باب السلو
Teselli Bulup Unutma Bâbı
وقد علمنا أن كلَّ ما له أول فلا بُد له من آخر، حاشا نَعيم الله عزَّ وجل، الجنة لأوليائه، وعذابه بالنار لأعدائه. وأما أعراض الدنيا فنافدة فانية، وزائلة مضمحلة، وعاقبة كل حُب إلى أحد أمرين؛ إمَّا اخترام منية، وإما سلوٍّ حادث. وقد نجد النفس تَغلب عليها بعضُ القُوى المصرِّفة معها في الجسد، فكما نجد نَفسًا ترفض الراحات والملاذَّ للعمل في طاعة الله تعالى وللرياء في الدنيا، حتى تُشتهر بالزهد، فكذلك نجد نفسًا تنصرف عن الرغبة في لقاء شكلها للأنفة المستحكمة المنافرة للغدر، أو استمرار سوء المكافأة في الضمير. وهذا أصح السلوِّ، وما كان من غير هذين الشيئين فليس إلا مذمومًا. والسلوُّ المتولِّد من الهجر وطوله إنما هو كاليأس يدخل على النفس من بُلوغها إلى أملها، فيفتر نزاعها ولا تقوى رغبتها. ولي في ذم السلو قصيدة، منها:
Biliyoruz ki başlangıcı olan her şeyin bir sonu olması kaçınılmazdır; Allah azze ve celle'nin dostları için hazırladığı cennet nimeti ile düşmanları için hazırladığı cehennem azabı müstesna. Dünya arazlarına gelince, onlar tükenici ve fânidir, geçici ve yok olucudur. Her sevginin akıbeti iki şeyden birine varır: Ya ecelin alıp götürmesi ya da sonradan meydana gelen bir teselli ve unutma. Bazen nefsin, bedende kendisiyle birlikte tasarrufta bulunan bazı güçlerin etkisi altına girdiğini görürüz. Nitekim yüce Allah'a itaat yolunda amel etmek ve dünyada riya yapmak için rahatları ve lezzetleri reddeden, hatta zühd ile şöhret bulan bir nefis gördüğümüz gibi; ihanetten nefret eden kökleşmiş bir izzetinefis yahut kalpte kötülükle karşılık görmenin sürekli olması sebebiyle, kendi dengiyle buluşma arzusundan yüz çeviren bir nefis de görürüz. İşte en sahih teselli ve vazgeçiş budur; bu iki şeyin dışındakilerden kaynaklanan ise yalnızca kınanmıştır. Terk edilmeden ve bunun uzamasından doğan vazgeçiş ise, nefsin emeline ulaşmaktan ümit kesmesi gibidir; böylece arzusu gevşer ve isteği güçlenmez. Teselli bulup unutmayı kınama hususunda bir kasidem vardır; ondan bazı beyitler şunlardır :
إِذَا مَا رَنَتْ فَالحَيُّ مَيْتٌ بِلَحْظِهَا وَإِنْ نَطَقَتْ قُلْت السَّلَامَ رِطَاب
Baktığı zaman, diri olan kimse onun bakışıyla ölür; Konuştuğu zaman ise taşlar bile taze hurma kesilir dersin.
كَأَنَّ الهَوَى ضَيْفٌ أَلَمَّ بِمُهْجَتِي فَلَحْمِي طَعَامٌ وَالنَّجِيعُ شَرَاب
Sanki aşk, canıma konuk olmuş bir misafirdir; Etim yiyeceği, kanım ise içeceğidir.
ومنها:
Yine ondan :
صَبُورٌ عَلَى الأَزْمِ الَّذِي العِزُّ خَلفَهُ وَلَوْ أَمْطَرَتْهُ بِالحَرِيقِ سَحَاب
Ardında izzet bulunan sıkıntıya karşı sabırlıdır, Bulutlar onun üzerine ateş yağdırsa bile.
جَزُوعًا مِنَ الرَّاحَاتِ إِنْ أَنْتَجَتْ لَهُ خُمُولًا وَفِي بَعْضِ النَّعِيمِ عَذَاب
Rahatlıklardan ise feryat edip kaçınır, eğer doğuracaksa kendisine Bir uyuşukluk ve sönüklük; nitekim bazı nimetlerin içinde azap vardır.
والسلو في التجربة الجميلة ينقسم قسمين: سلو طبيعي، وهو المسمى بالنسيان، يخلو به القلب، ويفَرغ به البال، ويكون الإنسان كأنه لم يحب قط. وهذا القسم ربما لحِق صاحبَه الذمُّ لأنه حادث عن أخلاق مذمومة، وعن أسباب غير مُوجبة استحقاق النسيان — وستأتي مُبيَّنة إن شاء الله تعالى — وربما لم تَلْحقه اللائمة لعذر صحيح. والثاني سلو تطبُّعي، قهر النفس، وهو المسمى بالتصبُّر، فترى المرء يُظهر التجلُّد وفي قلبه أشد لدغًا من وخز الإشْفَى، ولكنه يرى بعضَ الشر أهونَ من بعض، أو يحاسب نفسه بحُجة لا تُصرف ولا تُكْسر. وهذا قسم لا يُذمُّ آتِيه، ولا يُلام فاعله؛ لأنه لا يحدُث إلا عن عظيمة، ولا يقع إلا عن فادحة؛ إما لسبب لا يَصبر على مثله الأحرار، وإما لخطب لا مردَّ له تجري به الأقدار. وكفاك من الموصوف به أنه ليس بناسٍ لكنه ذاكر، وذو حنين واقف على العهد، ومتجرِّع مرارات الصبر، والفرق العامي بين المتصبر والناسي أنك ترى المتصبر وإن أبدَى غاية الجَلَد، وأظهر سَبَّ محبوبه والتحمُّل عليه، يَحتمِلُ ذلك من غيره. وفي ذلك أقول قطعة، منها:
Güzel tecrübede teselli bulup vazgeçme iki kısma ayrılır: Birincisi tabiî vazgeçmedir ki buna unutma denir; bununla kalp boşalır, zihin rahatlar ve insan sanki hiç sevmemiş gibi olur. Bu kısım, sahibine bazen kınama getirir; çünkü kınanmış huylardan ve unutmayı hak etmeyi gerektirmeyen sebeplerden doğmuştur —inşallahü teâlâ ileride açıklanacaktır—; bazen de sahih bir özür sebebiyle sahibine kınama ulaşmaz. İkincisi ise sonradan kazanılan, nefsi kahretme şeklindeki vazgeçmedir ki buna sabretmeye çalışma (tesabbür) denir. Kişinin metanet gösterdiğini görürsün, oysa kalbinde biz (deri delmekte kullanılan tığ) batmasından daha şiddetli bir sızı vardır; ne var ki o, şerrin bazısını bazısından daha hafif görür yahut geri çevrilemez ve çürütülemez bir delille nefsini hesaba çeker. Bu kısım, kendisini yapana kınama gerekmeyen ve faili ayıplanmayan bir kısımdır; çünkü ancak büyük bir hadiseden doğar ve ancak ağır bir felaketten dolayı meydana gelir: Ya hür insanların benzerine sabredemeyeceği bir sebepten ya da kaderin yürüttüğü, geri çevrilmesi imkânsız bir musibetten ötürü. Bu vasıfla nitelenen kimse hakkında, onun unutmuş değil bilakis hatırlayan, özlem duyan, ahde vefa gösteren ve sabrın acılıklarını yudumlayan biri olması sana yeter. Sabretmeye çalışan ile unutan arasındaki genel fark şudur: Sabretmeye çalışan kimsenin, son derece metanet gösterse, sevgilisine sövdüğünü ve ona yüklendiğini açığa vursa bile, buna başkasından tahammül edemediğini [veya tahammül ettiğini] görürsün. Bu hususta bir kıta söylerim; ondan iki beyit şöyledir :
دَعُونِي وَسَبِّي لِلْحَبِيبِ فَإِنني وَإِنْ كُنْتُ أُبْدِي الهَجْرَ لَسْتُ مُعَادِيَا
Beni sevgiliye sövmemle baş başa bırakın; çünkü ben, Ayrılık ve terk ediş göstersem de düşman değilim.
