باب من أحب صفةً لم يستحسن بعدها غيرها مما يخالفها
Bir Sıfatı Sevip de Ondan Sonra Ona Aykırı Başka Bir Sıfatı Beğenmeyen Kimse Bâbı
واعلم — أعزَّك الله — أن للحُب حكمًا على النفوس ماضيًا، وسلطانًا قاضيًا، وأمرًا لا يخالَف، وحدًّا لا يُعصى، وملكًا لا يُتعدَّى، وطاعةً لا تُصرف، ونفاذًا لا يُرد؛ وأنه ينقض المِرَر، ويَحُلُّ المُبرَم، ويُحلِّل الجامد، ويُخِلُّ الثابت، ويَحِلُّ الشغافَ، ويُحِلُّ الممنوع. ولقد شاهدت كثيرًا من الناس لا يُتَّهمون في تمييزهم، ولا يُخاف عليهم سقوط في معرفتهم، ولا اختلال بحُسن اختيارهم، ولا تَقصير في حَدْسهم، قد وصفوا أحبابًا لهم في بعض صفاتهم بما ليس بمُستحسن عند الناس، ولا يُرضى في الجمال، فصارت هِجِّيراهم، وعُرضة لأهوائهم، ومنتهى استحسانهم. ثم مضى أولئك إمَّا بسلوٍّ أو بَيْنٍ أو هجر، أو بعض عوارض الحب، وما فارقهم استحسان تلك الصفات ولا بان عنهم تفضيلُها على ما هو أفضل منها في الخليقة، ولا مالوا إلى سواها، بل صارت تلك الصفات المُستجادة عند الناس مهجورةً عندهم وساقطةً لديهم إلى أن فارقوا الدنيا وانقضت أعمارهم، حنينًا منهم إلى مَن فقدوه، وألفة لمن صحبوه.
Bil ki —Allah seni aziz kılsın— sevginin nefisler üzerinde geçerli bir hükmü, kesin bir saltanatı, karşı çıkılmaz bir emri, asi olunmaz bir sınırı, aşılmaz bir mülkü, yüz çevrilmez bir itaati ve geri çevrilmez bir nüfuzu vardır. O, sağlam düğümleri çözer, sıkıca bükülmüş ipleri açar, katı olanı eritir, sabit olanı sarsar, kalbin zarına işler ve yasak olanı helâl kılar. Ben, temyiz kudretlerinden şüphe edilmeyen, bilgilerinde yanılmalarından korkulmayan, güzel tercihlerinde bir bozukluk ve sezgilerinde bir kusur bulunmayan pek çok insan gördüm ki, sevgililerini bazı sıfatları bakımından insanlar nezdinde hiç de hoş karşılanmayan ve güzellik hususunda beğenilmeyen özelliklerle vasfetmişlerdir. Derken bu sıfatlar onların dilinden düşmeyen bir alışkanlık, arzularının hedefi ve beğenilerinin son noktası hâline gelmiştir. Sonra o sevgililer ya unutma ya ayrılık ya terk ediş ya da sevginin diğer hallerinden biriyle çekip gitmişler; fakat bu kimselerden o sıfatları beğenme huyu hiç ayrılmamış, onları yaratılış bakımından daha üstün olan sıfatlara tercih etme halleri kendilerinden zail olmamış ve bunların dışındakilere asla meyletmemişlerdir. Bilakis, insanlar katında makbul sayılan o güzel sıfatlar, kaybettikleri sevgiliye duydukları özlem ve birlikte oldukları kimseye besledikleri ülfet sebebiyle, dünyadan ayrılıp ömürleri sona erinceye kadar onların nezdinde terk edilmiş ve gözden düşmüş olarak kalmıştır.
وما أقول إن ذلك كان تصنُّعًا، لكن طبعًا حقيقيًّا واختيارًا لا دَخَل فيه، ولا يرَوْن سواه، ولا يقولون في طيِّ عَقْدهم بغيره. وإني لأعرف من كان في جِيد حبيبه بعضُ الوقص فما استحسن أغيد ولا غيداء بعد ذلك. وأعرف من كان أول علاقته بجارية مائلة إلى القِصَر فما أحبَّ طويلةً بعد هذا، وأعرف أيضًا من هوَى جاريةً في فمها فَوَه لطيف، فلقد كان يتقذَّر كل فم صغير ويذُمُّه ويكرهه الكراهية الصحيحة. وما أصف عن مَنقوصي الحظُوظ في العلم والأدب، لكن عن أوفر الناس قسطًا في الإدراك، وأحقهم باسم الفهم والدِّراية.
