باب من أحب بالوصف
Vasfedilmeyle Seven Kimsenin Bâbı
ومن غريب أصول العشق أن تقع المَحبة بالوصف دون المُعاينة، وهذا أمر يُترقَّى منه إلى جميع الحب، فتكون المراسلة والمكاتبة والهم والوجد والسهر على غير الأبصار، فإن للحكايات ونعت المحاسن ورصف الأخبار تأثيرًا في النفس ظاهرًا.
Aşkın tuhaf temellerinden biri de sevginin, bizzat görmeksizin, sadece vasfedilmeyle meydana gelmesidir. Bu öyle bir durumdur ki, buradan sevginin bütün mertebelerine çıkılır; böylece gözle görmeden haberleşmeler, mektuplaşmalar, keder, vecd ve uykusuzluk baş gösterir. Zira hikâyelerin, güzelliklerin anlatılmasının ve haberlerin art arda dizilmesinin nefis üzerinde apaçık bir tesiri vardır.
وأن تسمع نَغمتها من وراء جدار، فيكون سببًا للحب واشتغال البال.
Bir duvarın arkasından onun nağmesini duyman da sevgiye ve zihnin meşgul olmasına sebep olabilir.
وهذا كله قد وقع لغير ما واحد، ولكنه عندي بُنيان هارٍ على غير أُسٍّ، وذلك أن الذي أفرغ ذهنه في هوى مَن لم يرَ لا بُد له إذ يخلو بفكره أن يُمثل لنفسه صورةً يتوهمها، وعينًا يُقيمها نُصب ضميره، لا يتمثَّل في هاجسِه غيرَها، قد مال بوهمه نحوها، فإن وقعت المُعاينة يومًا ما فحينئذٍ يتأكَّد الأمر أو يبطل بالكلية، وكلا الوجهين قد عَرض وعُرف. وأكثرُ ما يقع هذا في ربَّات القُصور المحجوبات من أهل البيوتات مع أقاربهن من الرجال، وحُب النساء في هذا أثبت من حُب الرجال؛ لضعفهن وسُرعة إجابة طبائعهن إلى هذا الشأن، وتمكُّنه منهن. وفي ذلك أقول شعرًا، منه:
Bütün bunlar birden fazla kişinin başına gelmiştir; ancak bu, bana göre temelsiz ve yıkılmaya yüz tutmuş bir binadır. Çünkü zihnini görmediği birinin aşkına vakfeden kimse, düşüncesiyle baş başa kaldığında, kendi nefsinde vehmettiği bir sureti canlandırmak ve vicdanının karşısına diktiği, kuruntusunda ondan başkasının şekillenmediği ve vehmiyle kendisine meylettiği bir varlığı koymak zorundadır. Eğer günün birinde bizzat görme gerçekleşirse, işte o zaman bu iş ya iyice pekişir ya da tamamen ortadan kalkar; her iki durumla da karşılaşılmış ve bu bilinmiştir. Bu hal daha ziyade, köklü ailelere mensup olup saraylarda perde arkasında yaşayan hanımlar ile onların erkek akrabaları arasında meydana gelir. Bu hususta kadınların sevgisi erkeklerin sevgisinden daha sağlamdır; çünkü onlar zayıftır, tabiatları bu işe hızla icabet eder ve bu hal onlarda iyice yer eder. Bu konuda söylediğim bir şiirden şu beyitler vardır :
وَيَا مَنْ لَامَنِي فِي حُبِّ مَنْ لَمْ يَرَهُ طَرْفِي
Ey beni sevdiğim için kınayan, Gözümün görmediği kimseyi!
لَقَدْ أَفْرَطْتَ فِي وَصْفِـ ـكَ لِي فِي الحُبِّ بِالضَّعْفِ
Beni vasfederken haddi aştın, Sevgi hususunda zayıflıkla.
فَقُلْ: هَلْ تُعْرَفُ الجَنَّـ ـةُ يَوْمًا بِسِوَى الوَصْفِ
Söyle bakalım: Cennet bilinir mi, Bir gün olsun vasfedilmekten başka bir yolla?
وأقول شعرًا في استحسان النَّغمة دون وقوع العين على العيان، منه:
Göz bizzat görmeden sadece nağmeyi beğenme hakkında da bir şiir söyledim; ondan şu beyit vardır :
قَدْ حَلَّ جَيْشُ الغَرَامِ سَمْعِي وَهْوَ عَلَى مُقْلَتَيَّ يَبْدُو
Aşk ordusu kulağıma konakladı, Ve şimdi göz bebeklerimde belirmektedir.
وأقول أيضًا في مخالفة الحقيقة لظنِّ المحبوب عند وقوع الرؤية:
Görme gerçekleştiğinde hakikatin, sevilen hakkındaki zanna aykırı çıkması hususunda da şöyle derim :
وَصَفُوكَ لِي حَتَّى إِذَا أَبْصَرْتُ مَا وَصَفُوا علمتُ بِأَنَّهُ هَذَيَانُ
Seni bana anlattılar; nihayet gördüğümde, Anlattıkları şeyi, bildim ki o bir hezeyanmış.
فَالطَّبْلُ جِلْدٌ فَارِغٌ وَطَنِينُهُ يَرْتَاعُ مِنْهُ وَيَفْرَقُ الإِنْسَانُ
Nitekim davul da içi boş bir deridir; fakat gümbürtüsünden, Dehşete kapılır ve korkar insan.
