باب علامات الحب
Sevginin Alâmetleri Bâbı
وللحُب علامات يقفوها الفَطن، ويهتدي إليها الذكي؛ فأولها إدمان النظر؛ والعين باب النفس الشارع، وهي المنقبة عن سرائرها، والمُعبِّرة لضمائرها، والمُعربة عن بواطنها، فترى الناظر لا يطرف، يتنقَّل بتنقُّل المحبوب، وينزوي بانزوائه، ويميل حيث مال كالحرباء مع الشمس، وفي ذلك أقول شعرًا، منه:
Sevginin, anlayışlı kimsenin izini süreceği ve zeki insanın kolayca fark edeceği alâmetleri vardır. Bunların ilki, bakışı sürekli kılmaktır. Göz, nefsin dışarıya açılan kapısıdır; onun sırlarını araştırıp ortaya çıkaran, içindekileri ifade eden ve gizliliklerini dışa vuran odur. Nitekim bakan kimsenin gözünü hiç kırpmadığını; sevgilinin yer değiştirmesiyle bakışlarını gezdirdiğini, onun bir köşeye çekilmesiyle o yana döndüğünü ve tıpkı bukalemunun güneşi takip etmesi gibi o nereye yönelirse oraya meylettiğini görürsün. Bu hususta söylediğim bir şiirden şu beyitler vardır :
فَلَيْسَ لِعَيْنِي عِنْدَ غَيْرِكَ مَوْقِفٌ كَأَنَّكَ مَا يَحْكُونَ مِنْ حَجَرِ البَهْتِ
Gözümün senden başkasında durup kalacağı bir yer yoktur; Sanki sen, insanların anlattığı o mıknatıs taşı gibisin.
أُصَرِّفُهَا حَيْثُ انْصَرَفتَ وَكَيْفَمَا تَقَلَّبْتَ كَالمَنْعُوتِ فِي النَّحْوِ وَالنَّعْتِ
Sen nereye yönelirsen ve nasıl dönersen gözümü oraya çeviririm, Tıpkı nahivdeki mevsuf ile sıfat gibi.
ومنها الإقبال بالحديث، فما يكاد يُقبل على سوى محبوبه ولو تعمد غير ذلك، وإن التكلف ليستبين لمن يرمُقه فيه، والإنصات لحديثه إذا حدَّث، واستغرابُ كل ما يأتي به وكأنه عينُ المحال، وخَرق العادات، وتصديقه وإن كذب، وموافقتُه وإن ظلم، والشهادة له وإن جار، واتباعُه كيف سلك وأيَّ وجه من وجوه القول تناول.
Bu alâmetlerden biri de sözü hep sevgiliye yöneltmektir. Seven, aksini yapmaya çalışsa bile neredeyse sevgilisinden başkasına dönüp konuşamaz; zaten kendisini gözetleyen birine bu zorlama hâli açıkça belli olur. Sevgili konuştuğunda onu can kulağıyla dinlemek, imkânsızın ta kendisi ve âdet ışı bir şeymiş gibi onun söylediği ve yaptığı her şeyi hayretle karşılamak, yalan söylese bile onu tasdik etmek, haksızlık etse de ona uymak, zulmetse dahi onun lehine şahitlik yapmak, hangi yolu tutarsa tutsun ve sözün hangi yönünü seçerse seçsin peşinden gitmek de bu alâmetlerdendir.
ومنها الإسراعُ بالسيرِ نحو المكان الذي يكون فيه، والتعمُّد للقعود بقُربه والدنو منه، واطِّراح الأشغال الموجبة للزوال عنه، والاستهانةُ بِكل خَطْب جليل داعٍ إلى مفارقته، والتباطؤ في الشيء عند القيام عنه، وفي ذلك أقول شعرًا:
Onun bulunduğu yere doğru yürürken adımlarını hızlandırmak, kasten yakınında oturmaya ve kendisine sokulmaya çalışmak, yanından ayrılmayı gerektirecek işleri bir kenara atmak, ondan uzaklaşmayı icap ettiren her büyük ve mühim meseleyi hafife almak ve yanından kalkacağı zaman ağırdan almak da bu alâmetlerdendir. Bu hususta şöyle bir şiir söylüyorum :
وَإِذَا قُمْتُ عَنْكَ لَمْ أَمْشِ إِلَّا مَشْيَ عَانٍ يُقَادُ نَحْوَ الفَنَاءِ
Yanından kalktığım zaman yürüyemem, ancak yürürüm Ölüme doğru sevk edilen bir esirin yürüyüşüyle.
فِي مَجِيئِي إِلَيْكَ أَحْتَثُّ كَالبَدْ رِ إِذَا كَانَ قَاطِعًا لِلسَّمَاءِ
Sana gelirken hızlanırım dolunay gibi, Gökyüzünü boydan boya katettiği zamanki hâliyle.
وَقِيَامِي إِنْ قُمْتَ كَالأَنْجُمِ العَا لِيَةِ الثَّابِتَاتِ فِي الإِبْطَاءِ
Kalkacak olursam, kalkışım yüce yıldızlar gibidir; Ağırdan almakta o sabit yıldızlar gibi.
ومنها بَهْت يقع وروعةٌ تبدو على المحب عند رؤية من يُحب فجأةً وطلوعه بغتةً.
Sevdiği kimseyi ansızın gördüğünde ve o birdenbire karşısına çıktığında sevenin kapıldığı şaşkınlık ve üzerinde beliren ürperti de bu alâmetlerdendir.