Bunun bir yapmacıklık olduğunu söylemiyorum; bilakis bu, hakiki bir tabiat ve içine hiçbir sahtelik karışmamış bir tercihtir. Onlar bundan başkasını görmezler ve gönüllerinin derinliklerinde bundan gayrısına kail olmazlar. Ben, sevgilisinin boynunda biraz kısalık bulunan ve bundan sonra bir daha uzun ve zarif boyunlu hiçbir erkeği ve kadını beğenmeyen birini tanıyorum. Yine ilk ilişkisi kısaya meyilli bir cariyeyle olup da bundan sonra bir daha uzun boylu hiçbir kadını sevmeyen birini biliyorum. Ayrıca ağzında hoş bir genişlik bulunan bir cariyeye gönül vermiş birini de tanırım ki, o günden sonra her küçük ağızdan tiksinir, onu kınar ve ondan gerçek bir nefretle nefret ederdi. Ben bunları ilim ve edep bakımından nasibi kıt kimselerden nakletmiyorum; bilakis idrak hususunda insanların en bol paya sahip olanlarından, anlayış ve dirayet vasfına en layık bulunanlarından bahsediyorum.
وعنِّي أخبرك أني أحببتُ في صباي جاريةً لي شقراء الشعر، فما استحسنتُ من ذلك الوقت سوداء الشعر، ولو أنه على الشمس أو على صورة الحسن نفسه. وإني لأجد هذا في أصل تركيبي من ذلك الوقت، لا تُؤاتيني نفسي على سواه، ولا تحب غيره البتة. وهذا العارض بعينه عَرض لأبي — رضي الله عنه — وعلى ذلك جرى إلى أن وافاه أجلُه.
Kendimden haber vereyim ki, ben gençliğimde sarı saçlı bir cariyemi sevmiştim; o vakitten beri, güneşin üzerinde ya da bizzat güzelliğin suretinde bile olsa siyah saçlı hiçbir kadını beğenmedim. O zamandan bu yana bunu kendi yaratılışımın aslında buluyorum; nefsim bundan başkasına uymuyor ve kesinlikle başkasını sevmiyor. Bu hâlin tıpkısı babam radıyallâhu anh'ın da başına gelmişti ve eceli kendisine erişinceye kadar bu hâl üzere devam etti.
وأما جماعة خلفاء بني مروان — رحمهم الله — ولا سيما ولدُ الناصر منهم، فكلهم مجبولون على تفضيل الشقرة، لا يختلف في ذلك منهم مختلف، وقد رأيناهم ورأينا من رآهم من لَدُن دولة الناصر إلى الآن فما منهم إلا أشقر؛ نزاعًا إلى أمهاتهم، حتى قد صار ذلك فيهم خِلقة، حاشا سليمان الظافر — رحمه الله — فإني رأيته أسود اللمَّة واللحية.
Mervânoğulları halifelerinin tamamına —rahimehumullâh— ve bilhassa içlerinden en-Nâsır'ın soyuna gelince, onların hepsi sarışınlığı tercih etme tabiatı üzere yaratılmışlardır; bu hususta aralarından tek bir kişi bile farklılık göstermez. Biz en-Nâsır'ın devletinden şu ana kadar hem onları hem de onları görenleri gördük; annelerine çekmeleri sebebiyle içlerinde sarışın olmayan hiç kimse yoktur, öyle ki bu durum onlarda artık fıtrî bir özellik hâline gelmiştir. Yalnız Süleyman ez-Zâfir rahimehullâh bundan müstesnadır; zira ben onun saçının ve sakalının siyah olduğunu gördüm.
وأما الناصر والحكم المُستنصر — رضي الله عنهما — فحدثني الوزير أبي — رحمه الله — وغيره أنهما كانا أشقرَين أشهلين، وكذلك هشام المؤيَّد، ومحمد المهدي، وعبد الرحمن المرتضي — رحمهم الله — فإني قد رأيتهم مرارًا، ودخلت عليهم فرأيتهم شُقرًا شُهلًا، وهكذا أولادهم وإخوتهم وجميع أقاربهم، فلا أدري أذلك استحسان مركَّب في جميعهم أم لرواية كانت عند أسلافهم في ذلك فجرَوْا عليها. وهذا ظاهر في شعر عبد الملك بن مروان بن عبد الرحمن بن مروان بن أمير المؤمنين الناصر، وهو المعروف بالطليق، وكان أشعر أهل الأندلس في زمانهم، وأكثر تغزله فبالشُّقر، وقد رأيته وجالسته.