وَلَكِنَّ سَبِّي لِلْحَبِيبِ كَقَوْلِهِمْ أَجَادَ فَلَقَّاهُ الإِلَهُ الدَّوَاهِيَا
Fakat benim sevgiliye sövmem, insanların şu sözü gibidir : Ne güzel yaptı, Allah başını belalara uğratsın!
والناسي ضدُّ هذا، وكلُّ هذا فعلى قدر طبيعة الإنسان وإجابتها وامتناعها، وقُوة تمكُّن الحب من القلب أو ضعفه، وفي ذلك أقول، وسمَّيتُ الساليَ فيه المُتصبِّر، قطعةً، منها:
Unutan ise bunun zıddıdır. Bütün bunlar insanın tabiatının ölçüsüne, onun icabet etmesine ve kaçınmasına, sevginin kalpte yerleşme gücüne veya zayıflığına göredir. Bu hususta —içinde teselli bulup vazgeçeni sabretmeye çalışan diye adlandırdığım— bir kıta söylerim; ondan iki beyit şöyledir :
نَاسِي الأَحِبَّةِ غَيْرُ مَنْ يَسْلُوهُمُ حُكْمُ المُقَصِّرِ غَيْرُ حُكْمِ المُقْصِرِ
Sevdiklerini unutan kimse, onlardan vazgeçmeye çalışan kimse gibi değildir; Kusur işleyip ihmal edenin hükmü, gücü yettiği halde vazgeçenin hükmü gibi değildir.
مَا قَاصِرٌ لِلنَّفْسِ غَيْرَ مُجِيبِهَا مَا الصَّابِرُ المَطْبُوعُ كَالمُتَصَبِّرِ
Nefsini dizginleyip ona uymayan kimse [uymayanla bir] değildir; Doğuştan sabırlı olan da kendini sabra zorlayan gibi değildir.
والأسباب الموجبة للسلو المنقسم هذين القسمين كثيرة، وعلى حسبها وبمقدار الواقع منها يُعذر السالي ويُذم.
Bu iki kısma ayrılan vazgeçmeyi gerektiren sebepler çoktur; bunların durumuna ve meydana geliş miktarına göre vazgeçen kimse mazur görülür veya kınanır.
فمنها المَلل، وقد قدَّمنا الكلام عليه، وإن من كان سُلوُّه عن مَلل فليس حُبُّه حقيقة، والمُتَّسم به صاحبُ دعوى زائفة، وإنما هو طالب لذَّة ومُبادر شهوة. والسالي من هذا الوجه ناسٍ مذموم.
Bunlardan biri usanmadır; bunun hakkındaki sözü daha önce geçirmiştik. Vazgeçmesi usanmadan kaynaklanan kimsenin sevgisi hakikat değildir; bununla nitelenen kimse sahte bir iddia sahibidir, o ancak lezzet peşinde koşan ve şehvete atılan biridir. Bu yönden vazgeçen kimse, kınanmış bir unutandır.
ومنها الاستبدال، وهو وإن كان يُشبه الملل ففيه معنًى زائدٌ، وهو بذلك المعنى أقبح من الأول، وصاحبه أحقُّ بالذم.
Bunlardan biri de başkasını yerine koymaktır (istibdâl). Bu, usanmaya benzese de bunda fazladan bir mâna vardır; o mânayla da birincisinden daha çirkindir ve sahibi kınanmaya daha layıktır.
ومنها حَياء مركَّب يكون في المُحبِّ يَحولُ بينه وبين التعريض بما يجد، فيتطاول الأمر، وتتراخى المدة، ويبلى جديد المودة، ويحدُث السلو. وهذا وجه إن كان السالي عنه ناسيًا فليس بمُنصفٍ؛ إذ منه جاء سببُ الحرمان، وإن كان متصبرًا فليس بملوم؛ إذ آثر الحياء على لذة نفسه. وقد ورد عن رسول الله ﷺ أنه قال: «الحَياء من الإيمان، والبذاء من النفاق.»
Bunlardan biri de seven kimsede bulunan ve hissettiği şeyi üstü kapalı bile olsa ifade etmesiyle arasına engel koyan köklü bir hayâdır. Böylece iş uzar, müddet temadi eder [sürer], sevginin tazeliği eskir ve vazgeçme meydana gelir. Bu öyle bir yöndür ki, bundan ötürü vazgeçen kimse eğer unutmuşsa insaflı davranmış olmaz; çünkü mahrumiyetin sebebi kendisinden gelmiştir. Eğer sabretmeye çalışan biri ise kınanmaz; çünkü hayâyı nefsinin lezzetine tercih etmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu varid olmuştur: “Hayâ imandandır, hayasızlık ve çirkin söz ise nifaktandır.”
وحدثنا أحمد بن محمد، عن أحمد بن مطرف، عن عبد الله بن يحيى، عن أبيه، عن مالك، عن سلمة بن صَفوان الزرقي، عن زيد بن طلحة بن رُكانة يرفعه إلى رسول الله ﷺ أنه قال: «لكل دين خُلقٌ، وخُلقُ الإسلام الحياءُ.»
Bize Ahmed b. Muhammed anlattı; Ahmed b. Mutarrif'ten; Abdullah b. Yahyâ'dan; babasından; Mâlik'ten; Seleme b. Safvân ez-Zurakî'den; Zeyd b. Talha b. Rükâne'den; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ref' ederek (ulaştırarak), şöyle buyurduğunu nakletti: “Her dinin bir ahlakı vardır, İslam'ın ahlakı ise hayâdır.”
فهذه الأسباب الثلاثة أصلها من المُحب، وابتداؤها من قِبَله، والدم لاصق به في نسيانه لمن يُحب.
İşte bu üç sebebin aslı seven kimsedendir ve başlangıcı onun tarafındandır; sevdiğini unutmasında kınama [veya vebal] ona yapışıktır.