ومنها اضطراب يبدو على المحب عند رؤية من يُشبه محبوبه، أو عند سماع اسمه فجأة، وفي ذلك أقول قطعةً، منها:
Sevgilisine benzeyen birini gördüğünde yahut ansızın onun adını işittiğinde sevenin üzerinde beliren telaş ve sarsıntı da bunlardandır. Bu konuda söylediğim bir kıt'ada şu beyitler yer alır :
إِذَا مَا رَأَتْ عَيْنَايَ لَابِسَ حُمْرَةٍ تَقَطَّعَ قَلْبِي حَسْرَةً وَتَفَطَّرَا
Gözlerim ne zaman kırmızı giyinmiş birini görse, Kalbim hasretle parçalanır ve yarılır.
غدَا لِدِمَاءِ النَّاسِ بِاللَّحْظِ سَافِكًا وَضَرَّجَ مِنْهَا ثَوْبَهُ فَتَعَصْفَرَا
Bakışıyla insanların kanlarını dökmeye koyulmuş, Elbisesini de o kanlara boyamış da safran kızılına bürünmüş.
ومنها أن يجود المرءُ ببذل كل ما كان يقدر عليه مما كان ممتنعًا به قبلَ ذلك، كأنه هو الموهوب له، والمسعي في حظه. كل ذلك ليُبدي محاسنه، ويُرغِّب في نفسه؛ فكم بخيل جاد! وقطُوب تطلَّق! وجبان تشجَّع! وغليظ الطبع تطرَّب! وجاهل تأدَّب! وتفِل تزيَّن! وفقير تجمَّل! وذي سن تفتَّى! وناسك تفتَّك! ومصون تبذَّل!
Kişinin, daha önce esirgediği ve elinden gelen her şeyi, sanki bağış yapılan ve iyiliği için çalışılan kendisiymiş gibi cömertçe ortaya dökmesi de bu alâmetlerdendir. Bütün bunlar, güzel yönlerini göstermek ve kendisini sevdirip arzulatmak içindir. Nice cimri vardır ki cömertleşmiş, nice çatık kaşlı vardır ki yüzü gülmüş, nice korkak cesaretlenmiş, nice kaba tabiatlı incelip coşmuş, nice cahil edep öğrenmiş, nice bakımsız ve kötü kokulu süslenmiş, nice yoksul kendine çekidüzen vermiş, nice yaşlı gençliğe özenmiş, nice zahit dünyaya ve nefsine uymuş, nice el üstünde tutulan kimse de zillete katlanmıştır!
وهذه العلامات تكون قبل استعار نار الحب وتأجُّج حريقه، وتوقُّد شعله، واستطارة لهبه. فأما إذا تمكن وأخذ مأخذه، فحينئذٍ ترى الحديث سِرارًا، والإعراض عن كل ما حَضر إلا عن المحبوب جهارًا. ولي أبيات جمعتُ فيها كثيرًا من هذه العلامات، منها:
Bu alâmetler sevgi ateşinin tutuşmasından, yangınının körüklenmesinden, meşalesinin parlamasından ve alevinin etrafa yayılmasından önce görülür. Fakat sevgi kalbe iyice yerleşip hükmünü icra etmeye başladığında, artık konuşmaların gizli fısıltılara dönüştüğünü ve sevgili dışındaki herkesten açıkça yüz çevrildiğini görürsün. Bu alâmetlerin çoğunu bir araya topladığım beyitlerim vardır; şunlar onlardandır :
أَهْوَى الحَدِيثَ إِذَا مَا كَانَ يُذْكَرُ لِي فِيهِ وَيَعْبَقُ لِي عَنْ عَنْبَرٍ أَرجِ
İçinde kendisinden söz edildiği zaman sohbeti severim; O sohbet bana hoş kokulu bir amber esintisi yayar.
إِنْ قَالَ لَمْ أَسْتَمِعْ مِمَّنْ يُجَالِسُنِي إِلَى سِوَى لَفْظِهِ المُسْتَطْرفِ الغَنِجِ
O konuşursa, yanımda oturanlar arasından dinlemem Onun zarif ve işveli sözünden başkasını.
وَلَوْ يَكُونُ أَمِيرُ المُؤْمِنِينَ مَعِي مَا كُنْتُ مِنْ أَجْلِهِ عَنْهُ بِمُنْعَرِجِ
Emîrü'l-mü'minîn bile yanımda bulunsa, Onun hatırı için sevgilimden yüz çevirecek değilim.
فِإِنْ أَقُمْ عَنْهُ مُضْطَرًّا فَإِنِّيَ لَا أَزَالُ مُلْتَفِتًا وَالمَشْيُ مَشْيُ وَجِي
Zorunlu olarak yanından kalkacak olursam, hiç Durmadan arkama dönüp bakarım; yürüyüşüm ise ayağı yaralı hayvanın yürüyüşüdür.
عَيْنَايَ فِيهِ وَجِسْمِي عَنْهُ مُرْتَحِلٌ مِثْل ارْتِقَابِ الغَرِيقِ البَرَّ فِي اللُّججِ
Bedenim ondan ayrılıp giderken gözlerim ondadır; Engin dalgalar arasında boğulanın karayı gözlemesi gibi.
أَغُصُّ بِالمَاءِ إِنْ أَذْكُر تَبَاعُدَهُ كَمَنْ تَثَاءَبَ وَسَطَ النَّقْعِ وَالوَهَجِ
Onun uzaklığını hatırlarsam su boğazıma düğümlenir; Toz duman ve yakıcı sıcak ortasında esneyen kimse gibi.
وَإِنْ تَقُلْ مُمْكِنٌ قَصْد السَّمِاءِ أَقُلْ نَعَمْ، وَإِنِّي لَأَدْرِي مَوْضِعَ الدَّرَجِ
Eğer “Gökyüzüne çıkmak mümkündür” dersen, derim ki : “Evet, üstelik merdivenin yerini de biliyorum.”
