Binûn

Ancak Uzun Süreli Birliktelikle Seven Kimsenin Bâbı

Kaynak: Güvercin Gerdanlığı — Tavku’l-Hamâme · İbn Hazm · Hindawi neşri · Türkçe çeviri

باب من لا يحب إلا مع المطاولة

Ancak Uzun Süreli Birliktelikle Seven Kimsenin Bâbı

ومن الناس من لا تصحُّ محبته إلا بعد طولِ المُخافتة، وكثيرِ المُشاهدة، ومتمادي الأُنس، وهذا الذي يوشك أن يدوم ويثبت ولا يَحيك فيه مرُّ الليالي، فما دَخل عسيرًا لم يخرج يسيرًا؛ وهذا مذهبي. وقد جاء في الأثر أن الله عز وجل قال للروح — حين أمره أن يدخل جسدَ آدم وهو فخَّار فهابَ وجَزعَ: ادخُل كرهًا واخرُج كرهًا. حُدِّثناه عن شيوخنا.

İnsanlardan kimisinin sevgisi ise ancak uzun süreli gizli sohbetlerden, çokça görüşmelerden ve devamlı ünsiyetten sonra sahih olur. İşte sürüp gitmeye, sabit kalmaya ve gecelerin geçmesinin kendisine tesir etmemesine en yakın olan sevgi budur; zira zor giren kolay çıkmaz. Benim mezhebim de budur. Nitekim eserde (nakilde) varid olduğuna göre, Allah azze ve celle ruha —henüz pişmiş çamur halindeki Âdem'in cesedine girmesini emrettiğinde, ruh bundan çekinip sızlanınca— şöyle buyurmuştur: “İstemeyerek gir ve istemeyerek çık!” Bu bize hocalarımızdan nakledilmiştir.

ولقد رأيت من أهل هذه الصفة مَن إن أَحسَّ من نفسه بابتداء هوًى، أو توَجَّس مِن استحسانه ميلًا إلى بعض الصور؛ استعمل الهجر وترك الإلمام لئلا يزيد ما يجد فيخرج الأمر عن يده، ويُحال بين العَيْر والنَّزَوان. وهذا يدل على لُصوق الحُب بأكباد أهل هذه الصفة، وأنه إذا تمكَّن منهم لم يُحَلَّ أبدًا. وفي ذلك أقول قطعةً، منها:

Bu sıfata sahip kimseler arasında öylelerini gördüm ki, nefsinde bir aşkın başlangıcını hissedecek olsa veya beğenisinden ötürü bazı suretlere karşı bir meyil sezinlese, içindeki duygu artıp da iş çığırından çıkmasın ve iş işten geçmesin diye hemen ayrılık yolunu tutar ve uğramayı terk eder. Bu da sevginin, bu sıfata sahip kimselerin ciğerlerine nasıl yapıştığına ve onlarda bir kez yer ettiğinde bir daha asla çözülmediğine delalet eder. Bu hususta söylediğim bir kıtadan şu beyitler vardır :

سَأبعدُ عَنْ دَوَاعِي الحُبِّ إِنِّي رَأَيْتُ الحَزْمَ مِنْ صِفَةِ الرَّشِيدِ

Sevgiye davet eden şeylerden uzak duracağım; çünkü ben, İhtiyatlı olmayı, aklı başında kimsenin sıfatı olarak gördüm.

رَأَيْتُ الحُبَّ أَوَّلُهُ التَّصَدِّي بَعَيْنِكَ فِي أَزَاهِيرِ الخُدُودِ

Gördüm ki sevginin başlangıcı, yönelmektir Gözünle, yanakların çiçekleri arasında.

فَبَيْنَا أَنْتَ مُغْتَبِطٌ مُخَلًّى إِذَا قَدْ صِرْتَ فِي حَلَقِ القُيُودِ

Sen halinden memnun ve hür bir vaziyette iken bir de bakarsın ki, Ansızın bukağıların halkaları içine düşmüşsün.

كَمُغْتَرٍّ بِضَحْضَاحٍ قَرِيبٍ فَذَلَّ فَغَابَ فِي غمرِ المدودِ

Tıpkı kıyıdaki sığ suya aldanan kimse gibi; Ayağı kayar da kabaran dalgaların derinliklerinde kaybolup gider.

