Binûn

Eriyip Bitme Bâbı

Kaynak: Güvercin Gerdanlığı — Tavku’l-Hamâme · İbn Hazm · Hindawi neşri · Türkçe çeviri

باب الضنى

Eriyip Bitme Bâbı

ولا بد لكل مُحب صادق المودَّة ممنوع الوصل، إمَّا بِبَيْن وإمَّا بهَجر وإما بكتمان واقعٍ لمعنًى، من أن يئول إلى حد السقام والضنى والنُّحول، وربما أضجعه ذلك. وهذا الأمر كثير جدًّا موجود أبدًا. والأعراض الواقعة من المَحبة غير العلل الواقعة من هَجمات العِلل، ويميزها الطبيبُ الحاذق والمتفرِّس الناقد. وفي ذلك أقول:

Sevgisinde sadık olan, fakat ya ayrılık ya terk edilme ya da bir sebepten ötürü gizleme yüzünden kavuşmaktan menedilmiş her âşığın, hastalık, eriyip bitme ve zayıflık derecesine varması kaçınılmazdır; hatta bazen bu durum onu yatağa düşürür. Bu, pek çok görülen ve her zaman var olan bir şeydir. Sevgiden kaynaklanan arazlar, hastalıkların hücumundan kaynaklanan illetlerden farklıdır; bunu mahir tabip ve dikkatli, eleştirici feraset sahibi kimse ayırt eder. Bu hususta şöyle derim :

يَقُولُ لِيَ الطَّبِيبُ بِغَيْرِ عِلْمٍ تَدَاوَ فَأَنْتَ يَا هَذَا عَلِيلُ

Tabip bilmeden bana diyor ki : Tedavi ol, çünkü ey adam, sen hastasın!

وَدَائِي لَيْسَ يَدْرِيهِ سَوَائِي وَرَبٌّ قَادِرٌ مَلِكٌ جَلِيل

Oysa derdimi benden başkası bilmez; Bir de her şeye kadir, mülk sahibi ve celîl olan Rab bilir.

أَأَكْتُمُهُ وَيَكْشِفُهُ شَهِيقٌ يُلَازِمُنِي وَإِطْرَاقٌ طَوِيل

Onu gizleyebilir miyim ki, açığa çıkarıyor bir hıçkırık, Peşimi bırakmayan, ve uzun bir baş eğip düşünme hali;

وَوَجْهٌ شَاهِدَاتُ الحُزْنِ فِيهِ وَجِسْمٌ كَالخَيَالِ ضَنٍ نَحِيل

Üzerinde hüznün şahitleri bulunan bir çehre, Ve hayal gibi erimiş, zayıflamış bir beden.

وَأَثْبَتُ مَا يَكُونُ الأَمْرُ يَوْمًا بِلَا شَكٍّ إِذَا صَحَّ الدَّلِيل

Bir işin günün birinde en sabit olduğu vakit, Şüphesiz delilin sahih olduğu vakittir.

فَقُلْتُ لَهُ أَبِنْ عَنِّي قَلِيلًا فَلَا وَالله تَعْرِفُ مَا تَقُول

Ona dedim ki: Benden biraz uzak dur; Vallahi ne dediğini bilmiyorsun!

فَقَالَ أَرَى نُحُولًا زَادَ جِدًّا وَعِلَّتُكَ الَّتِي تَشْكُو ذُبُول

Dedi ki: İyice artmış bir zayıflık görüyorum; Şikâyet ettiğin illetin eriyip solmaktır.

فَقُلْتُ لَهُ الذُّبُولُ تَعِلُّ مِنْهُ الـ ـجَوَارِحُ وَهْيَ حُمَّى تَسْتَحِيل

Ona dedim ki: Eriyip solmadan dolayı hastalanır Azalar; o ise halden hale geçen bir hummadır.

وَمَا أَشْكُو لَعَمْرُ الله حُمَّى وَإِنَّ الحَرَّ فِي جِسْمِي قَلِيل

Allah'ın ömrüne kasem [and] olsun ki ben hummadan şikâyet etmiyorum; Bedenimdeki hararet pek azdır.