ومن علاماته وشواهده الظاهرة لكُل ذي بَصر: الانبساطُ الكثير الزائد، والتضايقُ في المكان الواسع، والمجاذبة على الشيء يأخذه أحدهما، وكثرة الغمز الخفي، والميل بالاتكاء، والتعمد لمسِّ اليد عند المحادثة، ولمس ما أمكن من الأعضاء الظاهرة، وشرب فضلة ما أبقى المحبوب في الإناء، وتحري المكان الذي يقابله فيه.
Gözü olan herkes için sevginin apaçık alâmetlerinden ve şahitlerinden bazıları da şunlardır: Aşırı derecede neşe ve rahatlık göstermek, geniş yerde birbirine sokulup daralmak, birinin eline aldığı bir şeyi çekiştirmek, gizlice çokça göz kırpmak, yaslanırken ona doğru eğilmek, sohbet esnasında kasten eline dokunmaya çalışmak, görünen uzuvlarından mümkün olanlarına temas etmek, sevgilinin kapta bıraktığı artığı içmek ve onun tam karşısına düşen yeri seçip oturmak.
ومنها علامات متضادة، وهي على قدر الدواعي والعوارض الباعثة، والأسباب المحركة، والخواطر المهيجة، والأضداد أنداد، والأشياء إذا أفرطت في غايات تضادها، ووقفت في انتهاء حدود اختلافها تشابهت، قدرة من الله عز وجل تضلُّ فيها الأوهام؛ فهذا الثلج إذا أدمن حبسه في اليد فَعَل فِعْل النار، ونجد الفَرَح إذا أفرط قتل، والغم إذا أفرط قتل، والضحك إذا كثر واشتد أسال الدمع من العينين. وهذا في العالم كثير، فنجد المحبين إذا تكافيا في المحبة وتأكدت بينهما تأكدًا شديدًا أكثر بهما جدُّهما بغير معنًى، وتضادُّهما في القول تعمدًا، وخروجُ بعضهما على بعض في كل يسير من الأمور، وتتبع كلٌّ منهما لفظةً تقع من صاحبه وتأولها على غير معناها.
Sevginin birbirine zıt alâmetleri de vardır; bunlar da sevk edici sebeplerin ve arızî durumların, harekete geçirici etkenlerin ve heyecan uyandırıcı düşüncelerin ölçüsüne göre ortaya çıkar. Zıtlar birbirinin benzeridir; şeyler zıtlıklarının en uç noktasına vardığında ve ayrılıklarının son sınırında durduğunda birbirine benzerler. Bu, Allah azze ve celle'nin vehimlerin içinde kaybolduğu bir kudretidir. Nitekim kar, elde uzun süre tutulursa ateşin yaptığını yapar. Sevincin aşırıya kaçtığında öldürdüğünü, kederin de aşırıya kaçtığında öldürdüğünü; gülmenin çoğalıp şiddetlendiğinde gözlerden yaş akıttığını görürüz. Dünyada bunun örneği çoktur. İşte iki sevgili de sevgide birbirine denk olduklarında ve aralarındaki bağ son derece kuvvetlendiğinde, sebepsiz yere birbirlerine karşı ciddiyet ve sertlikleri artar; sözde kasten birbirlerine zıt düşerler, en küçük işlerde bile birbirlerine karşı çıkarlar ve her biri diğerinin ağzından çıkan bir kelimeyi takip edip onu kendi manasından başka bir yöne çeker.
كل هذه تجربة ليبدو ما يعتقده كل واحد منهما في صاحبه. والفرق بين هذا وبين حقيقة الهجرة والمضادة المتولدة عن الشحناء ومُخارجة التشاجر سرعةُ الرضى؛ فإنك بينما ترى المُحبين قد بلغا الغاية من الاختلاف الذي لا يقدر يصلُح عند الساكن النفس، السالم من الأحقاد في الزمن الطويل، ولا ينجبر عند الحَقود أبدًا، فلا تلبث أن تراهما قد عادا إلى أجمل الصُّحبة، وأُهدرت المعاتبة، وسقط الخلاف، وانصرفا في ذلك الحين بعينه إلى المُضاحكة والمداعبة، هكذا في الوقت الواحد مرارًا.
Bütün bunlar, her birinin diğeri hakkında ne düşündüğünün ortaya çıkması için yapılan birer sınamadır. Bununla, düşmanlıktan doğan ve kavgayla dışa vurulan gerçek ayrılık ve zıtlaşma arasındaki fark, tarafların çabucak barışıp razı olmasıdır. Nitekim sen iki sevgilinin, sakin tabiatlı ve kinden uzak bir kimsenin bile uzun zamanda düzeltemeyeceği, kindar birinin ise asla onaramayacağı derecede ağır bir anlaşmazlığın son haddine vardıklarını görürken, çok geçmeden en güzel sohbet hâline döndüklerini, sitemlerin bir yana bırakıldığını, ayrılığın ortadan kalktığını ve tam o anda birbirleriyle gülüşüp şakalaşmaya koyulduklarını görürsün; bu durum aynı vakit içinde defalarca tekrarlanır.
وإذا رأيت هذا من اثنين، فلا يُخالِجْك شكٌّ ولا يدخلنَّك ريبٌ البتةَ، ولا تتمارَ في أن بينهما سرًّا من الحب دفينًا، واقْطع فيه قَطْع من لا يصرفه عنه صارف، ودونكها تجربةً صحيحةً وخبرةً صادقة: هذا لا يكون إلا عن تكلفٍ في المودة وائتلاف صحيح، وقد رأيتُه كثيرًا.
İki kişi arasında bunu gördüğünde, içine asla bir şüphe ve kuşku düşmesin; aralarında gizlenmiş derin bir sevgi sırrı bulunduğunda hiç tereddüt etme. Hiçbir engelin kendisini fikrinden caydıramayacağı bir kimsenin kesinliğiyle buna hükmet. İşte sana sahih bir tecrübe ve doğru bir bilgi: Bu hâl, ancak sevgideki aşırı düşkünlükten ve gerçek bir kaynaşmadan doğar. Ben bunu çok gördüm.
