باب الموت
Ölüm Bâbı
وربما تزايد الأمر ورقَّ الطبع وعظم الإشفاق فكان سببًا للموت ومفارقة الدنيا، وقد جاء في الآثار: من عشق فعفَّ فمات فهو شَهيد. وفي ذلك أقول قطعةً، منها:
Bazen durum gittikçe ağırlaşır, tabiat incelip hassaslaşır ve kaygı son haddine varır da bu hâl ölüme ve dünyadan ayrılmaya sebep olur. Nitekim rivayet edilen eserlerde şöyle gelmiştir: “Kim âşık olur, iffetini korur ve bu hâl üzere ölürse o şehittir.” Bu hususta bir kıta söylerim; ondan birkaç beyit şöyledir:
فَإِنْ أَهْلِكْ هَوًى أَهْلِكْ شَهِيدًا وَإِنْ تَمْنُنْ بَقِيتُ قَرِيرَ عَيْنِ
Eğer aşk yüzünden helâk olursam şehit olarak ölürüm; Şayet lütfedip ihsanda bulunursan gözüm aydın olarak yaşarım.
رَوَى هَذَا لَنَا قَوْمٌ ثِقَاتٌ ثَوَوا بِالصِّدْقِ عَنْ جرحٍ وَمَيْن
Bunu bize öyle güvenilir kimseler rivayet ettiler ki, Doğruluk üzere kalıp cerhten ve yalandan uzak durdular.
ولقد حدَّثني أبو السريِّ عمار بن زياد صاحبُنا عمن يثق به، أن الكاتب ابن قزمان امتُحن بمحبة أسلم بن عبد العزيز، أخي الحاجب هاشم بن عبد العزيز، وكان أسلم غايةً في الجمال، حتى أضجره لما به، وأوقعه في أسباب المنية. وكان أسلم كثيرَ الإلمام به، والزيارة له، ولا علم له بأنه أصل دائه، إلى أن تُوفِّي أسفًا ودنفًا.
Dostumuz Ebü's-Serî Ammâr b. Ziyâd, güvendiği bir kimseden bana şunu anlattı: Kâtip İbn Kuzmân, Hâcib Hâşim b. Abdülazîz'in kardeşi Eslem b. Abdülazîz'in sevgisiyle sınanmıştı. Eslem güzellikte son noktadaydı; öyle ki İbn Kuzmân'ın içinde bulunduğu aşk derdi onu canından bezdirmiş ve kendisini ölüm sebeplerinin kucağına düşürmüştü. Eslem ise onun yanına sık sık uğrar ve kendisini ziyaret ederdi; fakat onun derdinin asıl kaynağının kendisi olduğundan haberi yoktu. Nihayet İbn Kuzmân kederden ve ağır hastalıktan vefat etti.
قال المُخبر: فأخبرتُ أسلم بعد وفاته بسبب علَّته وموته فتأسَّف وقال: هلَّا أعلمتني؟ فقلت: ولم؟ قال: كنتُ والله أزيد في صلته وما أكاد أفارقه، فما عليَّ في ذلك ضرر. وكان أسلم هذا من أهل الأدب البارع والتفنُّن، مع حظٍّ من الفقه وافر، وذا بصارة في الشعر، وله شعر جيد، وله معرفة بالأغاني وتصرفها، وهو صاحب تآليف في طرائق غناء زِرياب وأخباره؛ وهو ديوان عجيب جدًّا. وكان أحسن الناس خَلقًا وخُلقًا، وهو والد أبي الجعد الذي كان ساكنًا بالجانب الغربي من قرطبة.
Haberi anlatan kişi dedi ki: “Vefatından sonra Eslem'e onun hastalığının ve ölümünün sebebini haber verdim. Çok üzüldü ve: ‘Bana bildirseydin ya!’ dedi. ‘Niçin?’ diye sordum. Dedi ki: ‘Vallahi onunla ilgimi daha da artırır ve yanından neredeyse hiç ayrılmazdım; bunda benim için hiçbir zarar yoktu.’” Bu Eslem, fıkıhtaki bol nasibinin yanı sıra üstün bir edep ve çeşitli ilimlerde maharet sahibiydi; şiirden iyi anlardı ve güzel şiirleri vardı. Şarkılar ve makamları konusunda bilgi sahibiydi; Ziryâb'ın musiki tarzları ve haberleri hakkında telifleri vardır ki bu, son derece şaşılacak bir divandır. Yaratılış ve ahlak bakımından insanların en güzeliydi. O, Kurtuba'nın batı yakasında oturan Ebü'l-Ca'd'ın babasıdır.
وأنا أعلم جاريةً كانت لبعض الرؤساء فعزف عنها لشيء بلغه في جِهتها لم يكن يوجب السخط، فباعها، فجزعت لذلك جزعًا شديدًا وما فارقها النُّحول والأسف، ولا بان عن عينها الدمع إلى أن سلت — وكان ذلك سبب موتها — ولم تَعِش بعد خروجها عنه إلا أشهرًا ليست بالكثيرة. ولقد أخبرتني عنها امرأة أثق بها أنها لقيتها وهي قد صارت كالخيال نُحولًا ورقَّةً، فقالت لها: أحسب هذا الذي بك من محبَّتك لفلان؟ فتنفَّست الصُّعَداء، وقالت: والله لا نسيتُه أبدًا وإن كان جفاني بلا سبب. وما عاشت بعد هذا القول إلا يسيرًا.
