20285. Metin
﷽
Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla.
20286. Metin
سُورَةُ سَبَأٍ
SEBE' SURESİ
20287. Metin
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَهُ الْحَمْدُ فِي الْآخِرَةِ. قَدْ ذَكَرْنَا مَا هُوَ بِمَعْنَاهُ مِنَ الْآيَاتِ فِي أَوَّلِ سُورَةِ «الْفَاتِحَةِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ [١ \ ٢] .
Yüce Allah'ın: { وَلَهُ الْحَمْدُ فِي الْآخِرَةِ } “Ahirette de hamd O'nadır.” buyruğu. Bu ayetle aynı anlamda olan ayetleri daha önce Fâtiha Suresi'nin başında, { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ } “Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur” [1:2] buyruğunu açıklarken zikretmiştik.
20288. Metin
قَوْلِهِ تَعَالَى يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَمَا يَخْرُجُ مِنْهَا وَمَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ وَمَا يَعْرُجُ فِيهَا وَهُوَ الرَّحِيمُ الْغَفُورُ. بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِي الْأَرْضِ، أَيْ: مَا يَدْخُلُ فِيهَا كَالْمَاءِ النَّازِلِ مِنَ السَّمَاءِ، الَّذِي يَلِجُ فِي الْأَرْضِ ; كَمَا أَوْضَحَهُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَلَكَهُ يَنَابِيعَ فِي الْأَرْضِ الْآيَةَ [٣٩ \ ٢١] .
Yüce Allah'ın: { يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَمَا يَخْرُجُ مِنْهَا وَمَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ وَمَا يَعْرُجُ فِيهَا وَهُوَ الرَّحِيمُ الْغَفُورُ } “Yere gireni, ondan çıkanı, gökten ineni ve oraya yükseleni bilir. O, çok merhamet edendir, çok bağışlayandır.” buyruğu. Yüce Allah bu kerim ayette, yere gireni, yani gökten inip yere nüfuz eden su gibi şeyleri bildiğini açıklamıştır; nitekim bunu Yüce Allah: { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَلَكَهُ يَنَابِيعَ فِي الْأَرْضِ } “Görmedin mi Allah gökten bir su indirdi de onu yerdeki kaynaklara akıttı...” ayetiyle [39:21] izah etmiştir.
20289. Metin
وَقَوْلِهِ: وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً بِقَدَرٍ فَأَسْكَنَّاهُ فِي الْأَرْضِ الْآيَةَ [٢٣ \ ١٨] ، فَهُوَ جَلَّ وَعَلَا يَعْلَمُ عَدَدَ الْقَطْرِ النَّازِلِ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ، وَكَيْفَ لَا يَعْلَمُهُ مَنْ خَلَقَهُ: أَلَا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ [٦٧ \ ١٤] ، وَيَعْلَمُ أَيْضًا مَا يَلِجُ فِي الْأَرْضِ مِنَ الْمَوْتَى الَّذِينَ يُدْفَنُونَ فِيهَا ; كَمَا قَالَ جَلَّ وَعَلَا: مِنْهَا خَلَقْنَاكُمْ وَفِيهَا نُعِيدُكُمْ [٢٠ \ ٥٥] ، وَقَالَ: أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفَاتًا أَحْيَاءً وَأَمْوَاتًا [٧٧ \ ٢٥ - ٢٦] ، وَالْكِفَاتُ مِنَ الْكَفْتِ: وَهُوَ الضَّمُّ ; لِأَنَّهَا تَضُمُّهُمْ أَحْيَاءً عَلَى ظَهْرِهَا، وَأَمْوَاتًا فِي بَطْنِهَا، وَيَعْلَمُ أَيْضًا مَا يَلِجُ فِي الْأَرْضِ مِنَ الْبَذْرِ ; كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَلَا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الْأَرْضِ وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ [٦ \ ٥٩] ، وَكَذَلِكَ مَا فِي بَطْنِهَا مِنَ الْمَعَادِنِ، وَغَيْرِ ذَلِكَ.