En-Nâsır ve el-Hakem el-Müstansır radıyallâhu anhümâ'ya gelince; vezir olan babam rahimehullâh ve başkaları bana o ikisinin sarışın ve elâ gözlü olduklarını anlattı. Keza Hişâm el-Müeyyed, Muhammed el-Mehdî ve Abdurrahman el-Murtazâ rahimehumullâh da böyledir; ben onları defalarca gördüm ve huzurlarına girdim, hepsinin de sarışın ve elâ gözlü olduklarını müşahede ettim. Onların evlatları, kardeşleri ve bütün akrabaları da hep böyledir. Artık bu, hepsinin tabiatına yerleştirilmiş bir beğeni midir, yoksa selefleri nezdinde bu hususta var olan bir rivayetten dolayı mı bu yol üzere gitmişlerdir, bilmiyorum. Bu durum, Müminlerin Emîri en-Nâsır'ın oğlu Mervân'ın oğlu Abdurrahman'ın oğlu Mervân'ın oğlu olan ve et-Talîk diye tanınan Abdülmelik'in şiirinde açıkça görülmektedir. O, kendi zamanında Endülüs ehlinin en büyük şairiydi ve gazellerinin çoğu sarışınlar hakkındaydı; ben kendisini gördüm ve meclisinde bulundum.
وليس العجب فيمن أحبَّ قبيحًا ثم لم يَصحبه ذلك في سواه، فقد وقع من ذلك، ولا فيمن طُبع مذ كان على تفضيل الأدنى، ولكن فيمن كان ينظُر بعين الحقيقة ثم غَلب عليه هوًى عارضٌ بعد طول بقائه في الجماعة، فأحاله عما عهدتْه نفسُه حوالةً صارت له طبعًا، وذهب طبعه الأول وهو يعرف فضل ما كان عليه أوَّلًا، فإذا رجع إلى نفسه وجدها تأبَى إلا الأدنى، فأعجب لهذا التغلب الشديد والتسلط العظيم، وهو أصدق المحبة حقًّا، لا من يتحلَّى بشِيَم قوم ليس منهم، ويدَّعي غريزةً لا تقبله، فيزعم أنه يتخيَّر من يحب. أما لو شغل الحب بصيرته وأطاح فكرته، وأجحف بتمييزه؛ لحال بينه وبين التخيُّل والارتياد. وفي ذلك أقول شعرًا، منه:
Şaşılacak şey, çirkin birini sevip de bu hâli başkasında devam etmeyen kimse değildir —ki böyleleri olmuştur—; keza yaratılışından beri hep daha aşağı olanı tercih etme tabiatı üzere bulunan kimse de değildir. Asıl şaşılacak olan, önceleri hakikat gözüyle bakarken, insanların genel beğenisi üzere uzun süre kaldıktan sonra sonradan ortaya çıkan bir tutkunun kendisine galip geldiği kimsedir. Bu tutku onu, nefsinin alışageldiği halden öyle bir çevirmiştir ki bu yeni durum onun için bir tabiat hâline gelmiş ve ilk tabiatı ortadan kalkmıştır. Üstelik o, başlangıçta üzerinde bulunduğu hâlin üstünlüğünü de bilmektedir; fakat kendi nefsine döndüğünde onun daha aşağı olandan başkasını kabul etmediğini görür. İşte bu şiddetli galebe ve büyük tahakküme hayret et! Gerçekten en sadık sevgi de budur; yoksa kendilerinden olmadığı bir topluluğun huylarıyla süslenen, kendisini kabul etmeyen bir fıtratı iddia eden ve böylece seveceği kimseyi bizzat seçtiğini ze'm eden kimsenin sevgisi değil. Şayet sevgi onun basiretini meşgul etse, düşüncesini başından alsa ve temyiz gücünü silip süpürseydi, elbette onunla hayal kurup ince eleyip sık dokuma arasına engel olarak girerdi. Bu hususta söylediğim bir şiirden bazı beyitler şöyledir;
مِنْهُمْ فَتًى كَانَ فِي مَحْبُوبِهِ وَقَص كَأَنَّمَا الغيدُ فِي عَيْنَيْهِ جنَّانُ
Onlardan bir genç vardı ki, sevgilisinin boynunda kısalık bulunurdu, Sanki uzun ve zarif boyunlular onun gözünde birer cindi.
