiçbir abartı ve zorlama olmaksızın sevgi ehlinde gerçekten var olan hallerdir.
وللشعراء فَنٌّ من القُنوع أرادوا فيه إظهارَ غرضهم وإبانة اقتدارهم على المعاني الغامضة والمَرامي البعيدة، وكلٌّ قال على قدر قوة طبعه، إلا أنه تحكَّم باللسان، وتشدَّق في الكلام، واستطال بالبيان، وهو غير صحيح في الأصل.
Şairlerin kanaate dair bir tarzları daha vardır ki, bunda maksatlarını ortaya koymak, kapalı manaları ve uzak hedefleri ifade etmekteki kudretlerini göstermek istemişlerdir. Her biri tabiatının gücü ölçüsünde söz söylemiştir; ancak dilde keyfî davranmış, sözü eğip bükerek tumturaklı konuşmuş ve beyanda haddi aşmıştır. Oysa bu, esasında doğru değildir.
فمنهم من قنع بأن السماء تُظله هو ومحبوبه والأرض تقلُّهما، ومنهم من قَنع باستوائهما في إحاطة الليل والنهار بهما، وأشباه هذا. وكلٌّ مُبادرٌ إلى احتواء الغاية في الاستقصاء، وإحراز قَصَب السَّبْق في التدقيق، ولي في هذا المعنى قولٌ لا يُمكن لمتعقب أن يجد بعده مُتناولًا، ولا وراءه مكانًا، مع تَبْيِيني علَّة قرب المسافة البعيدة، وهو:
Onlardan kimi, gökyüzünün kendisini ve sevgilisini gölgelemesi ve yeryüzünün ikisini taşımasıyla kanaat etmiştir; kimi de gece ile gündüzün kendilerini kuşatmada eşit olmasıyla ve buna benzer şeylerle yetinmiştir. Her biri incelemede son noktayı kuşatmaya ve derinleşmede yarış ödülünü kazanmaya koşmaktadır. Bu manada benim öyle bir sözüm vardır ki, uzak mesafenin yakın olma sebebini açıklamamla birlikte, arkadan gelen hiçbir kimsenin ondan sonra uzanabileceği bir yer ve onun ötesinde bir makam bulması mümkün değildir. O da şudur :
وَقَالُوا بَعِيدٌ قُلْتُ حَسْبِي بِأَنَّهُ مَعِي فِي زَمَانٍ لَا يُطِيقُ مَحِيدا
Onun uzak olduğunu söylediler; dedim ki: Bana yeter onun; Dışına çıkmaya güç yetiremediği bir zaman içinde benimle birlikte olması.
تَمُرُّ عَلَيَّ الشَّمْسُ مِثْلَ مُرُورِهَا بِهِ كُلَّ يَوْمٍ يَسْتَنِيرُ جَدِيدًا
Güneş onun üzerinden geçtiği gibi benim üzerimden de geçiyor; Yeniden aydınlanan her bir günde.
فَمَنْ لَيْسَ بَيْنِي فِي المَسِيرِ وَبَيْنَهُ سِوَى قَطْعِ يَوْمٍ هَلْ يَكُونُ بَعِيدا
Yürüyüşte benimle kendisi arasında bulunmayan kimse; Bir günlük mesafeden başka bir şey, hiç uzak olur mu?
وَعِلْمُ إِلَهِ الخَلْقِ يَجْمَعُنَا مَعًا كَفَى ذَا التَّدَانِي مَا أُرِيدُ مَزِيدا
Hem mahlukatın İlahının ilmi ikimizi bir araya getirmektedir; Bu yakınlık yeter, bundan fazlasını istemem.
فبيَّنتُ — كما ترى — أني قانعٌ بالاجتماع مع مَن أُحبُّ في علم الله، الذي السمواتُ والأفلاك والعوالم كلها وجميع الموجودات لا تنفصل منه، ولا تتجزأ فيه، ولا يشذ عنه منها شيء، ثم اقتصرت مِن علم الله تعالى على أنه في زمان. وهذا أعمُّ مما قاله غيري في إحاطة الليل والنهار، وإن كان الظاهر واحدًا في البادي إلى السامع؛ لأن كل المخلوقات واقعة تحت الزمان، وإنما الزمان اسم موضوع لمرور الساعات وقَطع الفلك وحركاته وأجرامه، والليل والنهار متولدان عن طُلوع الشمس وغروبها، وهما مُتناهيانِ في بعض العالَم الأعلى، وليس هكذا الزمان، فإنهما بعض الزمان، وإن كان لبعض الفلاسفة قولٌ «إن الظل متمادٍ.» فهذا يخطئه العيان، وعِلَلُ الردِّ عليه بيِّنة ليس هذا موضعها، ثم بيَّنت أنه وإن كان في أقصى المعمور من المشرق وأنا في أقصى المَعمور من المغرب، وهذا طول السكنى، فليس بيني وبينه إلا مسافة يوم؛ إذ الشمس تبدو في أول النهار في أول المشارق، وتغرب في آخر النهار في آخر المغارب.