فَقَالَ أَرَى الْتِفَاتًا وَارْتِقَابًا وَأَفْكَارًا وَصَمْتًا لَا يَزُول

Dedi ki: Etrafa bakınma ve bir bekleyiş görüyorum, Düşünceler ve hiç gitmeyen bir suskunluk;

وَأَحْسَبُ أَنَّهَا السَّوْدَاءُ فَانْظُرْ لِنَفْسِكَ إِنَّهَا عَرَضٌ ثَقِيل

Sanırım bu sevdâ (kara safra hastalığı); öyleyse dikkat et Kendine, çünkü o ağır bir arazdır.

فَقُلْتُ لَهُ كَلَامُكَ ذَا مُحَالٌ فَمَا لِلدَّمْعِ مِنْ عَيْنِي يَسِيل

Ona dedim ki: Bu sözün imkânsızdır; Peki gözümden akan bu yaşlara ne demeli?

فَأَطْرَقَ بَاهِتًا مِمَّا رَآهُ أَلَا فِي مِثْلِ ذَا بُهِتَ النَّبِيل

Gördüğü şey karşısında şaşırıp başını önüne eğdi; Bilin ki böylesi bir durumda asil ve zeki kimse bile şaşakalır.

فَقُلْتُ لَهُ دَوَائِي مِنْهُ دَائِي أَلَا فِي مِثْلِ ذَا ضَلَّتْ عُقُول

Ona dedim ki: Benim deva bulacağım şey bizzat derdimdir; Bilin ki böylesi bir durumda akıllar şaşırıp yolunu kaybeder.

وَشَاهِدْ مَا أَقُولُ يُرَى عِيَانًا فُرُوعُ النَّبْتِ إِنْ عُكِسَتْ أُصُول

Söylediğimin şahidi gözle açıkça görülür : Bitkinin dalları baş aşağı çevrilirse kök olur.

وَتِرْيَاقُ الأَفَاعِي لَيْسَ شَيْءٌ سِوَاهُ بِبُرْءِ مَا لَدَغَتْ كَفِيل

Yılan panzehirine gelince, yoktur hiçbir şey Ondan başka, yılanın soktuğunu iyileştirmeye kefil olan.

وحدثني أبو بكر محمد بن بقيٍّ الحجريُّ، وكان حكيم الطبع عاقلًا فهيمًا، عن رجل من شيوخنا لا يمكن ذكره، أنه كان ببغداد في خانٍ من خاناتها، فرأى ابنة لوكيلة الخان فأحبَّها وتزوَّجها، فلما خلا بها نظرتْ إليه وكانتْ بِكرًا، وهو قد تكشف لبعض حاجته، فراعَها كِبَر أيْرِه، ففرَّت إلى أمها وتفادت منه، فرام بها كل مَن حواليها أن تُردَّ إليه، فأبتْ وكادتْ أن تموت، ففارقها ثم ندم، ورام أن يُراجعها فلم يُمكنه، واستعان بالأبهري وغيره فلم يقدر أحد منهم على حيلة في أمره، فاختلط عقله وأقام في المارستان يُعاني مدةً طويلةً حتى نَقِه وسَلَا وما كاد، ولقد كان إذا ذكرها يتنفَّس الصُّعَداء.

Bana bilge tabiatlı, akıllı ve anlayışlı biri olan Ebû Bekir Muhammed b. Bakî el-Hacerî, hocalarımızdan adını anmamız mümkün olmayan bir adamdan naklen anlattı ki; o zat Bağdat'ta hanlardan birinde bulunuyormuş. Hanın kâhya kadınının bir kızını görmüş, onu sevmiş ve onunla evlenmiş. Kızla halvet olduğunda —ki kız bakireymiş— adam bir ihtiyacı için açılınca, kız ona bakmış ve adamın tenasül uzvunun büyüklüğü kızı korkutmuş. Kız annesinin yanına kaçmış ve adamdan sakınmış. Çevresindeki herkes onu adama geri döndürmek istemişse de kız diretmiş ve neredeyse ölecek hale gelmiş. Bunun üzerine adam ondan ayrılmış, sonra pişman olmuş ve onu geri almak istemiş ama buna imkân bulamamış. Ebherî'den ve başkalarından yardım istemiş, fakat onlardan hiçbiri onun bu işinde bir çare bulamamış. Sonunda adamın aklı karışmış ve iyileşip teselli buluncaya kadar —ki neredeyse bulamayacakmış— bîmâristanda (hastanede) uzun süre sıkıntı çekerek kalmış. Öyle ki kızı her andığında derin bir ah çekermiş.