ومن أعلامه أنك تجد المحب يستدعي سماع اسم من يُحب، ويستلذ الكلام في أخباره، ويجعلها هِجِّيراه، ولا يرتاح لشيء ارتياحه لها، ولا ينهنهه عن ذلك تخوُّف أن يَفطن السامع ويفهم الحاضر — وحُبُّك الشيء يُعمي ويُصم. فلو أمكن المُحب ألَّا يكون حديثٌ في مكان يكون فيه إلا ذكر مَن يُحبه لما تعدَّاه. ويعرض للصادق المودة أن يبتدئ في الطعام وهو له مُشتهٍ، فما هو إلا وقت ما تهتاج له مِن ذِكْر من يُحب صار الطعام غُصةً في الحلق، وشجًى في المريء، وهكذا في الماء، وفي الحديث، فإنه يفاتحكه مبتهجًا، فتَعرض له خطرة من خطرات الفكر فيمن يُحب، فتستبين الحوالة في منطقه، والتقصير في حديثه، وآيةُ ذلك الوُجومُ والإطراق وشدة الانفلاق؛ فبينما هو طَلْق الوجه، خفيفُ الحركات، صار مُنطبقًا متثاقلًا حائرَ النفس، جامدَ الحركة، يبرم من الكلمة، ويضجر من السؤال.
Onun alâmetlerinden biri de şudur: Sevenin, sevdiği kimsenin adını duymayı arzuladığını, onun haberleri hakkında konuşmaktan lezzet aldığını ve bunu diline pelesenk ettiğini görürsün. Bundan duyduğu rahatlığı ve huzuru başka hiçbir şeyden duymaz; dinleyenin durumu sezmesi ve orada bulunanların işi anlaması korkusu da onu bundan alıkoyamaz —zira bir şeyi sevmen insanı kör ve sağır eder. Eğer sevenin elinde olsa, bulunduğu mecliste sevdiği kimsenin anılmasından başka hiçbir söz konuşulmasın ister ve bunun dışına çıkmazdı. Sevgisinde sadık olan kimsenin başına şu da gelir: İştahı olduğu hâlde yemeğe başlar; fakat sevdiğinin hatırası zihninde canlanıp duyguları kabardığı anda yemek boğazına dizilir, yemek borusunda takılıp kalır. Suda ve sohbette de durum böyledir: Seninle neşeyle konuşmaya başlar; derken sevdiği kimseyle ilgili düşüncelerden biri aklına takılır da konuşmasındaki değişim ve sözündeki tutukluk hemen belli olur. Bunun alâmeti ise suskunluk, başı öne eğmek ve derin bir kederle sarsılmaktır. Az önce güler yüzlü ve hareketleri çevik biriyken, birden içine kapanık, ağırlaşmış, ruhu şaşkın ve hareketleri donuk bir hâle gelir; tek bir kelimeden bile sıkılır ve sorulan sorudan bunalır.
ومن علاماته حُبُّ الوحدة والأنس بالانفراد، ونُحول الجسم دون حدٍّ يكون فيه، ولا وجع مانع من التقلب والحركة والمشي. دليل لا يكذِب ومُخبر لا يخون عن كلمة في النفس كامنة.
Yalnızlığı sevmek, tek başına kalmaktan ünsiyet duymak, sağa sola dönmeye, hareket etmeye ve yürümeye engel olacak hiçbir ağrı ve hastalık bulunmadığı hâlde bedenin normal sınırın ötesinde eriyip zayıflaması da onun alâmetlerindendir. Bu, nefsin derinliklerinde gizlenen o sır hakkında yalan söylemeyen bir delil ve ihanet etmeyen bir habercidir.
والسهرُ من أعراض المُحبين، وقد أكثر الشعراء في وصفه، وحكوا أنهم رُعاة الكواكب، وواصفُو طول الليل. وفي ذلك أقول وأذكر كتمان السر، وأنه يتوسَّم بالعلامات:
Uykusuzluk da sevenlerin arazlarındandır. Şairler bunu anlatmakta pek ileri gitmişler; kendilerinin yıldızların çobanı ve gecenin uzunluğunu vasfeden kimseler olduklarını söylemişlerdir. Bu hususta, sırrı gizlemeyi ve bunun alâmetlerle sezilebileceğini de anarak şöyle diyorum :
تَعَلَّمَتِ السَّحَائِبُ مِنْ شُئُونِي فَعَمَّتْ بِالحَيَا السَّكْبِ الهَتُونِ
Bulutlar gözyaşı pınarlarımdan öğrendi de Bardaktan boşanırcasına yağan sağanak yağmurla her yanı kapladı.
وَهَذَا اللَّيْلُ فِيكَ غَدَا رَفِيقي بذلك أَمْ عَلَى سَهَري مُعيني
Bu gece senin uğrunda benim yoldaşım mı oldu Bununla, yoksa uykusuzluğuma yardımcı mı?
فَإِنْ لَمْ يَنْقَضِ الإِظْلَامُ … ألا مَا أَطْبَقَتْ نَوْمًا جُفُونِي
Eğer karanlık sona ermezse … Dikkat edin, göz kapaklarım uykuyla hiç kapanmadı;
فَلَيْسَ إِلَى النَّهَارِ لَنَا سَبِيلٌ وَسُهْدٌ زَائِدٌ فِي كُلِّ حِينِ
Artık bizim için gündüze kavuşmanın bir yolu yoktur, Ve uykusuzluk her an daha da artmaktadır.