Gördüğün gibi, göklerin, feleklerin, bütün âlemlerin ve tüm varlıkların kendisinden ayrılmadığı, kendisinde bölünmediği ve içlerinden hiçbir şeyin kendisinden hariç kalmadığı Allah'ın ilminde sevdiğimle bir araya gelmeye kanaat ettiğimi açıkladım. Sonra yüce Allah'ın ilminden, sadece onun bir zaman içinde olmasıyla yetindim. Bu, işiten kimseye ilk bakışta zahiren aynı gibi görünse de, başkalarının gece ve gündüzün kuşatması hakkında söylediklerinden daha kapsamlıdır. Çünkü bütün yaratılmışlar zamanın altındadır; zaman ise saatlerin geçmesi, feleğin mesafe katetmesi, hareketleri ve cisimleri için konulmuş bir isimden ibarettir. Gece ve gündüz ise güneşin doğuşu ve batışından meydana gelir; bu ikisi üst âlemin bir kısmında son bulur. Zaman ise böyle değildir; gece ve gündüz zamanın bir parçasıdır. Her ne kadar bazı filozofların “Gölge kesintisiz uzayıp gider” şeklinde bir sözü varsa da gözlem bunu boşa çıkarmaktadır; bunu reddetmenin delilleri açıktır, ancak burası onun yeri değildir. Sonra açıkladım ki, o, doğuda meskûn yerlerin en ucunda, ben de batıda meskûn yerlerin en ucunda olsam bile —ki bu, yerleşim yerlerinin uzunluğudur— benimle onun arasında sadece bir günlük mesafe vardır; zira güneş gündüzün başında doğunun ilk noktasından doğar, gündüzün sonunda ise batının son noktasında batar.
ومن القنوع فصلٌ أُوردُه، وأستعيذُ بالله منه ومن أهله، وأحمَدُه على ما عَرَّف نفوسنا من منافرته؛ وهو أن يضل العقلُ جُملة، ويُفْسِد القريحة، ويُتلف التمييز، ويهون الصعب، ويُذهب الغَيرة، ويُعدم الأنفة، فيرضى الإنسان بالمشاركة فيمن يحب. وقد عرَض هذا لقوم — أعاذنا الله من البلاء — وهذا لا يصح إلا مع كلبيَّة في الطبع، وسُقوط من العقل الذي هو عَيَّار على ما تحته، وضعف حسٍّ، ويؤيد هذا كله حُبٌّ شديد مُعْمٍ، فإذا اجتمعت هذه الأشياء وتلاحقت بمزاج الطبائع ودُخول بعضها في بعض، نتج بينهما هذا الطبع الخسيس، وتولدت هذه الصفة الرذلة، وقام منها هذا الفعل المقذور القبيح، وأما رجلٌ معه أقل همة وأيسر مروءة فهذا منه أبعدُ من الثريَّا، ولو مات وجدًا وتقطع حُبًّا. وفي ذلك أقول زاريًا على بعض المُسامحين في هذا الفصل:
Kanaatin bir bölümü daha vardır ki onu burada zikredeceğim; ancak ondan da onun ehlinden de Allah'a sığınırım ve nefsimize ondan nefret etmeyi öğrettiği için O'na hamdederim. Bu, aklın büsbütün sapması, tabiatın bozulması, ayırt etme gücünün yok olması, zor olanın kolaylaşması, kıskançlığın gitmesi ve izzetinefsin ortadan kalkması, böylece insanın sevdiği kimsede ortaklığa razı olmasıdır. Bu durum bir topluluğun başına gelmiştir —Allah bizi bu beladan korusun—. Bu ise ancak yaratılıştaki bir köpeklikle, altındaki güçler üzerinde bir ölçü olan aklın düşüklüğüyle ve his zayıflığıyla mümkün olur; bütün bunları da kör edici şiddetli bir aşk destekler. Bu şeyler bir araya gelip tabiatların karışımıyla birbirine eklendiğinde ve birbiri içine girdiğinde, aralarından bu alçak tabiat çıkar, bu rezil sıfat doğar ve bundan bu iğrenç ve çirkin fiil meydana gelir. Kendisinde en ufak bir himmet ve en az bir mürüvvet bulunan bir adama gelince; aşkından ölüp sevgisinden parça parça olsa bile, bu hal ona Süreyyâ yıldızından daha uzaktır. Bu hususta, bu konuda müsamahakâr davranan bazılarını ayıplayarak şöyle derim :
رَأَيْتُكَ رَحْبَ الصَّدْرِ تَرْضَى بِمَا أَتَى وَأَفْضَلُ شَيْءٍ أَنْ تَلِينَ وَتَسْمَحَا
Seni, gelen her şeye razı olan geniş yürekli biri gördüm; En faziletli şey yumuşak davranman ve müsamaha göstermendir.
فَحَظُّكَ مِنْ بَعْضِ السَّوَانِي مُفَضَّلٌ عَلَى أَنْ يَحُوَز الملكُ مِنْ أَصْلِهَا الرَّحَى
Su dolaplarının bir kısmından senin payına düşen daha üstündür; Mülk sahibinin, onların aslından değirmeni ele geçirmesinden.
وَعُضْوُ بَعِيرٍ فِيهِ فِي الوَزْنِ ضِعْفُ مَا تُقَدِّرُهُ فِي الجَدْيِ، فَاعْصِ الَّذِي لَحَا
Bir devenin bir uzvunda ağırlık bakımından iki katı vardır; Bir oğlakta takdir edeceğin miktarın; öyleyse seni kınayana karşı gel.
وَلعْبُ الَّذِي تَهْوَى بِسَيْفَيْنِ مُعْجِب فَكُنْ نَاحِيًا فِي نَحْوِهِ كَيْفَمَا نَحَا
Sevdiğin kimsenin iki kılıçla oynaması hayranlık vericidir; Öyleyse o nasıl yönelirse sen de onun yönüne doğru yönel.