Ben, ileri gelenlerden birine ait olan bir cariye biliyorum. Efendisi, onun hakkında kulağına gelen ve aslında öfkelenmeyi gerektirmeyen bir şey yüzünden ondan soğumuş ve kendisini satmıştı. Cariye buna son derece büyük bir üzüntü ve kederle sarsıldı; eriyip zayıflamak ve hasret çekmek ondan hiç ayrılmadı, gözünden yaş hiç eksik olmadı ve nihayet ince hastalığa yakalandı. Bu durum onun ölümüne sebep oldu ve efendisinin yanından çıktıktan sonra sadece birkaç ay yaşayabildi. Güvendiğim bir kadın bana onun hakkında şunu haber verdi: Cariye ile karşılaşmış; kızcağız zayıflıktan ve incelikten âdeta bir hayale dönmüş. Kadın ona: “Sanırım sendeki bu hâl, falancaya olan sevginden kaynaklanıyor?” demiş. Cariye derin bir iç çekmiş ve: “Vallahi, bana sebepsiz yere cefa etmiş olsa da onu asla unutmadım” demiş. Bu sözden sonra çok az bir süre yaşadı.
وأنا أخبرك عن أبي بكر أخي — رحمه الله — وكان متزوجًا بعاتكة بنت قند، صاحب الثغر الأعلى أيام المنصور أبي عامر محمد بن عامر، وكانت التي لا مرمَى وراءها في جمالها وكريم خلالها، ولا تأتي الدنيا بمثلها في فضائلها، وكانا في حدِّ الصبا وتمكُّن سلطانه تُغضب كلَّ واحد منهما الكلمةُ التي لا قَدْرَ لها، فكانا لم يزالا في تغاضب وتعاتب مدة ثمانية أعوام، وكانت قد شفَّها حُبُّه وأضناها الوَجد فيه وأنحلها شدةُ كلَفِها به حتى صارت كالخيال المتوسم دنفًا، لا يُلهيها من الدنيا شيء، ولا تُسَرُّ من أموالها على عَرْضها وتكاثرها بقليل ولا كثير إذا فاتها اتفاقُه معها وسلامتُه لها، إلى أن تُوفِّي أخي — رحمه الله — في الطاعون الواقع بقُرطبة في شهر ذي القعدة سنة إحدى وأربعمائة، وهو ابن اثنتين وعشرين سنة، فما انفكت منذ بانَ عنها من السقم الدَّخيل والمرض والذبول إلى أن ماتت بعده بعام في اليوم الذي أكمل هو فيه تحت الأرض عامًا. ولقد أخبرتني عنها أمها وجميع جواريها أنها كانت تقول بعده: ما يُقوِّي صبري ويُمسِك رمقي في الدنيا ساعة واحدة بعد وفاته إلا سُروري وتيقُّني أنه لا يَضُمُّه وامرأةً مضجعٌ أبدًا، فقد أمنتُ هذا الذي ما كنت أتخوَّف غيره، وأعظم آمالي اليومَ اللحاق به.
Sana kardeşim Ebû Bekir rahimehullâh'tan haber vereyim: Kendisi, Mansûr Ebû Âmir Muhammed b. Âmir döneminde Yukarı Sınır Bölgesi valisi olan Kand'ın kızı Âtike ile evliydi. Âtike, güzelliğinde ve üstün huylarında ötesi olmayan, faziletlerinde dünyanın bir benzerini daha getiremeyeceği bir kadındı. İkisi de gençliğin zirvesinde ve onun hükmü altındaydılar; hiçbir değeri olmayan küçücük bir söz bile her birini öfkelendirmeye yeterdi. Bu yüzden sekiz yıl boyunca sürekli birbirlerine darılıp sitem ettiler. Kardeşimin sevgisi Âtike'yi eritmiş, ona duyduğu derin aşk kendisini bitkin düşürmüş ve ona olan aşırı düşkünlüğü bedenini zayıflatmıştı; öyle ki ağır hastalıktan dolayı siması seçilebilen bir hayale dönmüştü. Kardeşimin kendisiyle uyumu ve ona karşı gönül huzuru elinden kaçtığında, dünyadan hiçbir şey onu avutamaz, genişliğine ve bolluğuna rağmen dünya mallarının ne azı ne de çoğu onu sevindirirdi. Nihayet kardeşim rahimehullâh, 401 yılı Zilkade ayında Kurtuba'da meydana gelen veba salgınında yirmi iki yaşındayken vefat etti. Kardeşim ondan ayrıldığı andan itibaren Âtike, içine işleyen dertten, hastalıktan ve sararıp solmaktan hiç kurtulamadı; sonunda kardeşimin toprağın altında bir yılı doldurduğu günün tam yıl dönümünde, ondan bir sene sonra öldü. Annesi ve bütün cariyeleri onun hakkında bana haber verdiler ki kardeşimin ardından şöyle dermiş: “Vefatından sonra dünyada sabrımı güçlendiren ve bir saat olsun son nefesimi tutmamı sağlayan tek şey, hiçbir zaman bir döşeğin onu başka bir kadınla bir araya getirmeyeceğine dair sevincim ve kesin inancımdır. İşte başkasından korkmadığım bu şeyden artık emin oldum; bugün en büyük emelim ona kavuşmaktır.”