Yine O'nun: { وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً بِقَدَرٍ فَأَسْكَنَّاهُ فِي الْأَرْضِ } “Biz gökten belli bir ölçüde su indirdik de onu yeryüzünde durdurduk...” buyruğu da [23:18] böyledir. Zira O celle ve alâ, gökten yere inen her bir damlanın sayısını bilir. Yaratan bilmez mi hiç? { أَلَا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ } “Yaratan bilmez mi? O, en ince işleri bilendir, her şeyden haberdardır” [67:14]. O, yeryüzüne gömülen ölülerden oraya girenleri de bilir; nitekim Yüce Allah: { مِنْهَا خَلَقْنَاكُمْ وَفِيهَا نُعِيدُكُمْ } “Sizi ondan yarattık ve yine ona döndüreceğiz” [20:55] ve { أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفَاتًا أَحْيَاءً وَأَمْوَاتًا } “Biz yeryüzünü hem dirilere hem de ölülere bir toplanma yeri kılmadık mı?” [77:25-26] buyurmuştur. Kifât (كِفَات) kelimesi keft (الْكَفْت) kökünden olup toplamak/bağrına basmak demektir; çünkü yeryüzü insanları diriyken sırtında, ölüyken de karnında toplar. Yere giren tohumları da bilir; nitekim Yüce Allah: { وَلَا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الْأَرْضِ وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ } “Yerin karanlıkları içindeki tek bir dane, yaş ve kuru ne varsa hepsi apaçık bir kitaptadır” [6:59] buyurmuştur. Aynı şekilde yerin karnındaki madenleri ve diğer şeyleri de [bilir].
20290. Metin
قَوْلُهُ: وَمَا يَخْرُجُ مِنْهَا، أَيْ: مِنَ الْأَرْضِ كَالنَّبَاتِ وَالْحُبُوبِ، وَالْمَعَادِنِ، وَالْكُنُوزِ، وَالدَّفَائِنِ وَغَيْرِ ذَلِكَ، وَيَعْلَمُ وَمَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنَ الْمَطَرِ، وَالثَّلْجِ، وَالْبَرَدِ، وَالرِّزْقِ وَغَيْرِ ذَلِكَ. وَمَا يَعْرُجُ، أَيْ: يَصْعَدُ فِيهَا، أَيِ: السَّمَاءِ، كَالْأَعْمَالِ
O'nun: { وَمَا يَخْرُجُ مِنْهَا } “Ondan çıkanı” buyruğu, yani bitkiler, daneler, madenler, defineler, hazineler ve benzeri şeyler gibi yerden çıkanları; { وَمَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ } “Gökten ineni” [buyruğu ise] yağmur, kar, dolu, rızık ve benzeri şeyleri bildiğini ifade eder. { وَمَا يَعْرُجُ } “Yükseleni”, yani semaya çıkan salih amelleri
20291. Metin
الصَّالِحَةِ ; كَمَا بَيَّنَهُ بِقَوْلِهِ: إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ [٣٥ \ ١٠] ، وَكَأَرْوَاحِ الْمُؤْمِنِينَ وَغَيْرِ ذَلِكَ ; كَمَا قَالَ تَعَالَى: تَعْرُجُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ الْآيَةَ [٧٠ \ ٤] .
[bilir]; nitekim bunu Yüce Allah'ın şu buyruğu açıklamaktadır: { إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ } “Güzel kelimeler ancak O'na yükselir; salih ameli de O yükseltir” [35:10]. Müminlerin ruhları ve benzeri şeyler de böyledir; nitekim Yüce Allah: { تَعْرُجُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ } “Melekler ve Ruh, miktarı elli bin yıl olan bir günde O'na yükselirler...” [70:4] buyurmuştur.
20292. Metin
وَقَالَ تَعَالَى: يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ [٣٢ \ ٥] ، وَمَا ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مِنْ أَنَّهُ يَعْلَمُ جَمِيعَ مَا ذَكَرَ، ذَكَرَهُ فِي سُورَةِ «الْحَدِيدِ» ، فِي قَوْلِهِ: يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَمَا يَخْرُجُ مِنْهَا وَمَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ وَمَا يَعْرُجُ فِيهَا وَهُوَ الرَّحِيمُ الْغَفُورُ وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَأْتِينَا [٥٧ \ ٤] .
Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ } “Gökten yere kadar her işi O düzenleyip yönetir. Sonra da bütün bu işler sizin hesabınıza göre bin yıl tutan bir günde O'na yükselir” [32:5]. Yüce Allah'ın bu kerim ayette zikredilenlerin tamamını bildiğine dair beyanı, Hadîd Suresi'nde şu ayette de geçmiştir: { يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَمَا يَخْرُجُ مِنْهَا وَمَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ وَمَا يَعْرُجُ فِيهَا وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Yere gireni, ondan çıkanı, gökten ineni ve oraya yükseleni bilir...” [57:4].
20293. Metin
وَقَدْ أَوْضَحْنَا الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى كَمَالِ إِحَاطَةِ عِلْمِ اللَّهِ بِكُلِّ شَيْءٍ فِي أَوَّلِ سُورَةِ «هُودٍ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَا إِنَّهُمْ يَثْنُونَ صُدُورَهُمْ لِيَسْتَخْفُوا مِنْهُ الْآيَةَ [١١ \ ٥] ، وَفِي مَوَاضِعَ أُخَرَ مُتَعَدِّدَةٍ.