وإني لأطيل العجب مِن كل مَن يدعي أنه يحب مِن نظرة واحدة، ولا أكاد أصدقه، ولا أجعل حُبَّه إلا ضربًا من الشهوة، وأما أن يكون في ظنِّي متمكنًا من صميم الفؤاد نافذًا في حجاب القلب فما أُقدِّر ذلك، وما لصق بأحشائي حُبٌّ قطُّ إلا مع الزمن الطويل، وبعد ملازمة الشخص لي دهرًا، وأخذي معه في كل جدٍّ وهزل، وكذلك أنا في السلوِّ والتوقي، فما نسيت ودًّا لي قطُّ، وإن حَنيني إلى كل عهد تقدَّم لي ليُغِصُّني بالطعام، ويُشرقني بالماء — وقد استراح مَن لم تكن هذه صفتُه — وما مللتُ شيئًا قط بعد معرفتي به، ولا أسرعت إلى الأنس بشيء قط أولَ لقائي له، وما رغبتُ في الاستبدال إلى سبب من أسبابي مذ كنت، لا أقول في الأُلَّاف والإخوان وحدهم، لكن في كل ما يَستعمل الإنسان من ملبوس ومركوب ومطعوم وغير ذلك، وما انتفعتُ بعيش ولا فارقني الإطراق والانفلاق مذ ذقت طعم فراق الأحبة، وإنه لشَجًى يعتادني وولوع همٍّ ما ينفكُّ يَطْرُقني، ولقد نغَّصَ تذكري ما مَضى كلَّ عيشٍ أستأنفه، وإني لقَتيل الهموم في عداد الأحياء، ودفين الأسى بين أهل الدنيا. والله المحمود على كل حال لا إله إلا هو. وفي ذلك أقول شعرًا، منه:

Doğrusu ben, tek bir bakışla sevdiğini iddia eden herkese uzun uzun şaşarım; ona neredeyse hiç inanmam ve onun bu sevgisini bir tür şehvetten başka bir şey saymam. Yoksa bunun, benim zannımca gönlün derinliklerine yerleşmiş ve kalp perdesinin içine işlemiş olması ihtimalini hiç düşünmem. Benim bağrıma ise uzun bir zaman geçmedikçe, o kişiyle bir ömür boyu ayrılmaz biçimde birlikte olmadıkça ve onunla her ciddi işte ve şakada bulunmadıkça hiçbir sevgi yapışmamıştır. Unutmak ve sakınmak hususunda da böyleyimdir: Şimdiye dek hiçbir sevgimi unutmadım; geçmişteki her ahde duyduğum özlem, yediğim lokmayı boğazıma dizer, içtiğim suyu boğazımda düğümler —bu sıfatta olmayan kimse gerçekten rahat etmiştir—. Bir şeyi tanıdıktan sonra ondan hiç usanmadım; ilk karşılaştığım anda da hiçbir şeye hemen ısınmadım. Kendimi bildim bileli, sahip olduğum hiçbir şeyi bir başkasıyla değiştirmeye rağbet etmedim; bunu sadece dostlar ve kardeşler hakkında söylemiyorum, insanın kullandığı giyecek, binek, yiyecek ve diğer bütün şeyler için de söylüyorum. Sevdiklerimin ayrılığının tadını tattığımdan beri ne hayattan bir fayda gördüm ne de başımı öne eğip düşünmek ve kederden parçalanmak benden ayrıldı. Bu, bana sürekli musallat olan bir boğaz düğümü ve yakamı hiç bırakmayan, geceleyin gelip çatan bir keder tutkusudur. Geçmişi hatırlamam, yeniden başladığım her hayatı bana zehir etmiştir. Doğrusu ben, yaşayanlar arasında sayılan bir kederler kurbanı ve dünya ehli arasında toprağa verilmiş bir hüzün ölüsüyüm. Her halükârda hamd Allah'a mahsustur, O'ndan başka ilâh yoktur. Bu hususta söylediğim bir şiirden şu beyitler vardır :

مَحَبَّةُ صِدْقٍ لَمْ تَكُنْ بِنْتَ سَاعَةٍ وَلَا وَرِيَتْ حِينَ ارْتِيَادٍ زِنَادُهَا

Gerçek bir sevgi, bir anın ürünü değildir, Ve çakmak taşı, ilk denemede hemen ateş çıkarmaz.

وَلَكِنْ عَلَى مَهلٍ سَرَتْ وَتَوَلَّدَتْ بِطُولِ امْتِزَاجٍ فَاسْتَقَرَّ عِمَادُهَا

Fakat o, ağır ağır yayıldı ve doğdu, Uzun bir kaynaşmayla; böylece direği sağlamca yerleşti.

فَلَمْ يَدْنُ مِنْهَا عَزْمُهَا وَانْتِفَاضُهَا وَلَمْ يَنْأَ عَنْهَا مُكْثُهَا وَازْدِيَادُهَا

Ondan ne çözülüp gitmesi ne de sarsılması yakın oldu, Ne de kalıcılığı ve artması ondan uzaklaştı.

يُؤَكِّدُ ذَا أَنَّا نَرَى كُلَّ نَشْأَةٍ تَتِمُّ سَرِيعًا عَنْ قَرِيبٍ معادُهَا

Şu husus bunu teyit eder ki: Biz her neşvünemânın, Hızla tamamlandığında, yok oluşunun da pek yakın olduğunu görürüz.