كَأَنَّ نُجُومَهُ وَالغَيْمُ يُخْفِي سَنَاهَا عَنْ مُلَاحَظَةِ العُيُونِ
Sanki gecenin yıldızları —bulutlar gizlerken Onların parıltısını gözlerin bakışından—
ضَمِيرِي فِي وِدَادِكَ يَا مُنَايَا فَلَيْسَ يَبِينُ إِلَّا بِالظُّنُونِ
Senin sevgini taşıyan gönlüm gibidir ey emelim; Ancak tahmin ve sezgiyle belli olur.
وفي مثل ذلك قطعةٌ منها:
Aynı manada söylediğim bir kıt'adan şu beyitler vardır :
أَرْعَى النُّجُومَ كَأَنَّنِي كُلِّفْتُ أَنْ أَرْعَى جَمِيعَ ثُبُوتِهَا وَالخُنَّسِ
Yıldızları gözetliyorum, sanki görevlendirilmişim gibi Bütün sabit yıldızları ve gezegenleri gütmekle.
فَكَأَنَّهَا وَاللَّيْلُ نِيرَانُ الجَوَى قَدْ أُضْرِمَتْ فِي فِكْرَتِي مِنْ حِنْدِسِ
Sanki o yıldızlar ve gece, aşk ateşleridir Zifirî karanlıktan düşüncemde tutuşturulmuş.
وَكَأَنَّنِي أَمْسَيْتُ حَارِسَ رَوْضَةٍ خَضْرَاءَ وُشِّعَ نَبْتُهَا بِالنَّرْجِسِ
Ve sanki ben bir bahçenin bekçisi olmuşum, Yeşil otları nergislerle bezenmiş bir bahçenin.
لَوْ عَاشَ بَطْلَيمُوسُ أَيْقَنَ أَنَّنِي أَقْوَى الوَرَى فِي رَصْدِ جَرْيِ الكُنَّسِ
Eğer Batlamyus yaşasaydı, kesinlikle bilirdi ki ben Gezegenlerin seyirlerini gözetlemekte insanların en kudretlisiyim.
والشيء قد يذكر لما يُوجبه: وقع لي في هذه الأبيات تشبيه شيئين بشيئين في بيت واحد، وهو البيت الذي أوله «فكأنها والليل»، وهذا مستغرب في الشعر، ولي ما هو أكملُ منه، وهو تشبيه ثلاثة أشياء في بيت واحد، وتشبيه أربعة أشياء في بيت واحد، وكلاهما في هذه القطعة التي أُوردها، وهي:
Bir şey bazen gerektirdiği münasebetle anılır: Bu beyitlerde, tek bir beyit içinde iki şeyi iki şeye benzetmem söz konusu oldu ki o da “Sanki o yıldızlar ve gece” diye başlayan beyittir. Bu, şiirde nadir ve tuhaf karşılanan bir sanattır. Benim bundan daha mükemmel şiirlerim de vardır; o da bir beyitte üç şeyi üç şeye ve bir beyitte dört şeyi dört şeye benzetmektir. Her ikisi de aşağıda zikredeceğim şu kıt'ada yer almaktadır :
مَشُوقٌ مُعَنًّى مَا يَنَامُ مُسَهَّدٌ بِخَمْرِ التَّجَنِّي مَا يَزَالُ يُعَرْبِدُ
Özlem dolu, dertli, uyumayan ve uykusuz bırakılmış bir âşık; Asılsız suçlama şarabıyla hâlâ hırçınlık edip duruyor.
فَفِي سَاعَةٍ يُبْدِي إِلَيْكَ عَجَائِبًا يُمِرُّ وَيَسْتَحْلِي وَيُدْنِي ويُبْعِدُ
Bir saat içinde sana nice şaşılacak hâller gösterir : Acılaştırır, tatlı bulur, yakınlaştırır ve uzaklaştırır.
كَأَنَّ النَّوَى وَالعَتبَ وَالهَجْرَ وَالرِّضَى قِرَانٌ وَأَنْدَادٌ وَنَحْسٌ وَأَسْعَدُ
Sanki ayrılık, sitem, hicran ve rıza, Kıran, zıt burçlar, uğursuz yıldız ve en kutlu yıldızdır.
رَثَى لِغَرَامِي بَعْدَ طُولِ تَمَنُّعٍ وَأَصْبَحْتُ مَحْسُودًا وَقَدْ كُنْتُ أَحْسُدُ
Uzun süren bir naz ve kaçınmadan sonra aşkıma acıdı; Önceleri gıpta ederken şimdi gıpta edilen biri oldum.
نَعِمْنَا عَلَى نُورٍ مِنَ الرَّوْضِ زَاهِرٍ سَقَتْهُ الغَوَادِي فَهْو يُثْنِي وَيَحمدُ
Bahçenin parlak çiçekleri üzerinde nimet ve neşeye kavuştuk; Sabah yağmurları onları sulamış, onlar da övgü ve hamd ediyor.
كَأَنَّ الحَيَا وَالمُزْنَ وَالرَّوْضَ عَاطِرًا دُمُوعٌ وَأَجْفَانٌ وخَدٌّ مُوَرَّدُ
Sanki yağmur, bulut ve hoş kokulu bahçe, Gözyaşları, göz kapakları ve gül renkli yanaktır.
ولا ينكر عليَّ منكر قولي «قران»؛ فأهل المعرفة بالكواكب يُسمُّون التقاء كوكبين في درجة واحدة قرانًا.
Kimse benim “kıran” sözüme itiraz etmesin; zira yıldızlar ilmini bilenler, iki yıldızın aynı derecede birleşmesine “kıran” adını verirler.