ولم يكن له قَبلَها ولا معها امرأة غيرها، وهي كذلك لم يكن لها غيره، فكان كما قدَّرت — غفر الله لها ورضي عنها.
Kardeşimin ne ondan önce ne de onunla birlikteyken ondan başka bir kadını olmuştu; Âtike'nin de aynı şekilde ondan başkası olmamıştı. Sonuçta tıpkı onun tahmin ettiği gibi oldu — Allah onu bağışlasın ve kendisinden razı olsun.
وأما خبر صاحبنا أبي عبد الله محمد بن يحيى بن محمد بن الحسين التميمي، المعروف بابن الطنبي، فإنه كان — رحمه الله — كأنه قد خُلق الحُسن على مثاله، أو خلق من نفس كل من رآه، لم أشاهد له مثلًا حُسنًا وجَمالًا وخُلقًا، وعِفَّةً وتصاوُنًا وأدبًا، وفَهمًا وحِلمًا ووفاءً، وسؤددًا وطهارةً وكرمًا، ودماثةً وحلاوةً ولَباقةً، وإغضاءً وعقلًا ومروءةً، ودينًا ودرايةً وحِفْظًا للقرآن والحديث والنحو واللغة، وشاعرًا مُفلقًا، حسن الخط، وبليغًا مُفَنِّنًا، مع حظ صالح من الكلام والجدل، وكان من غلمان أبي القاسم عبد الرحمن بن أبي يزيد الأزدي أستاذي في هذا الشأن. وكان بينه وبين أبيه اثنا عشر عامًا في السن، وكنت أنا وهو متقاربين في الأسنان، وكنا أليفين لا نفترق، وخِدنين لا يجري الماء بيننا إلا صفاءً، إلى أن ألقت الفتنة جِرانَها، وأرخت عَزاليها، ووقع انتهاب جُند البربر منازلَنا في الجانب الغربي بقرطبة ونزولهم فيها — وكان مسكن أبي عبد الله في الجانب الشرقي ببلاط مُغيث — وتقلبت بي الأمور إلى الخروج عن قُرطبة وسُكنى مدينة المريَّة، فكنا نتهادى النظم والنثر كثيرًا، وآخرُ ما خاطبني به رسالةٌ في دَرْجها هذه الأبيات:
İbnü't-Tunbî diye bilinen dostumuz Ebû Abdullah Muhammed b. Yahyâ b. Muhammed b. el-Hüseyin et-Temîmî'nin haberine gelince; o rahimehullâh sanki güzellik onun misali üzere yaratılmış, yahut kendisini gören herkesin ruhundan süzülüp var edilmiş gibiydi. Güzellikte, cemalde, ahlakta; iffette, kendini korumada, edepte; anlayışta, hilmde, vefada; efendilikte, temizlikte, cömertlikte; yumuşak huylulukta, tatlılıkta, zarafette; kusurlara göz yummada, akılda, mürüvvette; dindarlıkta, dirayette, Kur'an, hadis, nahiv ve lügat ezberinde onun bir benzerini görmedim. Aynı zamanda kudretli bir şair, hattı güzel, pek çok alanda maharet sahibi belagatli bir edipti; kelâm ve cedel ilminden de güzel bir nasibi vardı. Bu alanda hocam olan Ebü'l-Kâsım Abdurrahman b. Ebû Yezîd el-Ezdî'nin talebelerindendi. Babasıyla arasında on iki yaş fark vardı; ben ve o ise yaşça birbirimize yakındık. Hiç ayrılmayan iki can dostu, aralarından su sızmayan iki samimi arkadaştık. Nihayet fitne bütün ağırlığıyla çöktü, sağanaklarını boşalttı; Berberî askerlerinin Kurtuba'nın batı yakasındaki evlerimizi yağmalayıp oralara yerleşmesi hadisesi yaşandı —Ebû Abdullah'ın evi ise doğu yakasında, Belât-ı Mugîs'te idi— ve şartlar beni Kurtuba'dan çıkıp Meriyye şehrine yerleşmeye sevk etti. Birbirimize sık sık nazım ve nesirler hediye edip gönderirdik. Bana son hitabı, içinde şu beyitlerin yer aldığı bir mektup olmuştu:
لَيْتَ شِعْرِي عَنْ حَبْلِ وُدِّكَ هَلْ يُمْـ ـسِي جَدِيدًا لَدَيَّ غَيْرَ رَثِيثِ
Sevginin bağı hakkında keşke bilseydim; acaba Yıpranmaksızın benim yanımda hep yeni kalacak mı?