وَلَكِنَّنِي أَرْضٌ عزَازٌ صليبةٌ مَنِيعٌ إلى كُل الغُرُوسِ انْقِيَادُهَا

Fakat ben, sert ve katı bir toprağım, Her fidana boyun eğmesi imkânsız olan.

فَمَا نَفِدتْ مِنْهَا لَدَيْهَا عُرُوقُهَا فَلَيْسَتْ تُبَالِي أَنْ تَجُودَ عِهَادُهَا

Orada tutunan kökler ise bir daha kurumaz, Ve bahar yağmurlarının cömertçe yağmasına bile aldırış etmez.

ولا يظن ظانٌّ ولا يتوهَّم متوهِّم أن كل هذا مخالف لقولي المسطر في صدر الرسالة، أن الحب اتصال بين النفوس في أصل عالمها العُلوي، بل هو مؤكِّد له؛ فقد علمنا أن النفس في هذا العالم الأدنى قد غمرتْها الحُجب، ولحقتْها الأغراض، وأحاطتْ بها الطبائع الأرضية الكونية، فسترت كثيرًا من صفاتها وإن كانت لم تحله، لكن حالت دونه فلا يُرجَى الاتصال على الحقيقة إلا بعد التهيؤ من النفس والاستعداد له، وبعد إيصال المعرفة إليها بما يشاكلها ويوافقها، ومقابلة الطبائع التي خفيت مما يُشابهها من طبائع المحبوب، فحينئذٍ يتصل اتصالًا صحيحًا بلا مانع.

Hiç kimse bütün bunların, risâlenin başında yazdığım “Sevgi, ulvî âlemlerinin aslında nefisler arasındaki bir birleşmedir” sözüme aykırı olduğunu sanmasın ve böyle bir vehme kapılmasın; bilakis bu, o sözü teyit etmektedir. Zira biz biliyoruz ki, bu süflî âlemde nefsi perdeler bürümüş, ona dünyevî maksatlar ilişmiş ve kendisini yeryüzüne ait kevni tabiatlar kuşatmıştır. Bunlar, nefsin sıfatlarını tamamen değiştirmemişse de birçoğunu örtmüş ve aralarına engel olarak girmiştir. Dolayısıyla hakiki anlamda bir birleşme, ancak nefsin buna hazırlanıp istidat kazanmasından, kendisine benzeyen ve uygun düşen şeyin bilgisinin ona ulaştırılmasından ve sevgilinin tabiatlarından kendisine benzeyenlerle gizli kalmış tabiatların karşı karşıya gelmesinden sonra ümit edilebilir. İşte o zaman, hiçbir engel olmaksızın sahih bir birleşmeyle birleşir.

وأما ما يقع من أول وهلة ببعض أعراض الاستحسان الجسدي، واستطراف البصر الذي لا يجاوز الألوان، فهذا سر الشهوة ومعناها على الحقيقة، فإذا غَلبت الشهوة وتجاوزت هذا الحد، ووافق الفصلَ اتصالٌ نفساني تشترك فيه الطبائع مع النفس يُسمَّى عشقًا. ومن هذا دخل الغَلَط على من يزعُم أنه يُحب اثنين، ويعشق شخصين متغايرين، فإنما هذا من جهة الشهوة التي ذكرنا آنفًا، وهي على المجاز تسمى محبةً لا على التحقيق. وأما نفس المحب فما في المَيل به فضل يصرفه من أسباب دينه ودنياه، فكيف بالاشتغال بحبٍّ ثانٍ. وفي ذلك أقول:

İlk bakışta bazı bedenî güzellik arazlarıyla ve renklerin ötesine geçmeyen göz hoşnutluğuyla meydana gelen şeye gelince, işte bu şehvetin sırrı ve hakiki anlamıdır. Şehvet galip gelip bu sınırı aştığında ve bu duruma tabiatların nefisle ortak olduğu nefsânî bir birleşme uygun düştüğünde, buna aşk adı verilir. İki kişiyi sevdiğini ve birbirinden farklı iki şahsa âşık olduğunu iddia eden kimsenin yanılgıya düşmesi de işte buradan kaynaklanmıştır. Zira bu durum, ancak az önce zikrettiğimiz şehvet cihetindendir ve hakiki anlamda değil, mecaz yoluyla sevgi diye adlandırılır. Sevenin nefsine gelince, onun meylinde dinî ve dünyevî işlerine ayıracağı bir fazlalık dahi kalmamıştır; hâl böyleyken ikinci bir sevgiyle nasıl meşgul olabilir? Bu hususta şöyle derim ki;

كَذبَ المُدَّعِي هَوَى اثْنَيْنِ حَتْمًا مِثْلَمَا فِي الأُصُولِ أُكْذِب مَانِي

İki kişiyi sevdiğini iddia eden kesinlikle yalan söylemiştir, Tıpkı dinin asıllarında Mânî'nin yalanlandığı gibi.

