Binûn

Sözle İmada Bulunma Bâbı

Kaynak: Güvercin Gerdanlığı — Tavku’l-Hamâme · İbn Hazm · Hindawi neşri · Türkçe çeviri

باب التعريض بالقول

Sözle İmada Bulunma Bâbı

ولا بُد لكل مَطلوبٍ من مدخل إليه، وسببٍ يُتوصَّل به نحوه، فلم ينفرد بالاختراع دون واسطة إلا العليمُ الأول جلَّ ثناؤه. فأول ما يستعمل طُلَّاب الوصل وأهل المحبة في كشف ما يجدونه إلى أحِبَّتِهم التعريضُ بالقول؛ إما بإنشاد شعر، أو بإرسال مُثُل، أو تعمية بيت، أو طرح لغز، أو تسليط كلام.

Arzulanan her şeye ulaşmak için mutlaka bir giriş kapısı ve kendisine vasıta kılınacak bir sebep bulunması gerekir; zira hiçbir vasıta olmaksızın yoktan var etme kudreti, yalnızca övgüsü yüce olan Alîm ve Evvel'e mahsustur. Vuslat taliplerinin ve sevgi ehlinin, içlerinde duydukları hisleri sevgililerine açarken başvurdukları ilk şey sözle imada bulunmaktır; bu da ya bir şiir okumak ya darbımeseller söylemek ya bir beytin anlamını gizlemek ya bir bilmece sormak ya da sözü üstü kapalı biçimde yönlendirmek suretiyle olur.

والناس يختلفون في ذلك على قدر إدراكهم، وعلى حسب ما يرونه من أحبتهم من نفار أو أُنس أو فطنة أو بلادة. وإني لأعرف من ابتدأ كشف محبته إلى من كان يُحب بأبيات قلتُها؛ فهذا وشبهه يَبتدئ به الطالب للمودة، فإن رأى أُنسًا وتسهيلًا زاد، وإن يُعاين شيئًا من هذه الأمور في حين إنشاده لشيء مما ذكرنا، أو إيراده لبعض المعاني التي حدَّدنا، فانتظاره الجواب إما بلفظ أو بهيئة الوجه والحركات لَمَوْقِفٌ بين الرجاء واليأس هائل، وإن كان حينًا قصيرًا، ولكنه إشراف على بلوغ الأمل أو انقطاعه.

İnsanlar bu hususta idraklerinin ölçüsüne ve sevgililerinde gördükleri ürkeklik, yakınlık, zekâ ya da anlayışsızlık hallerine göre farklılık gösterirler. Ben, sevdiği kimseye sevgisini ilk kez benim söylediğim bazı beyitlerle açmaya başlayan birini biliyorum. İşte sevgi talibi işe bununla ve benzeri şeylerle başlar; eğer bir yakınlık ve kolaylık görürse devam edip artırır. Şayet zikrettiğimiz şeylerden birini okuduğu ya da belirttiğimiz manalardan bazılarını dile getirdiği esnada bu hallerden birini müşahede ederse, gerek sözle gerekse yüz ifadesi ve hareketlerle gelecek cevabı beklemesi, kısa bir an sürse bile ümitle ümitsizlik arasında gerçekten korkunç bir duraktır; fakat bu, emele ulaşmanın ya da ümidin tamamen kesilmesinin eşiğidir.

ومن التعريض بالقول: جنسٌ ثانٍ، ولا يكون إلا بعد الاتفاق ومعرفة المحبَّة من المحبوبِ، فحينئذٍ يقع التشكِّي، وعقد المواعيد، والتغرير، وإحكام المودات بالتعريض، وبكلام يظهر لسامعه منه معنًى غير ما يذهبان إليه، فيجيب السامع عنه بجواب غير ما يتأدَّى إلى المقصود بالكلام، على حسب ما يتأدَّى إلى سمعه، ويسبق إلى وهمه، وقد فهم كلُّ واحد منهما عن صاحبه، وأجابه بما لا يفهمه غيرُهما، إلَّا من أُيِّد بحسٍّ نافذ، وأُعين بذكاء، وأُمدَّ بتجربة، ولا سيما إن أحس من معانيهما بشيء، وقَلَّما يغيب عن المتوسِّم المجيد؛ فهنالك لا خفاء عليه فيما يريدان.