ولي أيضًا ما هو أتم من هذا، وهو تشبيه خمسة أشياء في بيت واحد في هذه القطعة، وهي:
Benim bundan daha eksiksiz bir şiirim de vardır ki o da şu kıt'ada tek bir beyit içinde beş şeyi beş şeye benzetmektir :
خَلَوْتُ بِهَا وَالرَّاحُ ثَالِثَةٌ لَهَا وَجُنْحُ ظَلَامِ اللَّيْلِ قد مُدَّ مَا انْبَلَجْ
Onunla baş başa kaldım, şarap da üçüncümüzdü; Gecenin karanlığı kanadını germiş, henüz ağarmamıştı.
فَتَاةٌ عدمْتُ العَيْشَ إِلَّا بِقُرْبِهَا فَهَلْ فِي ابْتِغَاءِ العَيْشِ — وَيْحَكَ — مِنْ حَرَجْ
Öyle bir genç kız ki, onun yakınında olmaktan başka hayat bulamadım; Hayatı arzulamakta —yazık sana— bir günah var mıdır?
كَأَنِّي وَهِي والكَأْسَ والخَمْرَ والدُّجَى ثَرًى وَحْيًا والدُّرُّ والتِّبْرُ وَالسَّنَجْ
Sanki ben, o, kadeh, şarap ve karanlık; Toprak, yağmur, inci, altın ve oltu taşıdır.
فهذا أمر لا مزيدَ فيه ولا يقدر أحدٌ على أكثرَ منه؛ إذ لا يَحتمل العَروضُ ولا بنية الأسماء أكثر من ذلك.
Bu, üzerine çıkılamayacak bir derecedir ve hiç kimse bundan fazlasına güç yetiremez; çünkü ne aruz vezni ne de isimlerin yapısı bundan fazlasını kaldırır.
ويعرض للمُحبين القلقُ عند أحد أمرين: أحدهما عند رجائه لقاءَ من يُحب فيعرض عند ذلك حائل.
Sevenlerde şu iki durumdan biri sebebiyle iç sıkıntısı ve tedirginlik baş gösterir: Birincisi, sevdiği kimseye kavuşmayı umduğu sırada araya bir engelin girmesidir.
خبر
Bir Haber
وإني لأعلم بعضَ مَن كان محبوبُه يَعده الزيارة، فما كنتُ أراه إلا جائيًا وذاهبًا لا يقرُّ به القرار، ولا يثبت في مكان واحد، مقبلًا مدبرًا قد استخفه السرور بعد ركانة، وأشاطه بعد رزانة. ولي في معنى انتظار الزيارة:
Sevgilisinin kendisine ziyaret vaadinde bulunduğu birini tanıyorum; onu hep bir gidip bir gelirken, yerinde duramaz ve tek bir mekânda sabit kalamaz hâlde görürdüm. Bir ileri bir geri yürüyüp duruyordu; ağırbaşlılığından sonra sevinç onu hafifmeşrep kılmış, vakarından sonra kendisini coşturup yerinden oynatmıştı. Ziyareti beklemek manasında şu beyitlerim vardır :
أَقَمْتُ إِلَى أَنْ جَاءَنِي اللَّيْلُ رَاجِيًا لِقَاءَكَ يَا سُؤْلِي وَيَا غَايَةَ الأَمَلْ
Gece gelip çatana kadar bekledim umarak Sana kavuşmayı, ey dileğim ve emelimin son noktası!
فَأَيْأَسَنِي الإِظْلَامُ عَنْكَ وَلَمْ أَكُنْ لِأَيْأَسَ يَوْمًا إِنْ بَدَا اللَّيْلُ يَتَّصِلْ
Karanlığın çökmesi senden ümidimi kestirdi; oysa ben Gece uzayıp gitse bile bir gün olsun ümit kesecek değildim.
وَعِنْدِي دَلِيلٌ ليس يكذبُ خُبْره بأمْثَالِه في مُشْكَلِ الأَمْرِ يُسْتَدَل
Bende haberi yalan çıkmayan bir delil vardır ki, Müşkül işlerde onun benzerleriyle istidlâl edilir :
لأَنَّكَ لَوْ رُمْتَ الزِّيَارَةَ لَمْ يَكُنْ ظَلَامٌ وَدَامَ النُّورُ فينا ولَمْ يَزُلْ
Çünkü sen ziyarete niyet etseydin, olmazdı Karanlık; aramızda nur devam eder ve hiç kaybolmazdı.
والثاني عند حادثٍ يحدُث بينهما من عتاب لا تُدْرَى حقيقته إلا بالوصف، فعند ذلك يشتدُّ القلق حتى توقف على الجليلة، فإما أن يذهب تحمُّله إن رجا العفو، وإما أن يصير القلق حزنًا وأسفًا إن تخوف الهجر.
İkincisi ise aralarında, mahiyeti ancak anlatılmakla bilinebilecek bir sitem hadisesinin meydana gelmesi sırasındadır. İşte o zaman mesele açıklığa kavuşuncaya kadar tedirginlik şiddetlenir: Eğer affedilmeyi umarsa tahammülü elden gider; yok eğer ayrılıktan korkarsa o tedirginlik hüzün ve esefe dönüşür.
ويعرض للمُحب الاستكانةُ لجفاء المحبوب عليه، وسيأتي مفسَّرًا في بابه إن شاء الله تعالى.
Sevgilinin kendisine gösterdiği cefaya karşı sevenin boyun eğip zelil olması da karşılaşılan durumlardandır; Allah Teâlâ dilerse bu konu kendi bâbında açıklanacaktır.