وَأرَانِي أَرَى مُحَيَّاكَ يَوْمًا وَأُنَاجِيكَ فِي بَلَاط مُغِيثِ
Ve bir gün senin yüzünü görecek miyim, Belât-ı Mugîs'te seninle baş başa sırdaşlık edecek miyim?
فَلَوَ انَّ الدِّيَارَ يُنْهِضُهَا الشَّوْ قُ أَتَاكَ البَلَاطُ كَالمُسْتَغِيثِ
Eğer özlem diyarları yerinden kaldırıp yürütebilseydi, Belât imdat isteyen biri gibi koşup sana gelirdi.
وَلَوَ انَّ القُلُوبَ تَسْطِيعُ سَيْرًا سَارَ قَلْبِي إِلَيْكَ سَيْرَ الحَثِيثِ
Eğer kalpler yürüyüp gitmeye güç yetirebilseydi, Kalbim süratle yürüyen biri gibi sana doğru yola çıkardı.
كُنْ كَمَا شِئْتَ لِي فَإِنِّي مُحِبٌّ لَيْسَ لِي غَيْرُ ذِكْرِكُم مِنْ حَدِيث
Bana karşı dilediğin gibi ol; şüphesiz ben seven biriyim, Sizi anmaktan başka hiçbir sözüm ve sohbetim yoktur.
لَكَ عِنْدِي وَإِنْ تَنَاسَيْتَ عَهْدٌ فِي صَمِيمِ الفُؤَادِ غَيْرُ نَكِيث
Sen unutmuş gibi görünsen de benim katımda senin için, Kalbin en derin yerinde asla bozulmayan bir ahit vardır.
فكُنَّا على ذلك إلى أن انقطعت دولةُ بني مروان وقُتل سليمان الظافر أمير المؤمنين، وظهرت دولة الطالبية، وبُويع علي بن حمود الحسني، المسمى بالناصر، بالخلافة، وتغلَّب على قرطبة وتملَّكها، واستمر في قتاله إياها بجيوش المتغلبين والثوار في أقطار الأندلس. وفي إثر ذلك نكبني خيرانُ صاحبُ المريَّة؛ إذ نقل إليه من لم يتقِّ الله عز وجل من الباغين — وقد انتقم الله منهم — عني وعن محمد بن إسحاق صاحبي أنَّا نسعَى في القيام بدعوة الدولة الأموية، فاعتقلنا عند نفسه أشهرًا ثم أخرجنا على جهة التَّغريب، فصِرْنا إلى حصن القصر، ولَقِيَنا صاحبه أبو القاسم عبد الله بن هُذيل التجيبي، المعروف بان المقفل، فأقمنا عنده شهورًا في خير دار إقامة، وبين خير أهلٍ وجيران، وعند أجلِّ الناس همة، وأكملهم معروفًا، وأتمِّهم سيادةً.
Mervânoğulları devleti kesintiye uğrayıp Mü'minlerin Emîri Süleyman ez-Zâfir öldürülünceye, Tâlibîler devleti ortaya çıkıp Nâsır lakabıyla anılan Ali b. Hammûd el-Hasenî'ye hilafet için biat edilinceye kadar bu hâl üzere devam ettik. O, Kurtuba'ya galip gelip şehri ele geçirdi ve Endülüs'ün dört bir yanındaki mütegallibe ve isyancı ordularıyla şehre karşı savaşmayı sürdürdü. Bunun hemen ardından Meriyye hâkimi Hayrân beni felakete uğrattı. Zira Allah azze ve celle'den korkmayan azgınlardan bazıları —ki Allah onlardan intikamını almıştır— benim ve dostum Muhammed b. İshak'ın Emevî Devleti adına davet başlatmak için çalıştığımızı ona taşımışlardı. Bunun üzerine Hayrân bizi aylarca kendi yanında hapsetti, ardından sürgün yoluyla memleketinden çıkardı. Biz de Hısnü'l-Kasr'a vardık; oranın hâkimi olan ve İbnü'l-Mukaffel diye bilinen Ebü'l-Kâsım Abdullah b. Hüzeyl et-Tücîbî bizi karşıladı. Onun yanında, en hayırlı ikametgâhta, en hayırlı aile ve komşular arasında; insanların himmetçe en yücesinin, iyilikçe en mükemmelinin ve efendilikçe en eksiksiz olanının nezdinde aylarca kaldık.