لَيْسَ فِي القَلْبِ مَوْضِعٌ لَحَبِيبَيْـ ـنِ وَلَا أَحْدَثُ الأُمُورِ بِثَانِي

Kalpte iki sevgiliye yer yoktur, Sonradan meydana gelen işlerin en yenisi de ikincisi olamaz.

فَكَمَا العَقْلُ وَاحِدٌ لَيْسَ يَدْرِي خَالِقًا غَيْرَ وَاحِدٍ رَحْمَنِ

Nitekim akıl birdir ve bilmez, Tek olan Rahmân'dan başka bir yaratıcı.

فَكَذَا القَلْبُ وَاحِدٌ لَيْسَ يَهْوَى غَيْرَ فَرْدٍ مُبَاعِدٍ أَوْ مُدَانِ

İşte kalp de böyledir, birdir ve sevmez, İster uzaklaştıran ister yakınlaştıran olsun, tek bir kişiden başkasını.

هو في شِرْعَة المَوَدَّةِ ذُو شَكٍّ بَعِيدٍ مِنْ صِحَّةِ الإِيمَانِ

Böyle biri, sevgi şeriatında şüphe içindedir, Sahih imandan da uzaktır.

وَكَذَا الدِّيْنُ وَاحِدٌ مُسْتَقِيمٌ وَكَفُورٌ مِنْ عندهِ دِينَانِ

Din de böyledir; bir tektir ve dosdoğrudur, İki dini olan kimse ise nankör bir kâfirdir.

وإني لأعرف فتًى من أهل الجدِّ والحسب والأدب كان يبتاع الجارية وهي سالمة الصدر من حُبِّه، وأكثر من ذلك كارهة له لقلة حلاوة شمائل كانت فيه، وقُطوب دائم كان لا يفارقه، ولا سيما مع النساء، فكان لا يلبث إلا يسيرًا ريثما يصل إليها بالجماع ويعود ذلك الكُره حبًّا مفرطًا، وكلفًا زائدًا، واستهتارًا مكشوفًا، ويتحول الضجر لصحبته ضجرًا لفراقه. صحبه هذا الأمر في عدة منهن، فقال بعضُ إخواني: فسألته عن ذلك فتبسم نحوي وقال: إذًا والله أخبرك؛ أنا أبطأ الناس إنزالًا، تقضي المرأة شهوتها وربما ثنَّت وإنزالي وشهوتي لم ينقضيا بعدُ، وما فترت بعدها قط، وإني لأبقى بمُنَّتي بعد انقضائها الحين الصالح، وما لاقى صدري صدر امرأة قط عند الخلوة إلا عند تعمدي المعانقة، وبحسب ارتفاع صدري نزول مؤخري.

Ben ciddiyet, soy sop ve edep ehlinden bir genç tanırım ki, gönlünde kendisine karşı hiçbir sevgi bulunmayan, hatta huylarındaki tatlılığın azlığı ve bilhassa kadınlara karşı yüzünden hiç eksik olmayan sürekli çatık kaşlılığı sebebiyle kendisinden nefret eden bir cariyeyi satın alırdı. Çok geçmeden, onunla cinsel birliktelik kurar kurmaz o nefret aşırı bir sevgiye, taşkın bir tutkuya ve açıktan açığa bir düşkünlüğe dönüşür; onunla birlikte olmaktan duyduğu bıkkınlık, ondan ayrılmanın verdiği bir sıkıntıya çevrilirdi. Bu durum, cariyelerinden birçoğunda böylece sürdü. Dostlarımdan biri dedi ki: “Bunun sebebini kendisine sordum; bana doğru gülümseyerek şöyle dedi: ‘Öyleyse vallahi sana haber vereyim; ben insanların en geç boşalanıyım. Kadın şehvetini giderir, hatta bazen ikinci kez tatmin olur da benim boşalmam ve şehvetim henüz sona ermez. Ondan sonra da asla gevşeyip kesilmem; kadının işi bittikten sonra bile epeyce bir vakit gücüm kuvvetim yerinde kalır. Halvet esnasında, bilerek kucaklamak istediğim anlar dışında göğsüm hiçbir kadının göğsüne değmemiştir; göğsüm yukarı kalktığı ölçüde belim aşağı iner.’”

فمثل هذا وشبهه إذا وافق أخلاق النفس ولَّد المحبة؛ إذ الأعضاء الحسَّاسة مسالك إلى النفوس ومؤديات نحوها.

İşte bunun gibi ve buna benzer şeyler nefsin huylarına uygun düştüğünde sevgiyi doğurur; zira duyarlı uzuvlar nefislere giden yollar ve onlara ulaştıran vasıtalardır.