وقد تقدَّم في أشعاري المذكورة في هذه الرسالة من صفة النُّحُول مُفرَّقًا ما استغنيتُ به عن أن أذكر هنا مِن سواها شيئًا خوفَ الإطالة. والله المعين والمستعان.

Bu risalede zikredilen şiirlerimde, zayıflık vasfına dair dağınık olarak geçen beyitler, sözü uzatma korkusuyla burada onlardan başka bir şey zikretmekten beni müstağni kılmıştır. Yardım eden ve kendisinden yardım istenen Allah'tır.

وربما تَرقَّت إلى أن يُغلَب المرء على عقله ويُحال بينه وبين ذهنه فيوسوس.

Bazen de bu durum o dereceye yükselir ki, kişi aklına yenik düşer, zihniyle kendi arasına engel girer ve vesveseye kapılır.

خبر

Haber

وإني لأعرف جاريةً من ذوات المَناصب والجمال والشرف من بنات القوَّاد، وقد بلغ بها حُب فتًى من إخواني جدًّا، من أبناء الكُتَّاب، مبلغَ هيجان المرار الأسود، وكادت تختلط، واشتُهر الأمر وشاع جدًّا حتى علمناه وعلمه الأباعد، إلى أن تُدورِكتْ بالعلاج. وهذا إنما يتولَّد عن إدمان الفكر، فإذا غلبت الفكرة وتمكن الخَلط التداوي خرج الأمر عن حدِّ الحُب إلى حد الوَلَهِ والجنون، وإذا أُغفل التداوي في الأول إلى المُعاناة قوي جدًّا ولم يوجد له دواء سوى الوصال. ومن بعض ما كتبتُ إليه قطعةً، منها:

Ben kumandan kızlarından, mevki, güzellik ve şeref sahibi bir cariye tanıyorum; kâtip çocuklarından ve benim çok yakın dostlarımdan olan bir gence duyduğu sevgi, onu kara safranın kabarması derecesine ulaştırmıştı ve neredeyse aklını oynatacaktı. İş meşhur oldu ve çok yayıldı; öyle ki biz de öğrendik, uzaktakiler de öğrendi; nihayet tedaviyle imdadına yetişildi. Bu durum ancak düşünmeye devam etmekten doğar. Düşünce galip geldiğinde ve hılt (vücut sıvısı) yerleşip tedavi edilmediğinde, iş sevgi sınırından çıkıp meftunluk ve delilik sınırına varır. Eğer başlangıçta, sıkıntı çekme aşamasına kadar tedavi ihmal edilirse hastalık çok güçlenir ve kavuşmaktan başka ilacı bulunmaz. O gence yazdığım bazı şeyler arasında şu kıta da vardır :

قَدْ سَلَبْتَ الفُؤَادَ مِنْهَا اخْتِلَاسًا أَيُّ خَلْقٍ يَعِيشُ دُونَ فُؤَادِ

Onun kalbini ansızın çekip aldın; Hangi mahluk kalpsiz yaşayabilir?

فَأَغِثْهَا بِالوَصْلِ تَحْيَ شَرِيفًا وَتَفُزْ بِالثَّوَابِ يَوْمَ المَعَادِ

Öyleyse kavuşmakla onun imdadına yetiş ki şerefli bir hayat yaşayasın, Ve dönüş gününde (ahirette) sevaba nail olasın.

وَأَرَاهَا تَعْتَاضُ إِنْ دَامَ هَذَا مِنْ خَلَاخِيلِهَا حُلَى الأَقْيَاد

Görüyorsun ki bu hal devam ederse o kız değiştirecek, Halhallarını bukağı süsleriyle.

أَنْتَ حَقًّا مُتَيِّمُ الشَّمْسِ حَتَّى عِشْقُهَا بَيْنَ ذَا الوَرَى لَكَ بَادِي

Sen gerçekten güneşi kendine kul köle ettin; öyle ki Onun sana olan aşkı bu halk arasında apaçık ortadadır.