ثم ركبنا البحر قاصدين بَلنْسية عند ظهور أمير المؤمنين المرتضي عبد الرحمن بن محمد، وساكنَّاه بها، فوجدت ببلنسية أبا شاكر عبد الرحمن بن محمد بن موهب العَنبري صديقنا، فنعى إليَّ أبا عبد الله بن الطنبي وأخبرني بموته — رحمه الله — ثم أخبرني بعد ذلك بمديدة القاضي أبو الوليد يونس بن محمد المُرادي وأبو عمرو أحمد بن محرز، أن أبا بكر المُصعب بن عبد الله الأزدي، المعروف بابن الفَرضي، حدَّثهما، وكان والد المصعب هذا قاضيَ بلنسية أيام أمير المؤمنين المهدي، وكان المُصعب لنا صديقًا وأخًا وأليفًا أيام طلبنا الحديث على والده وسائر شيوخ المحدِّثين بقرطبة، قالا: قال لنا المصعب: سألت أبا عبد الله بن الطنبي عن سبب علَّته وهو قد نَحل وخفيت محاسن وجهه بالضنى، فلم يبقَ إلا عينٌ جوهرها المخبر عن صفاتها السالفة، وصار يكاد أن يُطيره النفس، وقَرُب من الانحناء، والشَّجَا بادٍ على وجهه، ونحن مُنفردان، فقال لي: نعم، أخبرك أني كنت في باب داري بقديد الشماس في حين دخول عليِّ بن حمود قرطبة، والجيوش واردة عليها من الجهات تتسارب، فرأيتُ في جملتهم فتًى لم أقدر أن للحُسن صورة قائمة حتى رأيته، فغلب عليَّ عقلي، وهام به لُبي، فسألتُ عنه فقيل لي هذا فلان بن فلان، من سكان جهة كذا، ناحية قاصية عن قُرطبة بعيدة المأخذ، فيئست من رؤيته بعد ذلك. ولعمري، يا أبا بكر، لا فارقَني حُبُّه أو يُوردَني رَمْسي.
Daha sonra Mü'minlerin Emîri el-Murtazâ Abdurrahman b. Muhammed ortaya çıktığında Belensiye'ye gitmek üzere denize açıldık ve orada onunla birlikte ikamet ettik. Belensiye'de dostumuz Ebû Şâkir Abdurrahman b. Muhammed b. Mevheb el-Anberî'yi buldum; bana Ebû Abdullah İbnü't-ubnî'nin ölüm haberini verip vefat ettiğini —rahimehullâh— bildirdi. Bundan kısa bir süre sonra da Kadı Ebü'l-Velîd Yûnus b. Muhammed el-Murâdî ile Ebû Amr Ahmed b. Muhriz bana haber verdiler ki, İbnü'l-Faradî diye bilinen Ebû Bekir el-Mus'ab b. Abdullah el-Ezdî kendilerine anlatmış. Bu Mus'ab'ın babası, Mü'minlerin Emîri el-Mehdî günlerinde Belensiye kadısıydı; Mus'ab da Kurtuba'da babasından ve diğer muhaddis şeyhlerden hadis tahsil ettiğimiz günlerde bizim dostumuz, kardeşimiz ve can yoldaşımızdı. İkisi şöyle dedi: Mus'ab bize dedi ki: “Ebû Abdullah İbnü't-Tubnî'ye hastalığının sebebini sordum. O sırada eriyip gitmiş, yüzünün güzellikleri dert ve erime yüzünden kaybolmuştu; geriye yalnızca cevheri geçmişteki vasıflarını haber veren bir göz kalmıştı. Neredeyse bir nefes onu uçuracak hâle gelmiş, beli bükülmeye yaklaşmış, yüzünde keder açıkça belirmişti. İkimiz yalnızdık. Bana dedi ki: ‘Evet, sana haber vereyim. Ali b. Hammûd'un Kurtuba'ya girdiği ve orduların her yönden şehre akın akın sızdığı sırada Kudeydü'ş-Şemmâs'taki evimin kapısındaydım. Onların arasında bir delikanlı gördüm; onu görünceye kadar güzelliğin somut bir sureti olabileceğini tahmin bile etmezdim. Aklım başımdan gitti, gönlüm ona tutuldu. Onu soruşturdum; bana: Bu, falan oğlu falandır, şu yörenin —Kurtuba'ya oldukça uzak, ulaşılması güç bir nahiyenin— halkındandır, denildi. Bundan sonra onu bir daha görmekten ümidimi kestim. Ömrüme mükâleme olsun ki ey Ebû Bekir, beni mezarıma sokuncaya kadar onun sevgisi benden ayrılmayacaktır.’”
فكان كذلك، وأنا أعرف ذلك الفتى وأدريه، وقد رأيته لكني أضربت عن اسمه لأنه قد مات والتقى كلاهما عند الله عز وجل — عفا الله عن الجميع.
Nitekim öyle de oldu. Ben o delikanlıyı tanıyor ve biliyorum, kendisini görmüşlüğüm de vardır; fakat adını anmaktan vazgeçtim. Çünkü o da öldü ve her ikisi Allah azze ve celle'nin huzurunda buluştular —Allah cümlesini affetsin.