ثم منها أسباب أربعة هُن من قِبل المحبوب، وأصلها عنده، فمنها: الهجر، وقد مرَّ تفسير وجوهه، ولا بد لنا أن نورد منه شيئًا في هذا الباب يوافقه، والهجر إذا تطاول وكثُر العتاب واتصلت المفارقة يكون بابًا إلى السلو. وليس مَن وصلك ثم قَطعك لغيرك من باب الهَجر في شيء؛ لأنه الغدر الصحيح، ولا مَن مَال إلى غيرك دون أن يتقدَّم لك معه صِلةٌ من الهَجر أيضًا في شيء، إنما ذاك هو النِّفار — وسيقع الكلامُ في هذين الفصلين بعد هذا إن شاء الله تعالى — لكن الهجر ممن وَصَلك ثم قطَعك لتنقيل واشٍ، أو لذنب واقع، أو لشيء قام في النفس، ولم يَمِل إلى سواك، ولا أقام أحدًا غيرك مقامك. والناسي في هذا الفصل من المُحبين ملوم دون سائر الأسباب الواقعة من المحبوب؛ لأنه لا تقع حالة تُقيم العذر في نسيانه، وإنما هو راغب عن وَصلك، وهو شيء لا يلزمه. وقد تقدم من أذمَّة الوصال وحق أيامه ما يلزم التذكر، ويوجب عهد الألفة، ولكن الساليَ على جهة التصبر والتجلُّد ها هنا معذور، إذا رأى الهجر متماديًا، ولم يرَ للوصال علامة، ولا للمراجعة دلالة. وقد استجاز كثير من الناس أن يُسمُّوا هذا المعنى عذرًا؛ إذ ظاهرهما واحد، ولكن علَّتيهما مختلفتان؛ فلذلك فرَّقنا بينهما في الحقيقة. وأقول في ذلك شعرًا، منه:
Sonra bunlardan dört sebep vardır ki onlar sevgili tarafındandır ve asılları ondadır. Bunlardan biri terk etmedir (hicran). Bunun yönlerinin açıklaması geçmişti; ancak bu bâbda ona uygun düşecek bir miktarı zikretmemiz kaçınılmazdır. Terk etme uzadığında, sitem çoğaldığında ve ayrılık kesintisiz sürdüğünde vazgeçmeye açılan bir kapı olur. Sana kavuşup da sonra başkası için seninle bağını koparan kimse hiçbir şekilde terk etme bâbına girmez; çünkü bu katıksız ihanettir. Yine daha önce seninle bir bağı ve vuslatı geçmeksizin başkasına meyleden kimse de hiçbir şekilde terk etme bâbına girmez; o ancak nefret edip kaçınmadır (nifâr) —inşallahü teâlâ bundan sonra bu iki bölüm hakkında söz edilecektir—. Fakat terk etme; sana kavuşup da sonra bir koğucunun laf taşıması, yahut meydana gelen bir suç, yahut içte uyanan bir şey sebebiyle seninle bağını koparan, bununla birlikte senden başkasına meyletmeyen ve senin yerine başkasını koymayan kimseden olur. Sevenler arasında bu bölümde unutan kimse, sevgiliden kaynaklanan diğer sebeplerin aksine kınanmıştır; çünkü onun unutmasında özür teşkil edecek bir durum meydana gelmemiştir; sevgili sadece seninle vuslattan yüz çevirmiştir ki bu da ona lazım gelen bir şey değildir. Oysa vuslatın ahitlerinden ve o günlerin hakkından, hatırlamayı gerektiren ve ülfet ahdini vacip kılan şeyler geçmiştir. Ancak burada, terk etmenin sürüp gittiğini gören, vuslat için bir alâmet ve geri dönüş için bir delalet görmeyen kimse, sabretmeye çalışma ve metanet gösterme cihetiyle vazgeçerse mazurdur. İnsanların çoğu, zahirleri bir olduğu için bu mânayı (ihaneti) terk etme (veya özür) diye adlandırmayı caiz görmüşlerdir; oysa ikisinin illetleri farklıdır; bu yüzden biz hakikatte ikisinin arasını ayırdık. Bu hususta bir şiir söylerim; ondan iki beyit şöyledir :
فَكُونُوا كَمَنْ لَمْ أَدْرِ قَطُّ فَإِنَّنِي كَآخَرَ لَمْ تَدْرُوا وَلَمْ تَصِلُوهُ
Hiç tanımadığım biri gibi olun; çünkü ben, Sizin hiç tanımadığınız ve hiç kavuşmadığınız bir başkası gibiyim.
أَنَا كَالصَّدَى مَا قَالَ كُل أُجِيبُهُ فَمَا شِئْتُمُوهُ اليَوْمَ فَاعْتَمِدُوهُ
Ben yankı gibiyim; her söyleyene söylediğiyle cevap veririm; Öyleyse bugün ne istiyorsanız ona dayanın.
وأقول أيضًا قطعةً، ثلاثة أبيات قلتُها وأنا نائم، واستيقظت فأضفت إليها البيت الرابع:
Yine bir kıta söylerim; üç beytini uyurken söyledim, uyandığımda ise ona dördüncü beyti ekledim :
أَلَا لله دَهْرٌ كُنْتُ فِيهِ أَعَزُّ عَلَيَّ مِنْ رُوحِي وَأَهْلِي
Bilin ki ne hoştu o devir, içinde bulunduğum; Senin bana canımdan ve ailemden daha aziz olduğun!
فَمَا بَرحَتْ يَدُ الهجْرَانِ حَتَّى طَوَاكَ بَنَانُهَا طَيَّ السِّجِلِّ
Ayrılık eli hiç durmadı, nihayet Parmakları seni tomar dürer gibi dürdü.
سَقَانِي الصَّبْرَ هجرُكُمُ كَمَا قَدْ سَقَانِي الحُبَّ وَصْلُكُمُ بِسَجْلِ
Sizin hicranınız bana sabrı içirdi; tıpkı Vuslatınızın bana sevgiyi kova kova içirdiği gibi.
وَجَدْتُ الوَصْلَ أَصْلَ الوَجْدِ حَقًّا وَطُولَ الهَجْرِ أَصْلًا لِلتَّسَلِّي
Kavuşmayı gerçekten aşkın aslı buldum, Hicranın uzamasını ise tesellinin aslı.
وأقول أيضًا قطعةً:
Yine bir kıta söylerim :
لَوْ قِيلَ لِي مِنْ قَبْل ذَا أَنْ سَوْفَ تَسْلُو مَنْ تَوَد
Bundan önce bana denilseydi ki : Sevdiğin kimseden vazgeçip teselli bulacaksın;
فَحَلَفْتُ أَلْفَ قَسَامَةٍ لَا كَانَ ذَا أَبَد الأَبَد
Bin kere yemin ederdim : Ebediyen böyle bir şey olmayacak diye!
وَإِذَا طَوِيلُ الهَجْرِ مَا مَعَهُ مِنَ السُّلْوَانِ بُد
Meğer uzun hicran öyle bir şeymiş ki, Onunla birlikte teselli bulmaktan kaçış yokmuş.
لله هجرُك إِنَّهُ سَاعٍ لِبُرْئِي مُجْتَهِد
Hicranın ne hoş! Çünkü o, İyileşmem için çalışan gayretli biridir.
فَالآنَ أَعْجَبُ لِلسلُوِّ وَكُنْتُ أَعْجَبُ لِلْجَلَد
Şimdi teselli bulup unutmama şaşıyorum; Oysa önceden metanet göstermeye şaşardım.
وَأَرَى هَوَاك كَجَمْرَةٍ تَحْتَ الرَّمَادِ لَهَا مَدَد
Senin aşkını bir kor gibi görüyorum, Külün altında kendisine destek bulunan.
وأقول:
Ve şöyle derim :
كَانَتْ جَهَنَّمُ فِي الحَشَا مِنْ حُبِّكُمْ فَلَقَدْ أَرَاهَا نَارَ إِبْرَاهِيمَا
Sizin sevginizden ötürü içimde bir cehennem vardı; Andolsun ki şimdi onu İbrâhim'in ateşi (serin ve selamet) olarak görüyorum.
ثم الأسباب الثلاثة الباقية التي هي من قِبَل المحبوب، فالمتصبر من الناس فيها غير مذموم؛ لما سنُورده — إن شاء الله — في كل فصلٍ منها.
Sonra sevgili tarafından olan geriye kalan üç sebebe gelince; bunlarda insanların sabretmeye çalışanı kınanmış değildir; inşallah bunlardan her bir bölümde zikredeceğimiz gerekçelerden ötürü.
فمنها نِفارٌ يكون في المحبوب وانزواء قاطع للأطماع.
Bunlardan biri, sevgilide bulunan nefret edip kaçınma ve ümitleri kesen bir içe kapanmadır.
خبر
Bir Haber
وإني لأخبر عنِّي أني ألفت في أيام صباي ألفةَ المحبة جاريةً نشأت في دارنا، وكانت في ذلك الوقت بنتَ ستة عشرَ عامًا، وكانت غايةً في حُسن وجهها وعقلها وعفافها وطهارتها وخَفَرها ودَماثتها، عديمة الهزل، منيعة البَذل، بديعة البِشْر، مُسْبلة الستر؛ فقيدةَ الذام، قليلة الكلام، مغضوضة البصر، شديدة الحذر، نقية من العيوب، دائمة القطوب، حلوة الإعراض، مطبوعة الانقباض، مليحة الصدود، رزينة العقود، كثيرة الوقار، مستلذة النفار، لا توجه الأراجي نحوها، ولا تقف المطامِع عليها، ولا معرس للأمل لديها، فوجهها جالبٌ كل القلوب، وحالُها طارد مَن أمَّها، تزدان في المنع والبخل ما لا يزدان غيرها بالسماحة والبذل، موقوفة على الجد في أمرها، غير راغبة في اللهو، على أنها كانت تحسن العود إحسانًا جيدًا.