خبر

Haber

وحدَّثني جعفر مولى أحمد بن محمد بن جدير، المعروف بالبلبيني، أن سبب اختلاط مروان بن يحيى بن أحمد بن جدير وذهاب عقله اعتلاقُه بجاريةٍ لأخيه، فمنعها منه وباعها لغيره، وما كان في إخوته مثله ولا أتم أدبًا منه.

Bana el-Belbînî diye bilinen Ahmed b. Muhammed b. Cedîr'in mevlâsı (azatlısı) Ca'fer anlattı ki; Mervân b. Yahyâ b. Ahmed b. Cedîr'in aklının karışmasının ve şuurunu kaybetmesinin sebebi, kardeşinin bir cariyesine tutulmasıymış. Kardeşi cariyeyi ondan esirgemiş ve başkasına satmış. Oysa kardeşleri arasında onun gibisi ve edebi ondan daha tam olanı yokmuş.

وأخبرني أبو العافية مولى محمد بن عباس بن أبي عبدة، أن سبب جنون يحيى بن أحمد بن عبَّاس بن أبي عبدة بَيْع جاريةٍ له كان يَجِد بها وَجدًا شديدًا، كانت أمه أباعتها وذهبت إلى إنكاحه من بعض العامريَّات.

Bana Muhammed b. Abbâs b. Ebû Abde'nin mevlâsı Ebü'l-Âfiye haber verdi ki; Yahyâ b. Ahmed b. Abbâs b. Ebû Abde'nin delirmesinin sebebi, şiddetli bir aşkla sevdiği bir cariyesinin satılmasıymış. Annesi o cariyeyi sattırmış ve onu Âmirî ailesinden bir kadınla evlendirmeye kalkışmış.

فهذان رجلان جليلان مشهوران فَقدَا عقولهما واختلطا وصارا في القيود والأغلال، فأما مروان فأصابته ضربة مُخطئة يوم دخول البَربر قُرطبة وانتهائهم إليها، فتُوفِّي رحمه الله. وأما يحيى بن محمد فهو حيٌّ على حالته المذكورة في حين كِتابتي لرسالتي هذه، وقد رأيته أنا مرارًا وجالسته في القصر قبل أن يُمتحن بهذه المحنة. وكان أستاذي وأستاذه الفقيه أبو الخيار اللُّغوي، وكان يحيى — لَعَمْري — حُلوًا من الفتيانِ نبيلًا.

İşte bu iki kişi, akıllarını kaybeden, şuurları karışan ve zincirlere, bukağılara vurulan celîl ve meşhur iki adamdır. Mervân'a gelince; Berberîlerin Kurtuba'ya girdikleri ve oraya ulaştıkları gün kendisine yanlışlıkla bir darbe isabet etti ve vefat etti, rahimehullâh. Yahyâ b. Muhammed ise bu risalemi yazdığım sırada zikredilen hali üzere hayattadır. Bu mihnetle sınanmadan önce ben onu defalarca görmüş ve sarayda kendisiyle oturup sohbet etmiştim. Benim hocam da onun hocası da fakih ve dil âlimi Ebü'l-Hıyâr idi. Ömrüme kasem [and] olsun ki Yahyâ, gençlerin tatlı ve asillerindendi.

وأما من دون هذه الطبقة فقد رأينا منهم كثيرًا، ولكن لم نُسمِّهم لخفائهم، وهذه درجة إذا بلغ المشغوف إليها فقد انبتَّ الرجاء وانصرم الطمع، فلا دواء له بالوصل ولا بغيره، إذ قد استحكم الفساد في الدماغ، وتَلِفت المعرفة، وتغلبت الآفة. أعاذنا الله من البلاء بطَوْله، وكفانا النِّقَم بمَنِّه.

Bu tabakanın altındakilere gelince; onlardan pek çoğunu gördük, ancak tanınmadıkları için isimlerini anmadık. Tutkun kimse bu dereceye ulaştığında artık ümit kesilmiş ve beklenti sona ermiştir; onun için ne kavuşmakla ne de başka bir şeyle deva vardır. Çünkü beyindeki bozulma iyice yerleşmiş, idrak yok olmuş ve afet galip gelmiştir. Allah lütfuyla bizi beladan korusun ve ihsanıyla musibetlere karşı bize kâfi gelsin.