هذا على أن أبا عبد الله — أكرم الله نُزلَه — ممن لم يكُن له ولهٌ قط، ولا فارق الطريقة المثلى، ولا وطئ حَرامًا قط، ولا قارف مُنكرًا، ولا أتى منهيًّا عنه يحل بدينه ومُرُوءته، ولا قارض من جفا عليه، وما كان في طبقتنا مثله. ثم دخلت أنا قُرطبة في خلافة القاسم بن حَمُّود المأمون، فلم أقدِّم شيئًا على قَصد أبي عمرو القاسم بن يحيى التميمي أخي عبد الله — رحمه الله — فسألته عن حاله وعزَّيتُه عن أخيه، وما كان أولى بالتعزية عنه مني، ثم سألتُه عن أشعاره ورسائله؛ إذ كان الذي عندي منه قد ذهب بالنَّهب في السبب الذي ذكرتُه في صدر هذه الحكاية، فأخبرني عنه أنه لما قَرُبت وفاته وأيقن بحضور المنيَّة ولم يشك في الموت، دعا بجميع شعره وبكُتبي التي كنتُ خاطبتُه أنا بها، فقطَّعها كلها ثم أمر بدفنها. قال أبو عمرو: فقلت له: يا أخي، دعها تبقى. فقال: إني أقطعها وأنا أدري أني أقطع فيها أدبًا كثيرًا، ولكن لو كان أبو محمد بعيني حاضرًا لدفعتُها إليه تكون عنده تذكرة لمودتي، ولكني لا أعلم أي البلاد أضمرته، ولا أحيٌّ هو أم ميت. وكانت نكبتي اتَّصلتْ به ولم يعلم مستقري ولا إلى ما آلَ إليه أمري. فمن مَراثيَّ له قصيدة، منها:
Kaldı ki Ebû Abdullah —Allah makamını ikramla kuşatsın— daha önce hiç gönül kaptırmamış, en doğru yoldan hiç ayrılmamış, asla harama adım atmamış, hiçbir kötülüğe bulaşmamış, dinine ve mürüvvetine zarar verecek hiçbir yasak işi işlememiş, kendisine cefa edene misliyle karşılık vermemiş kimselerdendi; bizim tabakamızda onun gibisi yoktu. Daha sonra el-Me'mûn lakaplı Kâsım b. Hammûd'un hilafeti sırasında Kurtuba'ya girdim. Abdullah rahimehullâh'ın kardeşi Ebû Amr el-Kâsım b. Yahyâ et-Temîmî'yi ziyaret etmeyi her şeyin önüne aldım. Ona hâlini hatırını sordum ve kardeşi için başsağlığı diledim; gerçi kardeşi dolayısıyla taziye edilmeye benden daha layık değildi. Ardından ona kardeşinin şiirlerini ve risalelerini sordum; zira bu hikâyenin başında zikrettiğim sebeple gerçekleşen yağmada onun bende bulunan yazıları gitmişti. Bana kardeşinden haber vererek dedi ki: “Vefatı yaklaşıp ecelin geldiğini kesin olarak anlayınca ve ölümden şüphesi kalmayınca, bütün şiirlerini ve benim kendisine hitaben yazdığım mektupları getirtti; hepsini parça parça etti, sonra da gömülmesini emretti.” Ebû Amr dedi ki: “Ona: ‘Ey kardeşim, bırak onları kalsın’ dedim. Bana şöyle dedi: ‘Onları parçalıyorum ve içlerinde pek çok edebî değeri de parçaladığımı biliyorum. Eğer Ebû Muhammed gözümün önünde hazır bulunsaydı, sevgimin bir hatırası olarak yanında kalması için bunları ona teslim ederdim. Ne var ki onu hangi beldenin bağrına bastığını, sağ mı yoksa ölü mü olduğunu bilmiyorum.’” Başıma gelen felaket ona ulaşmış, fakat nerede karar kıldığımı ve işimin neye vardığını öğrenememişti. Onun için yazdığım mersiyeler arasında bir kaside vardır ki şu beyitler ondandır:
لَئِنْ سَتَرَتْكَ بُطُونُ اللُّحُودِ فَوَجْدِيَ بَعْدَكَ لَا يَسْتَتِر
Mezarların bağrı seni gizlemiş olsa da, Senden sonra benim kederim gizlenemez.
قَصَدْتُ دِيَارَكَ قَصْدَ المَشُوقِ وَلِلدَّهْرِ فِينَا كرُورُ وَمر
Özlem çeken birinin yönelişiyle senin diyarına yöneldim; Dehrin ise üzerimizde dönüşleri ve geçişleri vardır.
فَأَلْفَيْتُهَا مِنْكَ قَفَرًا خَلَاءً فَأَسْكَبْتُ عَيْنِي عَلَيْكَ العِبَر
Orasını senden yoksun, ıssız ve bomboş buldum; Bunun üzerine gözümden senin için gözyaşları döktüm.
وحدثني أبو القاسم الهمذاني — رحمه الله — قال: كان معنا ببغداد أخ لعبد الله بن يحيى بن أحمد بن دحون الفقيه، الذي عليه مدارُ الفُتيا بقرطبة، وكان أعلمَ من أخيه وأجلَّ مقدارًا، ما كان في أصحابنا ببغداد مثله، وأنه اجتاز يومًا بدرب قُطنة في زقاق لا ينفذ، فدخل فيه فرأى في أقصاه جاريةً واقفةً مكشوفة الوجه، فقالت له: يا هذا، إنَّ الدرب لا ينفذ. قال: فنظر إليها فهام بها. قال: وانصرف إلينا فتزايد عليه أمرها، وخشي الفتنة فخرج إلى البصرة فمات بها عشقًا — رحمه الله. وكان فيما ذكر من الصالحين.