Kendi başımdan geçen bir hadiseyi anlatayım: Gençlik günlerimde, evimizde yetişmiş bir cariyeye sevgi bağıyla bağlanmıştım. O vakitler on altı yaşlarında bir kızdı. Yüzünün güzelliğinde, aklında, iffetinde, temizliğinde, utangaçlığında ve yumuşak huyluluğunda son noktadaydı. Şakası yoktu, lütfunu esirgerdi; güler yüzü eşsizdi, örtüsünü üzerine salıverirdi. Kusurdan uzaktı, sözü azdı; bakışlarını yere indirir, son derece sakınırdı. Ayıplardan arınmıştı, çehresi daima ciddiydi; yüz çevirişi tatlı, içe kapanıklığı yaratılıştandı. Kaçınması hoş, akitleri vakurdu; ağırbaşlılığı çoktu, ürküp kaçması bile insana lezzet verirdi. Ümitler ona doğru yönelmez, arzular onun üzerinde durup barınamaz, emeller onun yanında konaklayacak yer bulamazdı. Yüzü bütün kalpleri kendine çeker, hâli ise kendisine yöneleni geri çevirirdi. Başkasının cömertlik ve ihsanla bezendiğinden daha fazla, o esirgeme ve cimrilikle bezenip güzelleşirdi. İşinde ciddiyete sarılmış olup eğlenceye rağbet etmezdi; bununla birlikte udu çok iyi çalardı.
فجنحتُ إليها وأحببتها حبًّا مفرطًا شديدًا، فسعيت عامين أو نحوهما أن تجيبني بكلمة، وأسمع مِن فيها لفظةً غير ما يقع في الحديث الظاهر إلى كل سامع بأبلغ السَّعي؛ فما وصلت من ذلك إلى شيء البتة. فلعهدي بمُصطنع كان في دارنا لبعض ما يصطنع له في دُور الرؤساء، تجمَّعتْ فيه دخلتُنا ودخلة أخي — رحمه الله — من النساء ونساء فتياننا ومن لاثَ بنا مِن خَدَمنا، ممن يخفُّ موضعه ويلطفُ محله، فلبثن صدرًا من النهار ثم تنقَّلنَ إلى قصة كانت في دارنا مشرفة على بستان الدار، ويطلع منها على جميع قرطبة وفُحوصها، مفتحة الأبواب.
Ona meylettim ve kendisini aşırı, şiddetli bir sevgiyle sevdim. İki yıl yahut ona yakın bir süre, bana tek bir kelimeyle cevap vermesi ve herkesin işittiği zahirî konuşmaların dışında ağzından bir lafız duymak için en ileri gayretle çabaladım; fakat bundan hiçbir şeye kesinlikle ulaşamadım. Hatırımdadır; reislerin konaklarında tertip edilen bazı vesilelerle bizim konağımızda da bir ziyafet tertip edilmişti. Orada bizim haremimiz, kardeşim rahimehullâh'ın haremi, gençlerimizin kadınları ve hizmetkârlarımızdan bize yakın olup yanımızda yeri hafif ve konumu latif olan kadınlar toplanmıştı. Günün ilk kısmında orada kaldılar; sonra konağımızda bulunan, konağın bahçesine bakan, kapıları açık ve oradan bütün Kurtuba ile sahralarının göründüğü bir köşke geçtiler.
فصرن ينظرن من خلال الشراجيب وأنا بينهن، فإني لأذكر أني كنت أقصد نحو الباب الذي هي فيه أُنسًا بقربها، مُتعرِّضًا للدنو منها، فما هو إلا أن تراني في جوارها فتترك ذلك الباب وتقصد غيره في لُطف الحركة، فأتعمد أنا القصد إلى الباب الذي صارت إليه، فتعود إلى مثل ذلك الفعل مِن الزوال إلى غيره. وكانت قد علمتْ كَلَفي بها، ولم يشعر سائر النسوان بما نحن فيه لأنهن كن عددًا كثيرًا، وإذ كلهن يتنقَّلن من باب إلى باب لسبب الاطِّلاع من بعض الأبواب على جهات لا يُطَّلع من غيرها عليها — واعلم أن قيافة النساء فيمن يميل إليهن أنفذ من قيافة مُدلج في الآثار — ثم نزلن إلى البستان، فرغب عجائزنا وكرائمنا إلى سيدتها في سماع غنائها، فأمرتها، فأخذت العود وسوَّته بخَفَر وخَجَل لا عهدَ لي بمثله، وإن الشيء يتضاعف حُسنُه في عين مُستحسنه، ثم اندفعت تغني بأبيات العباس بن الأحنف حيث يقول:
Ben de aralarında bulunduğum hâlde pencere kafeslerinin arasından bakmaya başladılar. Hatırlıyorum ki, yakınlığıyla ünsiyet bulmak ve kendisine yaklaşmaya fırsat aramak için onun bulunduğu kapıya doğru yöneliyordum. Beni yakınında görür görmez, zarif bir hareketle o kapıyı bırakıp başka bir kapıya gidiyordu. Ben de özellikle onun gittiği kapıya yöneliyordum; o ise yine aynı şeyi yaparak oradan ayrılıp bir başkasına geçiyordu. Ona olan düşkünlüğümü bilmişti. Diğer kadınlar ise içinde bulunduğumuz durumu fark etmiyorlardı; çünkü sayıları çoktu ve diğer kapılardan görülmeyen yönleri bazı kapılardan seyretmek maksadıyla hepsi kapıdan kapıya dolaşıp duruyordu. —Şunu bil ki, kadınların kendilerine meyleden kimseyi sezmedeki iz sürücülüğü, geceleyin iz süren kimsenin iz sürücülüğünden daha keskindir.— Sonra bahçeye indiler. Yaşlılarımız ve hanımefendilerimiz, onun şarkısını dinlemek için hanımından ricada bulundular; o da kendisine emretti. Bunun üzerine udu aldı ve benzerine hiç şahit olmadığım bir utangaçlık ve mahcubiyetle onu akort etti. Şüphesiz bir şey, onu güzel bulanın gözünde kat kat güzelleşir. Ardından Abbâs b. el-Ahnef'in şu beyitlerini söyleyerek şarkıya başladı:
إِنِّي طَرِبْتُ إِلَى شَمْسٍ إِذَا غَرَبَتْ كَانَتْ مَغَارِبُهَا جَوْفَ المَقَاصِيرِ
Ben öyle bir güneşe iştiyak duydum ki, battığında Battığı yer köşklerin ve odaların içi olur.
شَمْسٌ مُمَثَّلَةٌ فِي خُلْقِ جَارِيَةٍ كَأَنَّ أَعْطَافَهَا طَيُّ الطَّوَامِيرِ
Bir cariye suretinde temessül etmiş bir güneş; Endamının kıvrımları sanki dürülmüş tomarlar gibidir.
لَيْسَتْ مِنَ الإِنْسِ إِلَّا فِي مُنَاسَبَةٍ وَلَا مِنَ الجِنِّ إِلَّا فِي التَّصَاوِيرِ
İnsanlarla ancak görünüş ve nispet bakımından ortaktır, Cinlerle ise ancak tasvirlerdeki güzellik bakımından.
فَالوَجْهُ جَوْهَرَةٌ، وَالجِسْمُ عَبْهَرَةٌ وَالرِّيحُ عَنْبَرَةٌ، وَالكُلُّ مِنْ نُورِ
Yüzü bir cevherdir, bedeni beyaz ve nazenin bir nergistir, Kokusu amberdir, bütünü ise nurdandır.
كَأَنَّهَا حِينَ تَخْطُو فِي مَجَاسِدِهَا تَخْطُو عَلَى البِيضِ أَوْ حَدِّ القَوَارِيرِ
Safranla boyanmış elbiseleri içinde adım atarken sanki, Yumurtaların yahut sırça şişelerin ağzı üzerinde yürür.