وَكَانَ مُنْبَسِطًا فِي فَضْلِ خِبْرَتِهِ بِحُجَّةٍ حَقُّهَا فِي القَوْلِ تِبْيَانُ
Kendi tecrübesinin üstünlüğünü anlatmakta pek rahat ve genişti, Sözde açıkça ortaya konulmayı hak eden bir delille.
إِنَّ المَهَا وَبِهَا الأَمْثَالُ سَائِرَةٌ لَا يُنْكِرُ الحُسْنَ فِيهَا الدَّهْرَ إِنْسَانُ
Derdi ki: “Yaban sığırları —ki haklarında darbımeseller dilden dile dolaşır—, Ve zaman boyunca hiçbir insan onların güzelliğini inkâr etmez,
وُقْصٌ فَلَيْسَ بِهَا عَنْقَاءُ وَاحِدَةٌ وَهَلْ تُزَانُ بِطُولِ الجِيدِ بُعْرَانُ
Hep kısa boyunludur; içlerinde uzun boyunlu tek bir tane bile yoktur, Hem develer boyunlarının uzunluğuyla hiç süslenip güzelleşir mi?”
وَآخَرٌ كَانَ فِي مَحْبُوبِهِ فَوَهٌ يَقُولُ حَسْبِيَ فِي الأَفْوَاهِ غِزلَانُ
Bir diğerinin ise sevgilisinin ağzında genişlik vardı, Derdi ki: “Ağızlar hususunda ceylanlar bana yeter.”
وَثَالِثٌ كَانَ فِي مَحْبُوبِه قِصَرٌ يَقُولُ إِنَّ ذَوَاتِ الطُّولِ غِيلَانُ
Üçüncü birinin de sevgilisinde boy kısalığı vardı, Derdi ki: “Uzun boylu kadınlar birer gulyabanidir.”
وأقول أيضًا:
Yine şöyle derim;
يَعِيبُونَهَا عِنْدِي بِشُقْرَةِ شَعْرِهَا فَقُلْتُ لَهُمْ هَذَا الَّذِي زَانَهَا عِنْدِي
Saçının sarılığı sebebiyle yanımda onu ayıplıyorlar, Onlara dedim ki: “Benim nezdimde onu süsleyip güzelleştiren işte budur!”
يَعِيبُونَ لَوْنَ النَّورِ وَالتِّبْرِ ضِلَّةً لِرَأْيِ جَهُولٍ فِي الغِوَايَةِ مُمْتَدِّ
Nurun ve saf altının rengini sapkınlıkla ayıplıyorlar, Azgınlıkta ileri giden cahilce bir görüş uğruna.
وَهَلْ عَابَ لَوْنَ النَّرْجِسِ الغَضِّ عَائِبٌ وَلَوْنَ النُّجُومِ الزَّاهِرَاتِ عَلَى البُعْد
Taze nergisin rengini ayıplayan biri hiç çıkmış mıdır, Ya da uzaktan parıldayan yıldızların rengini?
وَأَبْعَدُ خَلْقِ الله مِنْ كُلِّ حِكْمَةٍ مُفَضِّلُ جِرْمٍ فَاحِمِ اللَّوْنِ مُسْوَدِّ
Allah'ın yarattıkları içinde her türlü hikmetten en uzak olanı, Kömür gibi simsiyah bir cismi tercih edendir.
بِهِ وُصِفَتْ أَلْوَانُ أَهْلِ جَهَنَّمٍ وَلِبْسَةُ بِاكٍ مُثْكَلِ الأَهْلِ مُحْتَدِّ
Cehennem ehlinin renkleri onunla vasfedilmiştir, Ailesini kaybetmiş, yas tutan ağlayıcı kimsenin giysisi de öyledir.
وَمُذْ لَاحَتِ الرَّايَاتُ سُودًا تَيَقَّنتْ نُفُوسُ الوَرَى أَنْ لَا سَبِيلَ إِلَى الرُّشْدِ
Sancaklar siyah olarak belirdiğinden beri kesinlikle anlamıştır, İnsanların nefisleri, doğru yola ulaşmanın hiçbir imkânı kalmadığını.