وفي ضد هذا أقول:
Bunun aksi hakkında ise şöyle derim :
لَقَدْ وَصَفُوكَ لِي حَتَّى الْتَقَيْنَا فَصَارَ الظَّنُّ حَقًّا فِي العِيَانِ
Seni bana anlattılar; nihayet karşılaştığımızda, Zan, gözle görmekle hakikate dönüştü.
فَأَوْصَافُ الجِنَانِ مُقَصِّرَاتٌ عَلَى التَّحْقِيقِ عَنْ قَدرِ الجِنَانِ
Cennetlerin vasıfları da yetersiz kalır, Hakikatte cennetlerin kadri karşısında.
وإن هذه الأحوال لتحدُث بين الأصدقاء والإخوان، وعني أُحدث.
Şüphesiz bu haller dostlar ve kardeşler arasında da meydana gelir; burada bizzat kendimden bahsedeceğim.
خبر
Haber
إنه كان بيني وبين رجل من الأشراف ودٌّ وكيد وخطاب كثير، وما تراءينا قط، ثم منح الله لي لقاءه، فما مرَّت إلا أيام قلائل حتى وقعت لنا مُنافرة عظيمة ووحشة شديدة متصلة إلى الآن، فقلت في ذلك قطعةً، منها:
Benimle eşraftan bir zat arasında sağlam bir sevgi ve yoğun bir mektuplaşma vardı, fakat birbirimizi hiç görmemiştik. Sonra Allah bana onunla karşılaşmayı nasip etti; aradan henüz birkaç gün geçmişti ki, aramızda şu ana kadar devam eden büyük bir nefret ve şiddetli bir soğukluk meydana geldi. Bunun üzerine bir kıta söyledim; ondan şu beyit vardır :
أبدلت أَشْخَاصنَا كُرْهًا وَفَرْطَ قِلًى كَمَا الصَّحَائِفُ قَدْ يُبْدَلْنَ بِالنَّسْخِ
Bedenlerimiz sevgiyi nefrete ve aşırı bir soğukluğa dönüştürdü, Tıpkı sayfaların istinsah edilirken değiştirildiği gibi.
ووقع لي ضدُّ هذا مع أبي عامر بن أبي عامر — رحمة الله عليه — فإني كنت له على كراهة صحيحة، وهو لي كذلك، ولم يرني ولا رأيته، وكان أصل ذلك تَنقيلًا يُحمل إليه عني وإليَّ عنه، ويؤكده انحراف بين أبوينا لتنافسهما فيما كانا فيه من صُحبة السلطان ووجاهة الدنيا، ثم وفَّق الله الاجتماعَ به، فصار لي أودَّ الناس، وصرتُ له كذلك إلى أن حال الموت بيننا. وفي ذلك أقول قطعةً، منها:
Bunun tam aksi ise Ebû Âmir b. Ebî Âmir —Allah'ın rahmeti üzerine olsun— ile başıma geldi: Ben ona karşı gerçek bir nefret besliyordum, o da bana karşı öyleydi; üstelik ne o beni görmüştü ne de ben onu. Bunun asıl sebebi, benden ona ve ondan bana taşınan laflardı. Babalarımızın sultanın sohbetinde bulunmak ve dünyevî itibar kazanmak hususundaki rekabetlerinden ötürü aralarında bulunan soğukluk da bunu pekiştiriyordu. Sonra Allah onunla bir araya gelmeyi nasip etti; bunun üzerine o bana insanların en sevgilisi oldu, ölüm aramıza girene dek ben de onun için öyle oldum. Bu hususta söylediğim bir kıtadan şu beyitler vardır :
أَخٌ لِي كَسَّبَنِيهِ اللِّقَاءُ وَأَوْجَدَنِي فِيهِ عِلْقًا شَرِيفًا
Bir kardeşim var ki, onu bana kavuşma kazandırdı, Ve bana onun şahsında şerefli, paha biçilmez bir hazine buldurdu.
وَقَدْ كُنْتُ أَكْرَهُ مِنْهُ الجِوَارَ وَمَا كُنْتُ أَرْغَبُهُ لِي أَلِيفًا
Oysa ben onun yakınlığından hoşlanmazdım, Ve kendime dost olmasını hiç arzu etmezdim.
وَكَانَ البَغِيضَ فَصَارَ الحَبِيبَ وَكَانَ الثَّقِيلَ فَصَارَ الخَفِيفَا
Sevilmeyen biriydi, sevgili oldu; Ağır gelen biriydi, cana yakın oldu.
وَقَدْ كُنْتُ أُدْمِنُ عَنْهُ الوَجِيفَ فَصِرْتُ أُدِيمُ إِلَيْهِ الوَجِيفَا
Önceleri ondan sürekli hızla kaçarken, Şimdi ona doğru durmadan koşar oldum.
وأما أبو شاكر عبد الرحمن بن محمد القبريُّ فكان لي صديقًا مدةً على غير رؤية، ثم التقينا فتأكَّدت المودة واتصلت وتمادت إلى الآن.
Ebû Şâkir Abdurrahman b. Muhammed el-Kabrî'ye gelince; o da birbirimizi görmediğimiz halde bir süre benim dostumdu. Sonra karşılaştık; sevgimiz pekişti, kesintisiz sürdü ve şu ana kadar devam etti.