Allah'ın her şeyi kuşatan ilminin mükemmelliğini gösteren ayetleri, Hûd Suresi'nin başında, Yüce Allah'ın: { أَلَا إِنَّهُمْ يَثْنُونَ صُدُورَهُمْ لِيَسْتَخْفُوا مِنْهُ } “Haberiniz olsun; onlar O'ndan gizlenmek için göğüslerini bükerler...” [11:5] buyruğunun açıklamasında ve başka pek çok yerde etraflıca açıklamıştık.
20294. Metin
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَأْتِينَا السَّاعَةُ قُلْ بَلَى وَرَبِّي لَتَأْتِيَنَّكُمْ. ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ الْكُفَّارَ أَنْكَرُوا الْبَعْثَ، وَقَالُوا: لَا تَأْتِينَا السَّاعَةُ، أَيِ: الْقِيَامَةُ، وَأَنَّهُ جَلَّ وَعَلَا أَمَرَ نَبِيَّهُ أَنْ يُقْسِمَ لَهُمْ بِرَبِّهِ الْعَظِيمِ أَنَّ السَّاعَةَ سَوْفَ تَأْتِيهِمْ مُؤَكِّدًا ذَلِكَ تَوْكِيدًا مُتَعَدِّدًا.
Yüce Allah'ın: { وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَأْتِينَا السَّاعَةُ قُلْ بَلَى وَرَبِّي لَتَأْتِيَنَّكُمْ } “İnkâr edenler: 'Bize o kıyamet saati gelmeyecek' dediler. De ki: 'Hayır, Rabbime andolsun ki o size mutlaka gelecektir'” buyruğu. Yüce Allah bu kerim ayette kâfirlerin dirilişi inkâr ettiklerini ve “Kıyamet bize gelmeyecek” dediklerini; Kendisinin de Peygamberine, kıyametin kendilerine kesinlikle geleceğini pek çok pekiştirmeyle teyit ederek Yüce Rabbine yemin etmesini emrettiğini zikretmektedir.
20295. Metin
وَمَا ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مِنْ إِنْكَارِ الْكُفَّارِ لِلْبَعْثِ، جَاءَ مُوَضَّحًا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ [١٦ \ ٣٨] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَضَرَبَ لَنَا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ [٣٦ \ ٧٨] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَقُولُ الْإِنْسَانُ أَئِذَا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا [١٩ \ ٦٦] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى عَنْهُمْ: وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ [٦ \ ٢٩] ، وَمَا نَحْنُ بِمُنْشَرِينَ [٤٤ \ ٦٦] ، وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ جِدًّا، وَمَا ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا مِنْ أَنَّهُ أَمَرَ نَبِيَّهُ بِالْإِقْسَامِ لَهُمْ عَلَى أَنَّهُمْ يُبْعَثُونَ، جَاءَ مُوَضَّحًا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ.
Yüce Allah'ın bu kerim ayette zikrettiği kâfirlerin dirilişi inkâr etmeleri hususu pek çok ayette açıklanmıştır; Yüce Allah'ın: { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ } “'Allah ölen kimseyi diriltmez' diye olanca güçleriyle Allah'a yemin ettiler” [16:38], { وَضَرَبَ لَنَا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ } “Kendi yaratılışını unutarak bize bir misal getirdi ve: 'Çürümüş kemikleri kim diriltecek?' dedi” [36:78], { وَيَقُولُ الْإِنْسَانُ أَئِذَا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا } “İnsan: 'Ben öldüğüm zaman sahiden diri olarak mı çıkarılacağım?' der” [19:66] ve onlar hakkında: { وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ } “Biz yeniden diriltilecek de değiliz” [6:29], { وَمَا نَحْنُ بِمُنْشَرِينَ } “Biz diriltilecek değiliz” [44:35] buyrukları gibi. Bu manadaki ayetler pek çoktur. Yüce Allah'ın, Peygamberine onların diriltileceklerine dair yemin etmesini emretmesi de başka yerlerde açıklanmıştır.