Sözle imada bulunmanın ikinci bir türü daha vardır ki, bu ancak karşılıklı uyuşmadan ve sevgilinin de sevgiyi bilmesinden sonra gerçekleşir. İşte o zaman şikâyetleşmeler, buluşma sözleşmeleri, aldatmacalar ve sevgilerin pekiştirilmesi hep ima yoluyla ve dinleyene, o ikisinin kastettiğinden bambaşka bir anlam ifade eden sözlerle vuku bulur. Dinleyen kimse de kulağına ulaşan ve zihnine ilk gelen anlama göre, sözle kastedilen mananın dışındaki bir karşılıkla buna cevap verir. Hâlbuki o iki sevgiliden her biri arkadaşının ne demek istediğini anlamış ve ona kendilerinden başkasının anlayamayacağı bir biçimde cevap vermiştir. Ancak keskin bir sezgiyle desteklenmiş, zekâyla yardım görmüş ve tecrübeyle donatılmış olan kimseler —bilhassa onların manalarından bir şey sezmişlerse— bundan müstesnadır; zaten maharetli bir firaset sahibinin gözünden pek az şey kaçar ve böyle bir durumda o ikisinin ne kastettiği ona gizli kalmaz.

وأنا أعرف فتًى وجاريةً كانا يتحابان، فأرادها في بعض وَصْلها على بعض ما لا يجمل، فقالت: والله لأشكونَّك في الملأ علانيةً، ولأفضحنك فضيحةً مستورةً. فلما كان بعد أيام حضرت الجاريةُ مجلس بعض أكابر المُلوك وأركان الدولة وأجلِّ رجال الخلافة، وفيه ممن يُتوقَّى أمره من النساء والخدم عددٌ كثير، وفي جملة الحاضرين ذلك الفتى؛ لأنه كان بسبب من الرئيس، وفي المجلس مغنياتٌ غيرُها، فلما انتهى الغناء إليها سوَّت عودها، واندفعت تغني بأبيات قديمة، وهي:

Ben birbirini seven bir gençle bir cariye biliyorum; genç, buluşmalarından birinde cariyeden yakışık almayan bir şey istedi. Bunun üzerine cariye: “Vallahi seni herkesin içinde açıktan açığa şikâyet edeceğim ve seni üstü örtülü bir rezaletle rezil edeceğim!” dedi. Aradan birkaç gün geçtikten sonra cariye, en büyük hükümdarlardan, devletin temel direklerinden ve hilâfet ricalinin en ileri gelenlerinden birinin meclisinde hazır bulundu. Mecliste, durumlarından çekinilen çok sayıda kadın ve hizmetkâr vardı; reisle olan bir bağı sebebiyle o genç de orada bulunanlar arasındaydı ve mecliste bu cariyeden başka şarkıcı kadınlar da mevcuttu. Şarkı söyleme sırası kendisine geldiğinde cariye udunu düzenledi ve şu eski beyitleri söylemeye başladı;

غَزَالٌ قَدْ حَكَى بَدْرَ التَّمَامِ كَشَمْسٍ قَدْ تَجَلَّتْ مِنْ غَمَامِ

Ondördündeki dolunaya benzeyen bir ceylan, Bulutların arasından sıyrılıp görünen bir güneş gibi.

سَبَى قَلْبِي بِأَلْحَاظٍ مِرَاضٍ وقَدِّ الغُصْنِ فِي حُسْنِ القَوَامِ

Baygın bakışlarıyla kalbimi esir aldı, Ve düzgün endamındaki fidan gibi boyuyla.

خَضَعتُ خُضُوعَ صَبٍّ مُسْتَكِينٍ لَهُ وذَللتُ ذِلَّةَ مُسْتَهَامِ

Boyun eğmiş tutkun bir âşık gibi ona boyun eğdim, Ve çılgına dönmüş bir sevdalı gibi karşısında zelil oldum.

فَصِلْنِي يَا فَدَيْتُكَ فِي حَلَالٍ فَمَا أَهْوَى وِصَالًا فِي حَرَام

Yoluna feda olduğum, bana helâl dairesinde kavuş, Zira ben haram içinde bir vuslatı arzulamam.

وعلمت أنا هذا الأمر فقلت:

Ben bu hadiseyi öğrendim ve bunun üzerine şöyle dedim;

عِتَابٌ وَاقِعٌ وَشكَاةُ ظُلْمِ أَتَتْ مِنْ ظَالِمٍ حَكَمٍ وَخَصْمِ

Yerini bulan bir sitem ve bir zulüm şikâyeti, Hem hakem hem de hasım olan bir zalimden geldi.

تَشَكَّتْ مَا بِهَا لَمْ يَدْرِ خَلْقٌ سِوَى المَشْكُوِّ مَا كَانَتْ تُسَمِّي

İçindeki derdi şikâyet etti de tek bir kul bile anlamadı, Şikâyet edilen kimseden başka, onun neyi kastettiğini.