ومن أعراضه: الجزع الشديد والحُمرة المقطعة تغلب عندما يرى من إعراض محبوبه عنه ونِفاره منه، وآية ذلك الزفيرُ وقلةُ الحركة والتأوه وتنفس الصُّعَداء. وفي ذلك أقول شعرًا، منه:
Sevginin arazlarından biri de sevgilisinin kendisinden yüz çevirdiğini ve ondan kaçındığını gördüğünde sevene galebe çalan şiddetli sabırsızlık ve kesik kesik iç çekmelerdir. Bunun alâmeti ise derin nefes alıp vermek, hareketlerin azalması, ah çekmek ve göğüs geçirmektir. Bu hususta söylediğim bir şiirden şu beyit vardır :
جَمِيلُ الصَّبْرِ مَسْجُونٌ وَدَمْعُ العَيْنِ مَسْفُوح
Güzel sabır hapsedilmiş, Gözün yaşı ise dökülmüştür.
ومن علاماته أنك ترى المحب يحب أهل محبوبه وقرابته وخاصَّته حتى يكونوا أحظَى لديه من أهله ونفسه ومن جميع خاصته.
Onun alâmetlerinden biri de şudur: Sevenin, sevgilisinin ailesini, akrabalarını ve yakınlarını, kendi ailesinden, kendi nefsinden ve bütün yakınlarından daha çok el üstünde tutacak derecede sevdiğini görürsün.
والبكاء من علامات المحب، ولكن يتفاضلون فيه؛ فمنهم غزير الدمع هامِل الشئون تجيبه عينه وتحضُره عبرته إذا شاء، ومنهم جَمود العين عديم الدَّمع، وأنا منهم. وكان الأصل في ذلك إدماني أكل الكُندر لخفقان القلب، وكان عَرَض لي في الصبا، فإني لأُصابُ بالمصيبة الفادحة فأجد قلبي يتفطَّر ويتقطَّع، وأُحِس في قلبي غُصَّةً أمرَّ من العلقم تَحول بيني وبين توفية الكلام حق مخارجه، وتكاد تشوقني النفس أحيانًا ولا تجيب عيني البتة إلا في الندرة بالشيء اليسير من الدمع.
Ağlamak da sevenin alâmetlerindendir; ancak insanlar bu hususta birbirinden farklıdır: Kimisinin gözyaşı boldur, gözyaşı pınarları durmadan akar; dilediği zaman gözü ona icabet eder ve gözyaşı hemen hazır olur. Kimisinin ise gözü kurudur, gözyaşı yoktur; ben de onlardanım. Bunun asıl sebebi, çocukluğumda yakalandığım kalp çarpıntısı için sürekli günlük sakızı yememdi. Nitekim başıma ağır bir musibet gelir de kalbimin parçalanıp yarıldığını bulurum; kalbimde acı hıyardan daha acı, kelimeleri mahreçlerinden tam olarak çıkarmama engel olan bir düğüm hissederim; hatta bazen nefesim tıkanacak gibi olur, fakat gözüm pek nadir durumlarda gelen birkaç damla yaş dışında bana asla icabet etmez.
خبر
Haber
ولقد أذكرني هذا الفصل يومًا: ودعت أنا وأبو بكر محمد بن إسحاق صاحبي أبا عامر محمد بن عامر صديقنا — رحمه الله — في سفرته إلى المشرق التي لم نَرَه بعدها، فجعل أبو بكر يبكي عند وداعه ويُنشد متمثِّلًا بهذا البيت:
Bu fasıl bana bir günü hatırlattı: Ben ve arkadaşım Ebû Bekir Muhammed b. İshâk, dostumuz Ebû Âmir Muhammed b. Âmir rahimehullâh'ı —kendisini bir daha göremediğimiz— Doğu yolculuğuna uğurlamıştık. Ebû Bekir vedalaşırken ağlamaya ve temessül yoluyla şu beyti okumaya başladı :
أَلَا إِنَّ عَيْنًا لَمْ تَجُدْ يَوْمَ وَاسِطٍ عَلَيْكَ بِبَاقِي دَمْعِهَا لَجَمُودُ
Bilin ki Vâsıt günü cömertçe akıtmayan bir göz, Senin ardından kalan gözyaşını, doğrusu pek katıdır!
وهو في رثاء يزيد بن عمر بن هَبيرة رحمه الله، ونحن وقوف على ساحل البحر بمالقة، وجعلت أنا أُكثر التفجُّع والأسف ولا تساعدني عيني، فقلت مُجيبًا لأبي بكر:
Bu beyit, Yezîd b. Ömer b. Hübeyre rahimehullâh'ın mersiyesi hakkındadır. Biz o sırada Mâleka'da deniz kıyısında duruyorduk. Ben ise derin bir keder ve esef içinde kıvranıyor, fakat gözüm bana yardım etmiyordu. Bunun üzerine Ebû Bekir'e cevaben şöyle dedim :
وإِنَّ امرَأً لَمْ يُفْنِ حُسْنَ اصْطِبَارِهِ عَلَيْكَ وَقَدْ فَارَقْتَهُ لَجَلِيدُ
Güzel sabrını tüketmeyen bir kimse de, Sen kendisinden ayrılmışken, doğrusu pek katı yüreklidir!
وفي المذهب الذي عليه الناس أقول من قصيدة قلتُها قبل بلوغ الحُلُم، أولها:
İnsanların benimsediği anlayış doğrultusunda, ergenlik çağına ermeden önce söylediğim bir kasidede şöyle derim; kasidenin başı şöyledir :
دَلِيلُ الأَسَى نَارٌ عَلَى القَلْبِ تَلْفَحُ وَدَمْعٌ عَلَى الخَدَّيْنِ يَحْمَى وَيَسْفَحُ
Kederin delili, kalbi kavuran bir ateş, Ve yanaklar üzerinde kızışıp dökülen gözyaşıdır.
إِذَا كَتَمَ المَشْغُوفُ سِرَّ ضُلُوعِهِ فَإِنَّ دُمُوعَ العَيْنِ تُبْدي وَتَفْضَحُ
Tutkun âşık göğsündeki sırrı gizlese bile, Gözün yaşları onu açığa vurur ve ifşa eder.