فلعمري لكأن المِضراب إنما يقع على قلبي، وما نسيت ذلك اليوم ولا أنساه إلى يوم مفارقتي الدنيا. وهذا أكثر ما وصلت إليه من التمكُّن من رؤيتها وسماع كلامها، وفي ذلك أقول:
Ömrüme and olsun ki, mızrap sanki doğrudan kalbime vuruyordu. O günü hiç unutmadım ve dünyadan ayrılacağım güne kadar da unutmayacağım. Onu görebilmek ve sözünü işitebilmek hususunda ulaşabildiğim en ileri nokta işte budur. Bu hususta şöyle derim:
لَا تَلُمْهَا عَلَى النِّفَار وَمَنْعِ الـ ـوَصْلِ مَا هَذَا لَهَا بِنَكِيرِ
Onu ürküp kaçmasından ve vuslatı esirgemesinden ötürü kınama; Bu onun için yadırganacak bir şey değildir.
هَلْ يَكُونُ الهِلَالُ غَيْرَ بَعِيدٍ أَوْ يَكُونُ الغَزَالُ غَيْرَ نَفُورِ
Hilal uzakta olmaktan başka türlü olur mu hiç? Yahut ceylan ürkek olmaktan başka türlü olur mu?
وأقول:
Ve şöyle derim:
مَنَعْتِ جَمَالَ وَجْهِكِ مُقْلَتَيَّا وَلَفْظُكِ قَدْ ضَنَنْتِ بِهِ عَليَّا
Yüzünün güzelliğini gözlerimden esirgedin, Sözünü de benden kıskanıp cimrilik ettin.
أَرَاكِ نَذَرْتِ لِلرَّحْمَنِ صَوْمًا فَلَسْتِ تُكَلِّمِينَ اليَوْمَ حَيَّا
Görüyorsun ki Rahmân için bir susma orucu adamışsın; Bu yüzden bugün yaşayan hiçbir kimseyle konuşmuyorsun.
وَقَدْ غَنَّيْتِ لِلعَبَّاسِ شِعْرًا هَنِيئًا ذَا لِعَبَّاسٍ هَنِيَّا
Abbâs'ın bir şiirini ise şarkı olarak söyledin; Kutlu ve afiyet olsun bu Abbâs'a, kutlu olsun!
فَلَوْ يَلْقَاكِ عَبَّاس لَأَضْحَى لِفَوْزٍ قَانِيًا، وَبِكُمْ شَجِيَّا
Eğer Abbâs seninle karşılaşsaydı, hiç şüphesiz Fevz'den vazgeçer, sizinle dertli ve tutkun olurdu.
ثم انتقل أبي — رحمه الله — من دُورنا المحدثة بالجانب الشرقي من قرطبة في ربض الزاهرة إلى دورنا القديمة في الجانب الغربي من قرطبة ببلاط مغيث في اليوم الثالث من قيام أمير المؤمنين محمد المهدي بالخلافة، وانتقلت أنا بانتقاله، وذلك في جمادى الآخرة سنة تسع وتسعين وثلاثمائة، ولم تنتقل هي بانتقالنا لأمور أوجبت ذلك، ثم شُغلنا بعدَ قيام أمير المؤمنين هشام المؤيد بالنكبات وباعتداء أرباب دولته، وامتُحنَّا بالاعتقال والترقيب والإغرام الفادح والاستتار، وأرْزَمَت الفتنة وألقت باعها وعمَّت الناس، وخَصَّتنا إلى أن تُوفِّي أبي الوزير — رحمه الله — ونحن في هذه الأحوال بعد العصر يومَ السبت لليلتين بقيتا من ذي القعدة عام اثنين وأربعمائة.
Sonra babam rahimehullâh, Müminlerin Emîri Muhammed el-Mehdî'nin hilafete geçişinin üçüncü gününde, Kurtuba'nın doğu yakasındaki ez-Zâhire mahallesinde bulunan yeni konaklarımızdan, Kurtuba'nın batı yakasındaki Balâtu Mugîs'te bulunan eski konaklarımıza taşındı. Onun taşınmasıyla ben de taşındım; bu hadise üç yüz doksan dokuz senesinin Cemâziyelâhir ayında idi. O cariye ise, bunu gerektiren bazı işler sebebiyle bizimle birlikte taşınmadı. Sonra Müminlerin Emîri Hişâm el-Müeyyed'in tahta çıkmasının ardından felaketlerle ve onun devlet erkânının düşmanlıklarıyla meşgul olduk; hapis, gözetim altında tutulma, ağır para cezaları ve gizlenme ile imtihan edildik. Fitne gürledi, kolunu kanadını açıp bütün insanları sardı; bilhassa bizi hedef aldı. Nihayet biz bu hâller içindeyken babam Vezir rahimehullâh, dört yüz iki senesinin Zilkade ayının bitimine iki gece kala cumartesi günü ikindiden sonra vefat etti.
واتصلت بنا تلك الحال بعده إلى أن كانت عندنا جنازة لبعض أهلنا فرأيتها، وقد ارتفعت الواعية، قائمةً في المأتم وسط النساء في جملة البواكي والنوادب. فلقد أثارت وَجدًا دفينًا، وحرَّكت ساكنًا، وذكرتني عهدًا قديمًا، وحُبًّا تليدًا، ودهرًا ماضيًا، وزمنًا عافيًا، وشهورًا خوالي، وأخبارًا بوالي، ودهورًا فواني، وأيامًا قد ذهبت، وآثارًا قد دثرت، وجدَّدت أحزاني، وهيَّجت بلابلي، على أني كنت في ذلك النهار مُرزأً مُصابًا من وجوه، وما كنت نسيت ولكن زاد الشجا، وتوقَّدت اللوعة، وتأكد الحزن، وتضاعف الأسف، واستجلب الوجد ما كان منه كامنًا فلبَّاه مجيبًا، فقلت قطعةً، منها:
Ondan sonra da bu hâl bizimle devam etti; ta ki ailemizden birinin cenazesi oluncaya kadar. Orada, feryatların yükseldiği sırada, matem yerinde kadınların ortasında ağlayıp ağıt yakanların arasında onu ayakta dururken gördüm. Doğrusu içimde gömülü kalmış bir aşkı uyandırdı, sakinleşmiş olanı harekete geçirdi; bana eski bir ahdi, köklü bir sevgiyi, geçmiş bir devri, silinip gitmiş bir zamanı, geride kalmış ayları, eskimiş haberleri, fani olmuş çağları, geçip gitmiş günleri ve silinmiş izleri hatırlattı; hüzünlerimi tazeledi, gönlümdeki tasaları coşturdu. Üstelik o gün birçok yönden musibete uğramış ve acılı bir hâldeydim. Zaten unutmamıştım; fakat kederim arttı, bağrımdaki ateş tutuştu, hüzün pekişti, esef katlandı ve aşk, kendisinden içimde gizli kalmış ne varsa hepsini çağırdı, o da icabet ederek çağrısına uydu. Bunun üzerine bir kıta söyledim; ondan birkaç beyit şöyledir:
يُبَكِّي لِمَيتٍ مَاتَ وَهْوَ مُكَرَّمٌ وَلَلْحَيُّ أَوْلَى بِالدُّمُوعِ الذَّوَارِفِ
Saygı görerek ölmüş bir ölü için ağlanıyor; Oysa yaşayan, dökülen gözyaşlarına daha layıktır.
فَيَا عَجَبًا مِنْ آسِفٍ لِامْرِئٍ ثَوَى وَمَا هَوُ لِلْمَقْتُولِ ظُلْمًا بِآسِفِ
Toprağa girmiş bir kimse için üzülene ne kadar şaşılır; Hâlbuki o, zulmen öldürülen kimse için üzülmemektedir!
ثم ضرب الدهرُ ضربانَه وأُجلينا عن منازلنا وتغَلَّب علينا جند البربر، فخرجتُ عن قرطبة أول المحرم سنة أربعٍ وأربعمائة، وغابت عن بصري بعد تلك الرؤية الواحدة ستة أعوام وأكثر، ثم دخلت قرطبة في شوال سنة تسع وأربعمائة، فنزلت على بعض نسائنا فرأيتها هنالك، وما كدت أن أميزها حتى قيل لي هذه فلانة. وقد تغير أكثر محاسنها، وذهبت نَضارتها، وفنيت تلك البهجة، وغاض ذلك الماء الذي كان يُرى كالسيف الصقيل والمرآة الهندية، وذبُل ذلك النوار الذي كان البصر يقصد نحوه متنورًا، ويرتاد فيه متخيرًا، وينصرف عنه متحيرًا.