20296. Metin
قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: هَذِهِ إِحْدَى الْآيَاتِ الثَّلَاثِ الَّتِي لَا رَابِعَةَ لَهُنَّ، مِمَّا أَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ ﷺ أَنْ يُقْسِمَ بِرَبِّهِ الْعَظِيمِ عَلَى وُقُوعِ الْمَعَادِ، لَمَّا أَنْكَرَهُ مَنْ أَنْكَرَهُ مِنْ أَهْلِ الْكُفْرِ وَالْعِنَادِ، فَإِحْدَاهُنَّ فِي سُورَةِ «يُونُسَ» ﵇، وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى:
İbn Kesîr bu kerim ayetin tefsirinde şöyle demiştir: “Bu, inkâr ve inat ehlinden inkâr edenler ahireti yalanladıklarında, Allah'ın Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem Yüce Rabbi adına yemin etmesini emrettiği ve dördüncüsü bulunmayan üç ayetten biridir. Birincisi Yûnus aleyhisselâm Suresi'ndeki şu ayettir:
20297. Metin
وَيَسْتَنْبِئُونَكَ أَحَقٌّ هُوَ قُلْ إِي وَرَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ [١٠ \ ٥٣] ، وَالثَّانِيَةُ هَذِهِ: وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَأْتِينَا السَّاعَةُ قُلْ بَلَى وَرَبِّي لَتَأْتِيَنَّكُمْ، وَالثَّالِثَةُ فِي سُورَةِ «التَّغَابُنِ» ، وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا قُلْ بَلَى وَرَبِّي لَتُبْعَثُنَّ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِمَا عَمِلْتُمْ الْآيَةَ [٦٤ \ ٧] .
{ وَيَسْتَنْبِئُونَكَ أَحَقٌّ هُوَ قُلْ إِي وَرَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ } “'O gerçek midir?' diye senden haber soruyorlar. De ki: 'Evet, Rabbime andolsun ki o elbette gerçektir ve siz bunu engelleyemezsiniz'” [10:53]. İkincisi bu ayettir: { وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَأْتِينَا السَّاعَةُ قُلْ بَلَى وَرَبِّي لَتَأْتِيَنَّكُمْ } “İnkâr edenler: 'Bize o kıyamet saati gelmeyecek' dediler. De ki: 'Hayır, Rabbime andolsun ki o size mutlaka gelecektir'”. Üçüncüsü ise Tegābün Suresi'ndeki şu ayettir: { زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا قُلْ بَلَى وَرَبِّي لَتُبْعَثُنَّ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِمَا عَمِلْتُمْ } “İnkâr edenler asla diriltilmeyeceklerini iddia ettiler. De ki: 'Hayır, Rabbime andolsun ki mutlaka diriltileceksiniz, sonra da yaptıklarınız size muhakkak haber verilecektir...'” [64:7].
20298. Metin
وَقَدْ قَدَّمْنَا الْبَرَاهِينَ الدَّالَّةَ عَلَى الْبَعْثِ بَعْدَ الْمَوْتِ مِنَ الْقُرْآنِ فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» ، وَسُورَةِ «النَّحْلِ» وَغَيْرِهِمَا.
Ölümden sonra dirilişe delalet eden Kur'an delillerini daha önce Bakara Suresi'nde, Nahl Suresi'nde ve diğerlerinde sunmuştuk.
20299. Metin
وَقَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى إِنْكَارِ الْكُفَّارِ الْبَعْثَ، وَمَا أَعَدَّ اللَّهُ لِمُنْكِرِي الْبَعْثِ مِنَ الْعَذَابِ فِي «الْفُرْقَانِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَعْتَدْنَا لِمَنْ كَذَّبَ بِالسَّاعَةِ سَعِيرًا [٢٥ \ ١١] ، وَفِي مَوَاضِعَ أُخَرَ. وَقَوْلُهُ: قُلْ بَلَى لَفْظَةُ: بَلَى قَدْ قَدَّمْنَا مَعَانِيَهَا فِي اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ بِإِيضَاحٍ فِي سُورَةِ «النَّحْلِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَلْقَوُا السَّلَمَ مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ بَلَى الْآيَةَ [١٦ \ ٢٨] .
Kâfirlerin dirilişi inkâr ettiklerini ve Allah'ın dirilişi inkâr edenler için hazırladığı azabı belirten ayetleri Furkān Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { وَأَعْتَدْنَا لِمَنْ كَذَّبَ بِالسَّاعَةِ سَعِيرًا } “Biz o saati yalanlayanlara çılgın bir ateş hazırladık” [25:11] buyruğunu açıklarken ve başka yerlerde işlemiştik. O'nun: { قُلْ بَلَى } “De ki: Hayır” buyruğuna gelince; Belâ (بَلَى) lafzının Arap dilindeki anlamlarını daha önce Nahl Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { فَأَلْقَوُا السَّلَمَ مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ بَلَى } “Teslim oldular ve: 'Biz hiçbir kötülük yapmıyorduk' dediler. Hayır...” [16:28] buyruğunu tefsir ederken etraflıca sunmuştuk.