Bana Ebü'l-Kâsım el-Hemedânî —rahimehullâh— anlattı; dedi ki: “Kurtuba'da fetva işlerinin kendisinde döndüğü fakih Abdullah b. Yahyâ b. Ahmed b. Dahhûn'un Bağdat'ta bizimle birlikte bir kardeşi vardı. Kardeşinden daha âlim ve kadri daha yüceydi; Bağdat'taki dostlarımız arasında onun gibisi yoktu. Bir gün Derb-i Kutne'de çıkmaz bir sokağa uğradı ve oraya girdi. Sokağın en dip kısmında yüzü açık vaziyette duran bir cariye gördü. Cariye ona: ‘Ey yabancı, bu yol çıkmazdır’ dedi.” Dedi ki: “Ona baktı ve kendisine tutuldu.” Dedi ki: “Yanımıza döndü, fakat cariyenin derdi onda gittikçe arttı. Fitneye düşmekten korkarak Basra'ya çıktı ve orada aşkından öldü —rahimehullâh. Anlatıldığına göre salih kimselerdendi.”
حكاية
Hikâye
لم أزل أسمعها عن بعض ملوك البرابر، أن رجلًا أندلسيًّا باع جاريةً، كان يَجِد بها وَجْدًا شديدًا، لفاقةٍ أصابته، من رجل من أهل ذلك البلد، ولم يظن بائعُها أن نفسه تتبعها ذلك التتبُّعَ، فلما حصلت عند المُشتري كادت نفس الأندلسي تخرج، فأتى إلى الذي ابتاعها منه وحكَّمه في ماله أجمع وفي نفسه، فأبى عليه، فتحمَّل عليه بأهل البلد فلم يُسعف منهم أحد، فكاد عقله أن يذهب، ورأى أن يتصدَّى إلى الملك، فتعرض له وصاح، فسمعه، فأمر بإدخاله، والملك قاعد في علِّيَّة له مُشرِفة عالية فوصل إليه، فلما مَثُل بين يديه أخبره بقصته واسترحمه وتضرَّع إليه، فرقَّ له الملكُ فأمر بإحضار الرجل المبتاع فحضَر، فقال له: هذا رجل غريب، وهو كما تراه، وأنا شفيعُه إليك. فأبى المُبتاع وقال: أنا أشد حُبًّا لها منه، وأخشى إن صرفتها إليه أن أستغيث بك غدًا وأنا في أسوأ من حالته. فعرض له الملك وَمَن حواليه من أموالهم، فأبى ولجَّ واعتذر بمحبته لها، فلما طال المجلس ولم يَرَوْا منه البتة جُنوحًا إلى الإسعاف قال للأندلسي: يا هذا، ما لك بيدي أكثر مما ترى، وقد جهدتُ لك بأبلغ سَعي، وهو تراه يعتذر بأنه فيها أحب منك، وأنه يخشى على نفسه شرًّا مما أنت فيه، فاصبر لما قضى الله عليك. فقال الأندلسي: فما لي بيدك حيلة؟ قال له: وهل ها هنا غير الرغبة والبذل، ما أستطيع لك أكثر.
Berberî hükümdarlarının birinden hep işitmişimdir: Endülüslü bir adam, başına gelen yoksulluk sebebiyle, şiddetli bir tutkuyla sevdiği cariyesini o belde halkından bir adama sattı. Satıcı, nefsinin cariyenin peşinden bu derece gideceğini sanmamıştı. Cariye alıcının eline geçince Endülüslünün neredeyse canı çıkacaktı. Cariyeyi kendisinden satın alan adama gitti; bütün malı ve kendi canı üzerinde onu hakem kıldıysa da adam bunu kabul etmedi. Belde halkını ona aracı koydu, fakat onlardan da kimse imdadına yetişemedi. Neredeyse aklı başından gidecekti. Hükümdarın huzuruna çıkmayı düşündü; yoluna çıkıp feryat etti. Hükümdar onu işitti ve içeri alınmasını emretti. Hükümdar etrafa hâkim yüksek bir köşkünde oturuyordu. Adam onun yanına ulaştı; huzuruna dikilince başından geçeni ona anlattı, merhamet dileyip yalvardı. Hükümdar ona acıdı ve cariyeyi satın alan adamın getirilmesini emretti. Adam geldi. Hükümdar ona: “Bu garip bir adamdır, hâli de gördüğün gibidir; ben onun için sana şefaatçiyim” dedi. Alıcı ise kabul etmeyerek: “Ben o cariyeyi ondan daha çok seviyorum. Eğer onu kendisine geri verirsem, yarın onun hâlinden daha kötü bir durumda senden imdat dilemekten korkarım” dedi. Hükümdar ve çevresindekiler kendi mallarından ona teklifte bulundular, fakat o diretip reddetti ve cariyeye olan sevgisini mazeret gösterdi. Meclis uzayıp da adamda imdada yanaşma eğilimi hiç görülmeyince hükümdar Endülüslüye şöyle dedi: “Ey yabancı, senin için elimden gördüğünden fazlası gelmez. Senin için en ileri gayreti gösterdim; fakat görüyorsun ki o, cariyeyi senden daha çok sevdiğini ve kendi nefsi için senin içinde bulunduğundan daha kötü bir duruma düşmekten korktuğunu ileri sürerek özür beyan ediyor. Artık Allah'ın senin hakkında takdir ettiğine sabret.” Endülüslü: “Senin elinde benim için hiçbir çare yok mu?” diye sordu. Hükümdar ona: “Burada rica etmekten ve mal teklif etmekten başka ne olabilir ki? Senin için daha fazlasına gücüm yetmez” dedi.