Sonra felek darbesini vurdu; evlerimizden çıkarılıp sürüldük ve Berberî askerleri bize galip geldi. Dört yüz dört senesinin Muharrem ayının başında Kurtuba'dan çıktım. O tek görüşten sonra altı yıldan fazla bir süre gözümden kayboldu. Sonra dört yüz dokuz senesinin Şevval ayında Kurtuba'ya girdim ve kadınlarımızdan birinin yanına indim; onu orada gördüm. Bana “Bu filancadır” denilinceye kadar neredeyse kendisini tanıyamayacaktım. Güzelliklerinin çoğu değişmiş, tazeliği gitmiş, o parlaklık yok olmuş; cilalı kılıç ve Hint aynası gibi görünen o duruluk çekilmiş; gözlerin aydınlanmak için kendisine yöneldiği, içinde seçerek dolaştığı ve yanından hayranlıkla ayrıldığı o çiçek solmuştu.
فلم يبقَ إلا البعض المُنبئ عن الكل، والخبر المخبر عن الجميع، وذلك لقلة اهتبالها بنفسها، وعدمها الصيانة التي كانت غُذيت بها أيام دولتنا وامتداد ظلنا، ولتبذلها في الخروج فيما لا بُد لها منه مما كانت تُصان وتُرفع عنه قبل ذلك. وإنما النساء رياحين متى لم تُتعاهد نقصت، وبنية متى لم يُهتبل بها استُهدمت؛ ولذلك قال من قال: إن حسن الرجال أصدق صدقًا، وأثبت أصلًا، وأعتق جودةً؛ لصبره على ما لو لقي بعضَه وجوهُ النساء لتغيَّرت أشد التغير، مثل الهجير والسموم والرياح واختلاف الهواء وعدم الكنِّ. وإني لو نِلْتُ منها أقل وصل، وأنستْ لي بعض الأنس لخُولطتُ طربًا، أو لمُتُّ فرحًا، ولكن هذا النفار الذي صبَّرني وأسلاني.
Bütünü haber veren bir parçadan ve tamamını bildiren bir izden başka bir şey kalmamıştı. Bu ise kendine az bakmasından, devletimizin ve gölgemizin uzadığı günlerde beslenip büyütüldüğü o korunmuşluktan mahrum kalmasından ve daha önce kendisinden korunduğu, uzak tutulduğu zaruri ihtiyaçlar için dışarı çıkıp yıpranmasından ileri geliyordu. Zira kadınlar reyhanlar gibidir; kendilerine bakılmadığında eksilirler. Yine onlar bir bina gibidir; kendisiyle ilgilenilmediğinde yıkılırlar. Bundan dolayıdır ki söyleyen şöyle demiştir: Erkeklerin güzelliği doğrulukça daha sadık, köken bakımından daha sağlam ve cevher bakımından daha köklüdür; çünkü kadınların yüzleri onlardan bir kısmıyla karşılaşsa en şiddetli şekilde değişeceği hâlde, erkek güzelliği öğle sıcağı, sam yeli, rüzgârlar, hava değişimi ve barınaksızlık gibi şeylere dayanır. Eğer ondan en küçük bir vuslata erişmiş olsaydım ve bana birazcık yakınlık gösterseydi, sevincimden aklımı yitirir yahut mutluluktan ölürdüm. Fakat beni sabrettiren ve teselliye kavuşturan, işte onun bu ürküp kaçması oldu.
وهذا الوجه من أسباب السلو صاحبه في كلا الوجهين مَعذور وغير ملوم؛ إذ لم يقع تثبُّت يوجب الوفاء، ولا عهد يقتضي المُحافظة، ولا سلَف ذمام، ولا فرط تصادف يُلام على تضييعه ونسيانه.
Teselli bulup unutma sebeplerinin bu çeşidinde, her iki durumda da sahibi mazurdur ve kınanmaz. Çünkü vefayı gerektiren bir bağlılık, korunmayı icap ettiren bir ahit, önceden geçmiş bir zimmet (güvence bağı) yahut zayi edilip unutulmasından ötürü kınanacağı aşırı bir yakınlaşma meydana gelmemiştir.
ومنها جفاء يكون من المحبوب، فإذا أفرط فيه وأسرف وصادف من المحب نفسًا لها بعض الألفة والعزة تسلَّى، وإذا كان الجفاء يسيرًا منقطعًا، أو دائمًا، أو كبيرًا منقطعًا؛ احتمل وأغضى عليه، حتى إذا كثر ودام فلا بقاء عليه، ولا يُلام الناسي لمَن يُحبُّ في مثل هذا.
O sebeplerden biri de sevgiliden gelen cefadır. Sevgili cefada aşırıya kaçıp ölçüyü aşarsa ve bu durum seven kimsede biraz ünsiyet ve izzetinefis bulunan bir ruhla karşılaşırsa, seven kişi teselli bulup unutur. Eğer cefa az ve aralıklı, yahut sürekli, ya da büyük ama aralıklı olursa, ona katlanır ve göz yumar; nihayet çoğalıp sürekli hâle gelince artık ona dayanacak güç kalmaz. Böyle bir durumda sevdiği kimseyi unutan kişi kınanmaz.
ومنها الغدر، وهو الذي لا يحتمله أحد، ولا يُغضي عليه كريم، وهو المسلاة حقًّا، ولا يلام السالي عنه على أي وجه كان، ناسيًا أو متصبِّرًا، بل اللائمة لاحقة لمن صبر عليه. ولولا أن القلوب بيد مُقلِّبها لا إله إلا هو، ولا يكلَّف المرءُ صرفَ قلبه، ولا إحاطة استحسانه، لولا ذاك لقلت إن المُتصبِّر في سلوِّه مع الغدر يكاد أن يستحق الملامة والتعنيف. ولا أدْعَى إلى السلُوِّ عند الحُرِّ النفسِ وذوي الحفيظة والسريِّ السجايا من الغدر، فما يصبر عليه إلا دنيء المروءة، خسيس النفس، نَذْل الهمة، ساقط الأنفة، وفي ذلك أقول قطعةً، منها:
Onlardan biri de vefasızlık ve ihanettir. Buna hiç kimse katlanamaz ve hiçbir kerim kişi buna göz yummaz; gerçek anlamda teselli verip unutturan şey işte budur. Bundan ötürü teselli bulup vazgeçen kimse, ister unutarak ister dişini sıkıp sabrederek olsun, hiçbir şekilde kınanmaz; bilakis kınama, buna sabreden kimseye yönelir. Kalpler kendilerini evirip çeviren ve kendisinden başka ilah bulunmayan Allah'ın elinde olmasaydı ve kişi kalbini çevirmekle, güzel bulma duygusuna hâkim olmakla mükellef tutulmamış olmasaydı; evet, böyle olmasaydı derdim ki: İhanete rağmen teselli bulmak için zorlukla sabretmeye çalışan kimse neredeyse kınanmayı ve azarlanmayı hak etmektedir. Hür ruhlu, hamiyet sahibi ve asil tabiatlı kimseler nezdinde teselli bulup vazgeçmeye ihanetten daha çok sevk eden hiçbir şey yoktur. Buna ancak mürüvveti düşük, nefsi bayağı, himmeti adi ve izzetinefsi düşkün olan kimse sabreder. Bu hususta bir kıta söylerim; ondan birkaç beyit şöyledir:
هَوَاكِ فَلَسْتُ أَقْرَبُهُ غرُورٌ وَأَنْتِ لِكُلِّ مَنْ يَأْتِي سَرِير
Senin aşkın bir aldanıştır, artık ona yaklaşmam; Sen ise her gelene açık bir sedirsin.