إِذَا مَا جُفُونُ العَيْنِ سَالَتْ شُئُونُهَا فَفِي القَلْبِ دَاءٌ لِلْغَرَامِ مُبَرِّحُ
Göz kapaklarından gözyaşı pınarları akmaya görsün, Demek ki kalpte aşkın şiddetli ve yakıcı bir derdi vardır.
ويعرض في الحُبِّ سوء الظن واتهام كل كلمة من أحدهما وتوجيهها إلى غير وجهها، وهذا أصل العتاب بين المحبين. وإني لأعلم من كان أحسن الناس ظنًّا وأوسعهم نفسًا وأكثرهم صبرًا وأشدهم احتمالًا وأرحبهم صدرًا، ثم لا يحتمل ممن يُحب شيئًا، ولا يقع له معه أيسر مخالفة حتى يُبدي من التَّعديد فنونًا، ومن سوء الظن وُجوهًا. وفي ذلك أقول شعرًا، منه:
Sevgide sûizan ile taraflardan birinin diğerinden çıkan her kelimeyi töhmet altında bırakıp onu asıl maksadından başka bir yöne çekmesi gibi haller de görülür; sevenler arasındaki sitemin aslı da budur. Doğrusu ben, insanların en hüsnüzan sahibi, gönlü en geniş, en sabırlı, en tahammüllü ve göğsü en ferah kimsesi iken, sevdiği kişiden gelen hiçbir şeye katlanamayan, onunla arasında en ufak bir muhalefet yaşandığında türlü türlü serzenişler ortaya döken ve çeşit çeşit sûizanlar sergileyen birini bilirim. Bu hususta söylediğim bir şiirden şu beyitler vardır :
أُسِيءُ ظَنِّي بِكُلِّ مُحتقِر تأتي بِهِ والحَقِيرُ مَنْ حَقَرْ
Önemsiz görülen her şeye karşı sûizan beslerim, Senin yaptığın; zira hakir olan, küçümsenen şeydir.
كَي لَا يُرَى أَصْلُ هِجْرَةٍ وَقلًى فَالنَّارُ فِي بَدْءِ أَمْرِهَا شَرَرْ
Ayrılığın ve nefretin temeli görülmesin diye, Çünkü ateş, işin başında bir kıvılcımdır.
وأَصْلُ عُظْمِ الأُمُورِ أَهْوَنُهَا وَمِنْ صَغِيرِ النَّوَى تَرَى الشَّجَرْ
Büyük işlerin aslı, onların en basit olanıdır, Nitekim küçük bir çekirdekten koca ağacın çıktığını görürsün.
وترى المُحب، إذا لم يَثِق بنقاء طويَّة محبوبه له، كثيرَ التحفظ مما لم يكن يتحفَّظ منه قبل ذلك، مثقفًا لكلامه، مزينًا لحركاته ومرامي طرفه، ولا سيما إن دُهي بمتجنٍّ، وبُلي بمُعربد.
Sevenin, sevgilisinin kendisine karşı niyetinin temiz olduğundan emin olmadığında, daha önce hiç sakınmadığı şeylerden bile çokça sakındığını, sözünü özenle seçtiğini, hareketlerini ve bakışlarını süslediğini görürsün; hele bir de bahane arayıp suç yükleyen birine çatmış ve hırçın biriyle sınanmışsa.
ومن آياته مراعاة المحب لمحبوبه، وحفظُه لكُل ما يقع منه، وبحثه عن أخباره حتى لا تسقط عنه دقيقة ولا جليلة، وتتبُّعه لحركاته. ولعمري لقد تَرى البليد بصيرًا في هذه الحالة ذكيًّا، والغافل فطنًا.
Sevginin alâmetlerinden biri de sevenin sevgilisini gözetmesi, ondan sadır olan her şeyi hafızasında tutması, küçük büyük hiçbir şey gözünden kaçmayacak şekilde onun haberlerini araştırması ve hareketlerini takip etmesidir. Ömrüme mükâfat olsun ki, bu durumda bön kimseyi basiretli ve zeki, gafil kimseyi de uyanık görürsün.
خبر
Haber
ولقد كنتُ يومًا بالمريَّة قاعدًا في دكَّان إسماعيل بن يونس الطبيب الإسرائيلي، وكان بصيرًا بالفِراسة مُحسنًا لها، وكُنَّا في لمَّة، فقال له مجاهد بن الحصين القيسي: ما تقول في هذا؟ وأشار إلى رجل مُنتبذ عنَّا ناحية اسمه حاتم، ويُكنى أبا البقاء، فنظر إليه ساعةً يسيرةً ثم قال: هو رجل عاشق، فقال له: صدقت، فمن أين قلت هذا؟ قال: لِبُهْت مُفرط ظاهر على وجهه فقط دون سائر حركاته، فعلمت أنه عاشق وليس بمُريب.
Bir gün Meriyye'de, İsrâiloğulları'ndan tabip İsmâil b. Yûnus'un dükkânında oturuyordum; kendisi ferâset ilminde mahir ve bu işi iyi bilen biriydi. Biz bir grup halinde otururken Mücâhid b. el-Husayn el-Kaysî ona, bizden biraz uzakta bir köşede duran, adı Hâtim, künyesi Ebü'l-Bekâ olan bir adamı işaret ederek: “Şu adam hakkında ne dersin?” dedi. [İsmâil] ona kısa bir süre baktıktan sonra: “O, âşık bir adamdır” dedi. [Mücâhid] ona: “Doğru söyledin, peki bunu nereden çıkardın?” diye sordu. O da şöyle dedi: “Diğer hareketlerinde değil de sadece yüzünde beliren aşırı dalgınlık ve şaşkınlıktan; buradan onun şüpheli biri değil, bir âşık olduğunu anladım.”