فلما يَئِس الأندلسي منها جمع يديه ورجليه وانصب من أعلى العلية إلى الأرض، فارتاع الملك وصرخ، فابتدر الغلمان من أسفل، فقُضي أنه لم يتأذَّ في ذلك الوقوع كبيرَ أذًى، فصُعد به إلى الملك، فقال: ماذا أردت بهذا؟ فقال: أيها الملك، لا سبيل لي إلى الحياة بعدها. ثم همَّ أن يرميَ نفسه ثانيةً، فمُنِع، فقال الملك: الله أكبر، قد ظهر وجه الحُكم في هذه المسألة. ثم التفت إلى المشتري فقال: يا هذا، إنك ذكرتَ أنك أودُّ لها منه، وتخاف أن تصير في مثل حاله. فقال: نعم. قال: فإن صاحبك هذا أبدى عنوان محبته وقذف بنفسه يريد الموت لولا أن الله عز وجل وقاه، فأنت قُم فصحِّح حبك وترامَ من أعلى هذه القصبة كما فعل صاحبك، فإن متَّ فبأجلك، وإن عشتَ كنت أولى بالجارية إذ هي في يدك، ويمضي صاحبك عنك، وإن أبَيْتَ نَزعتُ الجارية منك رغمًا ودفعتُها إليه.
Endülüslü cariyeden ümidini kesince ellerini ve ayaklarını toplayıp köşkün en tepesinden kendini yere bıraktı. Hükümdar dehşete kapılarak çığlık attı; aşağıdan hizmetkârlar hemen koetuştular. Takdir-i ilâhî, adam o düşüşte büyük bir zarar görmedi. Onu hükümdarın yanına çıkardılar. Hükümdar: “Bununla ne yapmak istedin?” diye sordu. Adam: “Ey hükümdar, ondan sonra yaşamamın imkânı yoktur” dedi. Ardından kendini ikinci kez atmaya yeltendi, fakat engel olundu. Bunun üzerine hükümdar: “Allâhu ekber! Bu meselede hükmün yönü ortaya çıkmıştır” dedi. Sonra alıcıya dönerek: “Ey yabancı, sen o cariyeyi bundan daha çok sevdiğini ve bunun durumuna düşmekten korktuğunu söylemiştin” dedi. Adam: “Evet” dedi. Hükümdar şöyle dedi: “İşte bu arkadaşın sevgisinin nişanesini gösterdi ve ölmek isteyerek kendini aşağı attı; Allah azze ve celle onu korumasaydı ölecekti. Şimdi sen de kalk, sevgini ispat et ve arkadaşının yaptığı gibi bu kalenin tepesinden kendini aşağı at. Ölürsen ecelinle ölmüş olursun; yaşarsan, cariye zaten senin elinde olduğundan ona daha layık olursun ve arkadaşın da senin yanından çekip gider. Eğer kabul etmezsen cariyeyi senden zorla alır, ona teslim ederim.”
فتمنَّع ثم قال: أترامى. فلما قرب من الباب ونظر إلى الهويِّ تحته رجع القَهقَرى، فقال له الملك: هو والله ما قلت. فهمَّ ثم نَكل، فلما لم يقدم قال له الملك: لا تتلاعب بنا، يا غلمان، خذوا بيديه وارموا به إلى الأرض. فلما رأى العزيمة قال: أيها الملك، قد طابت نفسي بالجارية. فقال له: جزاك الله خيرًا. فاشتراها منه ودفعها إلى بائعها، وانصرفا.
Adam önce direndi, sonra: “Kendimi atacağım” dedi. Kapıya yaklaşıp altındaki uçuruma bakınca geri geri çekildi. Hükümdar ona: “Vallahi dediğim dediktir” dedi. Adam yeltendi, sonra yine vazgeçti. İlerlemeyince hükümdar ona: “Bizimle oyun oynama! Ey hizmetkârlar, tutun ellerinden ve onu yere atın!” dedi. Adam bu kesin kararlılığı görünce: “Ey hükümdar, cariyeden gönül hoşluğuyla vazgeçtim” dedi. Hükümdar ona: “Allah seni hayırla mükâfatlandırsın” dedi; cariyeyi ondan satın alıp satıcısına teslim etti ve ikisi birlikte oradan ayrıldılar.