وَمَا إِنْ تَصْبِرِينَ عَلَى حَبِيبٍ فَحَوْلَكِ مِنْهُمُ عَدَدٌ كَثِير
Tek bir sevgiliyle asla yetinip sabretmiyorsun; Bu yüzden etrafında onlardan pek çok kimse var.
فَلَوْ كُنْت الأَمِير لَمَا تَعَاطَى لِقَاءَكَ خَوْفَ جَمْعِهِمُ الأَمِيرُ
Eğer sen emîr olsaydın, onların kalabalığından korkusuna Emîr bile seninle buluşmaya cesaret edemezdi.
رَأَيْتُكِ كَالأَمَانِي مَا عَلَى مَنْ يُلِمُّ بِهَا وَلَوْ كَثرُوا غُرُور
Seni kuruntular ve hayaller gibi gördüm; sayıları çok olsa bile Onlara uğrayan kimseler için bunda bir aldanma yoktur;
وَلَا عَنْهَا لِمَنْ يَأْتِي دِفَاعٌ وَلَوْ حُشِدَ الأَنَامُ لَهُم نَفِير
Gelen kimseyi onlardan engelleyen bir savunma da bulunmaz, Bütün insanlar onlar için seferber edilip toplansa bile.
ثم سبب ثامن، وهو لا من المُحب ولا من المحبوب، ولكنه من الله تعالى؛ وهو اليأس، وفروعه ثلاثة: إما موت، وإما بَينٌ لا يُرجَى معه أوبة، وإما عارض يدخل على المتحابَّين بعلة المحب التي من أجلها وَثِق المحبوبُ فيغيرها.
Sonra sekizinci bir sebep vardır ki, bu ne sevenden ne de sevilendendir; bilakis yüce Allah'tandır. Bu da ümitsizliktir ve üç kolu vardır: Ya ölüm, ya kendisiyle birlikte kavuşma ümidi kalmayan bir ayrılık, ya da sevgilinin kendisine güven duymasına vesile olan sevendeki bir özellik sebebiyle iki sevgilinin başına gelip o durumu değiştiren beklenmedik bir ârızadır.
وكل هذه الوجوه من أسباب السلو والتصبُّر، وعلى المحب الناسي في هذا الوجه المُنقسم إلى هذه الأقسام الثلاثة من الغَضاضة والذم واستحقاق اسم اللوم والغدر غيرُ قليل، وإن لليأس لعملًا في النفوس عجيبًا، وثلجًا لحرِّ الأكباد كبيرًا. وكل هذه الوجوه المذكورة أولًا وآخرًا فالتأني فيها واجب، والتربُّص على أهلها حسن، فيما يمكن فيه التأني ويصح لديه التربص، فإذا انقطعت الأطماع، وانحسمت الآمال، فحينئذٍ يقوم العذر.
İşte bütün bu durumlar teselli bulup unutmanın ve dişini sıkıp sabretmenin sebeplerindendir. Şu üç kısma ayrılan bu son durumda, sevdiğini unutan âşığın payına düşen eksiklik, yerilme, kınanma ve vefasızlık damgasını hak etme durumu hiç de az değildir. Bununla birlikte ümitsizliğin ruhlar üzerinde gerçekten şaşılacak bir tesiri, yanıp tutuşan ciğerlerin hararetine karşı büyük bir serinliği vardır. Baştan sona zikredilen bütün bu durumlarda, teenni ile hareket etmek mümkün olan ve beklemenin yerinde olduğu hususlarda ağırbaşlı davranmak şarttır, karşı tarafa mühlet tanımak güzeldir. Ne zaman ki beklentiler kesilir ve ümitler tamamen sona erer, işte o vakit mazeret geçerli olur.
وللشعراء فنٌّ من الشعر يذمُّون فيه الباكيَ على الدِّمن، ويُثنون على المثابر على اللذات. وهذا يدخل في باب السلو. ولقد أكثر الحسن بن هانئ في هذا الباب وافتخر به، وهو كثيرًا ما يَصف نفسه بالغدر الصريح في أشعاره تحكمًا بلسانه، واقتدارًا على القول. وفي مثل هذا أقول شعرًا، منه:
Şairlerin, sevgilinin terk edilmiş yurt kalıntıları üzerinde ağlayan kimseyi yerdikleri ve zevk ü sefaya devam eden kimseyi övdükleri bir şiir tarzları vardır ki bu da teselli bulup unutma bâbına girer. Hasan b. Hânî bu vadide pek çok şiir söylemiş ve bununla övünmüştür; diline hâkimiyetini ve söz söylemedeki kudretini göstermek için şiirlerinde kendisini sık sık açık bir vefasızlıkla nitelendirir. Buna benzer bir konuda ben de bir şiir söylerim; ondan birkaç beyit şöyledir:
خَلِّ هَذَا وَبَادِرِ الدَّهْرَ وَارْحَلْ فِي رِيَاضِ الرُّبَى مَطِيَّ القِفَارِ
Bırak bunu da zamanın fırsatını ganimet bil ve yola çık; Çöllerin bineklerini tepelerdeki bahçelere doğru sür.
وَاحْدُهَا بِالبَدِيعِ مِنْ نَغَمَاتِ الـ ـعُودِ كَيْمَا تُحِثُّ بِالمِزْمَارِ
Onları udun eşsiz nağmeleriyle coşturup yürüt ki Mizmârın sesiyle daha da şevke gelip hızlansınlar.
إِنَّ خَيْرًا مِنَ الوُقُوفِ عَلَى الدَّا رِ وُقُوفُ البَنَانِ بِالأَوْتَارِ
Şüphesiz sevgilinin yurdunda durup beklemekten daha hayırlısı, Parmak uçlarının sazın telleri üzerinde durup gezinmesidir.
وَبَدَا النَّرْجِسُ البَدِيعُ كَصَبٍّ حَائِر الطَّرْفِ مَائِلًا كَالمَدَارِ
Eşsiz nergis çiçeği, bakışları şaşkın bir âşık gibi belirdi; Yörüngesinde dönen felek gibi boynunu eğmiş duruyor.
لَوْنُهُ لَوْنُ عَاشِقٍ مُسْتَهَامٍ وَهْوَ لَا شَكَّ هَائِمٌ بِالبَهَارِ
Rengi, aşkından divane olmuş bir âşığın rengidir; Ve hiç şüphesiz o, sığırpapatyasına tutulmuştur.
ومَعاذ الله أن يكون نسيان ما درس لنا طَبعًا، ومعصية الله بشرب الرَّاح لنا خلقًا، وكساد الهمة لنا صفة، ولكن حسبنا قول الله تعالى — ومن أصدقُ من الله قيلًا — في الشعراء: {أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وَادٍ يَهِيمُونَ * وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ}. فهذه شهادة الله العزيز الجبَّار لهم، ولكنَّ شذوذ القائل للشعر عن مرتبة الشعر خطأ. وكان سبب هذه الأبيات أن حفنَى العامرية، إحدى كرائم المظفَّر عبد الملك بن أبي عامر، كَلفتْنِي صَنعَتها فأَجبْتُها، وكنتُ أجلُّها، ولها فيها صنعة في طريقة النشيد والبسيط رائقة جدًّا. ولقد أنشدتها بعض إخواني من أهل الأدب فقال سرورًا بها: يجب أن توضع هذه في جملة عجائب الدنيا.
Silinip gitmiş izleri unutmanın bizim tabiatımız olmasından, şarap içerek Allah'a isyan etmenin huyumuz hâline gelmesinden ve himmet düşüklüğünün sıfatımız olmasından Allah'a sığınırız. Fakat şairler hakkında yüce Allah'ın —ki sözce Allah'tan daha doğru kim vardır— şu buyruğu bize yeter: {أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وَادٍ يَهِيمُونَ * وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ} “Görmedin mi ki onlar her vadide şaşkın şaşkın dolaşırlar ve onlar yapmadıkları şeyleri söylerler.” İşte bu, Azîz ve Cebbâr olan Allah'ın onlar hakkındaki şahitliğidir; ne var ki şiir söyleyen kimsenin şiirin gerektirdiği mertebeden sapması da bir kusurdur. Bu beyitlerin söylenme sebebi şuydu: Muzaffer Abdülmelik b. Ebû Âmir'in kerim hanımlarından biri olan Hafnâ el-Âmiriyye benden bu beyitleri nazmetmemi istemişti; kendisine büyük saygı duyduğum için ben de onun bu isteğini yerine getirdim. Onun bu beyitler üzerine neşîd ve basît usulünde yaptığı son derece zarif bir bestesi vardır. Hatta edebiyat ehli bazı dostlarıma bu şiiri okuduğumda, bundan duyduğu sevinçle: “Bunun dünyanın harikaları arasına konulması gerekir” demişti.
فجميع فصول هذا الباب كما ترى ثمانية؛ منها ثلاثة هي من المحب، اثنان منها يذم السالي فيهما على كل وجه؛ وهما الملل والاستبدال، وواحد منها يذم السالي فيه ولا يذم المُتصبِّر؛ وهو الحياء، كما قدمنا، وأربعة من المحبوب، منها واحد يذم الناسي فيه ولا يذم المُتصبِّر؛ وهو الهجر الدائم، وثلاثة لا يذم السالي فيها على أي وجه كان، ناسيًا أو متصبرًا؛ وهي النفار والجفاء والغدر، ووجه ثامن، وهو من قِبَل الله عز وجل؛ وهو اليأس إما بموت أو بَينٍ أو آفةٍ تزمن. والمتصبر في هذه معذور.
Gördüğün gibi bu bâbın bütün kısımları sekizdir: Bunlardan üçü sevenden kaynaklanır; ikisinde teselli bulup vazgeçen kimse her hâlükârda kınanır ki bunlar usanma ve sevgiliyi bir başkasıyla değiştirmedir. Birinde ise unutarak vazgeçen kınanır ama dişini sıkıp sabreden kınanmaz; daha önce belirttiğimiz gibi bu da utanmadır. Dördü ise sevgiliden kaynaklanır; bunlardan birinde unutan kınanır fakat dişini sıkıp sabreden kınanmaz ki bu, sürekli hicrandır. Üçünde ise ister unutarak ister dişini sıkıp sabrederek olsun, teselli bulup vazgeçen kimse hiçbir şekilde kınanmaz; bunlar da nefret edip kaçınma, cefa ve ihanettir. Sekizinci durum ise Allah azze ve celle'nin takdiriyledir; bu da ya ölümle, ya ayrılıkla ya da müzminleşen bir âfetle ortaya çıkan ümitsizliktir. Bu durumda sabretmeye çalışan kimse mazurdur.
وعني أخبرك أني جُبِلتُ على طبيعتين لا يهنئني معهما عيش أبدًا، وإني لأبرم بحياتي باجتماعهما، وأودُّ التثبُّت من نفسي أحيانًا لأفقد ما أنا بسببه من النكد من أجلهما، وهما: وفاء لا يشوبه تلوُّن قد استوت فيه الحضرة والمغيب، والباطن والظاهر، تولده الألفة التي لم تَعزف بها نفسي عمَّا دريتُه، ولا تتطلع إلى عدم من صحبته، وعزة نفس لا تَقرُّ على الضيم، مهتمَّة لأقل ما يرد عليها من تغير المعارف، مؤثرة للموت عليه. فكل واحدة من هاتين السجيتين تدعو إلى نفسها، وإني لأجفى فأحتمل، وأستعمل الأناة الطويلة، والتلوُّم الذي لا يكاد يُطيقه أحد، فإذا أفرط الأمر وحَمِيت نفسي تصبَّرت وفي القلب ما فيه. وفي ذلك أقول قطعةً، منها:
Kendi hâlimden sana haber vereyim ki ben, kendileriyle birlikte yaşamanın bana asla huzur ve afiyet vermediği iki tabiat üzere yaratılmışım. Bu ikisinin bir araya gelmesi yüzünden hayatımdan bezmiş durumdayım; hatta bu ikisi yüzünden içine düştüğüm keder ve sıkıntıdan kurtulmak için bazen kendi benliğimden sıyrılıp kurtulmayı bile arzu ederim. Bunlar şunlardır: Birincisi, hiçbir değişkenliğin bulandırmadığı, varlıkla yokluğun, içle dışın bir olduğu bir vefadır. Bunu, bildiğim ve tanıdığım kimselerden nefsimin asla yüz çevirmediği, dostluk kurduğum kimselerin yokluğunu hiçbir zaman arzulamayan bir ünsiyet duygusu doğurur. İkincisi ise zillete ve haksızlığa asla boyun eğmeyen, tanıdıklarının tavırlarında gördüğü en ufak bir değişiklikten bile endişe edip etkilenen ve buna katlanmaktansa ölümü tercih eden bir izzetinefistir. Bu iki huyun her biri beni kendi tarafına çeker. Bana cefa edilir, katlanırım; pek az kimsenin güç yetirebileceği uzun bir sabır ve teenni gösterir, beklerim. Ancak iş haddini aşar ve nefsim öfkeyle kabaracak olursa, kalbimde olan bütün acılara rağmen dişimi sıkıp sabrederim. Bu hususta bir kıta söylerim; ondan birkaç beyit şöyledir:
لِي خُلَّتَانِ أَذَاقَانِي الأَسَى جُرَعًا وَنَغَّصَا عِيشَتِي وَاسْتَهْلَكَا جَلَدِي
Bende iki huy var ki bana kederi yudum yudum tattırdılar, Hayatımı zehir ettiler ve sabrımı, metanetimi tükettiler.
كِلْتَاهُمَا تَطَّبيني نَحْوَ جِبلتِهَا كَالصَّيْدِ يَنْشبُ بَيْنَ الذِّئْبِ وَالأَسَدِ
Her ikisi de beni kendi yaratılışına doğru çekiyor; Tıpkı kurt ile aslan arasında sıkışıp kalan bir av gibiyim.
وَفَاءُ صِدْقٍ فَمَا فَارَقْتُ ذَا مِقَةٍ فَزَالَ حُزْنِي عَلَيْهِ آخِرَ الأَبَدِ
Biri sadık bir vefadır; sevdiğim birinden ayrıldığımda Ona duyduğum hüzün sonsuza dek benden gitmez.
وَعِزَّةٌ لَا يَحُلُّ الضَّيمُ سَاحَتَهَا صَرَامَةً فِيهِ بِالأَمْوَالِ وَالوَلَدِ
Diğeri ise zilletin kendi harimine asla giremediği bir izzetinefistir; Bu uğurda malı ve evladı feda edecek kadar keskin ve kararlıdır.
ومما يُشبه ما نحن فيه، وإن كان ليس منه، أن رجلًا من إخواني كنتُ أحللتُه من نفسي محلَّها، وأسقطت المئونة بيني وبينه، وأعددته ذخرًا وكنزًا، وكان كثير السمع من كل قائل، فدبَّ ذو النميمة بيني وبينه، فحاكوا له وأنجح سعيُهم عنده، فانقبض عما كنتُ أعهده، فتربَّصت عليه مدة في مثلها أوب الغائب، ورضى العاتب، فلم يزدد إلا انقباضًا؛ فتركته وحاله.
Tam olarak bu konudan olmasa da içinde bulunduğumuz bahse benzeyen bir durum şudur: Dostlarımdan biri vardı ki onu nefsimde kendi canımın yerine koymuş, aramızdaki bütün resmiyet ve külfeti kaldırmış, kendisini bir dayanak ve bir hazine saymıştım. Ancak o, her söyleyene fazlasıyla kulak veren biriydi. Derken koğucular aramıza girdiler; ona birtakım hileler dokudular ve onun nezdindeki bu çabaları başarıya ulaştı. Böylece o, bildiğim eski hâlinden uzaklaşıp benden soğudu. Gidenin döneceği, kırgın olanın razı olacağı kadar bir süre ona mühlet verip bekledim; fakat onun soğukluğu ve uzaklığı artmaktan başka bir şey olmadı. Ben de onu kendi hâline bıraktım.