20300. Metin
قَوْلُهُ تَعَالَى: عَالِمِ الْغَيْبِ لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ وَلَا أَصْغَرُ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرُ إِلَّا فِي كِتَابٍ. مَا ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مِنْ أَنَّهُ لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ وَلَا أَصْغَرُ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرُ، جَاءَ مُوَضَّحًا فِي آيَاتٍ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَمَا تَتْلُو مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلَا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقَالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ وَلَا أَصْغَرَ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرَ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ [١٠ \ ٦١] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُهَا وَلَا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الْأَرْضِ وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ [٦ \ ٥٩] ، وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ، وَقَدْ بَيَّنَّاهَا فِي مَوَاضِعَ مُتَعَدِّدَةٍ مِنْ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ.
Yüce Allah'ın: { عَالِمِ الْغَيْبِ لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ وَلَا أَصْغَرُ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرُ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ } “O, gaybı bilendir. Göklerde ve yerde bir zerre ağırlığı bile O'ndan gizli kalmaz. Bundan daha küçüğü ve daha büyüğü de apaçık bir kitaptadır” buyruğu. Yüce Allah'ın bu kerim ayette göklerde ve yerde bir zerre ağırlığının, bundan daha küçüğünün ve daha büyüğünün Kendisinden gizli kalmayacağına dair zikrettiği husus diğer ayetlerde de açıklanmıştır; Yüce Allah'ın: { وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَمَا تَتْلُو مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلَا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقَالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ وَلَا أَصْغَرَ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرَ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ } “Sen hangi işte bulunsan, ona dair Kur'an'dan ne okusan ve siz ne iş yapsanız, siz ona daldığınızda Biz üzerinizde mutlaka şahidizdir. Yerde ve gökte bir zerre ağırlığı bile Rabbinden gizli kalmaz. Bundan daha küçüğü de daha büyüğü de mutlaka apaçık bir kitaptadır” [10:61] ve { وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُهَا وَلَا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الْأَرْضِ وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ } “Gaybın anahtarları O'nun katındadır, onları ancak O bilir. Karada ve denizde ne varsa bilir. Düşen bir yaprak bile -mutlaka O onu bilir- yerin karanlıkları içindeki bir dane, yaş ve kuru ne varsa hepsi apaçık bir kitaptadır” [6:59] buyrukları gibi. Bu husustaki ayetler pek çoktur ve biz bu mübarek kitabın muhtelif yerlerinde bunları açıklamış bulunuyoruz.
20301. Metin
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: لَا يَعْزُبُ، أَيْ: لَا يَغِيبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ، وَمِنْهُ قَوْلُ كَعْبِ بْنِ سَعْدٍ الْغَنَوِيِّ:
Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki: { لَا يَعْزُبُ } “Gizli kalmaz” buyruğu, bir zerre ağırlığı bile O'ndan kaybolmaz/uzak kalmaz demektir. Kâ‘b b. Sa‘d el-Ganevî'nin şu sözü de bu anlamdadır:
20302. Metin
أَخِي كَانَ أَمَّا حِلْمُهُ فَمُرَوِّحٌ ... عَلَيْهِ وَأَمَّا جَهْلُهُ فَعَزِيبُ
Kardeşim öyle biriydi ki; yumuşak huyluluğu kendisinde daimidir, cehaleti ise ondan uzaktır.
20303. Metin
يَعْنِي: أَنَّ الْجَهْلَ غَائِبٌ عَنْهُ لَيْسَ مُتَّصِفًا بِهِ. وَقَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ: عَالِمُ الْغَيْبِ، بِأَلِفٍ بَعْدَ الْعَيْنِ وَتَخْفِيفِ اللَّامِ الْمَكْسُورَةِ، وَضَمِّ الْمِيمِ عَلَى وَزْنِ فَاعِلٍ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: عَلَّامِ الْغَيْبِ، بِتَشْدِيدِ اللَّامِ وَأَلْفٍ بَعْدَ اللَّامِ الْمُشَدَّدَةِ وَخَفْضِ الْمِيمِ عَلَى وَزْنِ فَعَّالٍ. وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَعَاصِمٌ: عَالِمِ الْغَيْبِ ; كَقِرَاءَةِ نَافِعٍ وَابْنِ عَامِرٍ، إِلَّا أَنَّهُمْ يَخْفِضُونَ الْمِيمَ. وَعَلَى قِرَاءَةِ نَافِعٍ وَابْنِ عَامِرٍ بِضَمِّ الْمِيمِ، مِنْ قَوْلِهِ: عَالِمُ الْغَيْبِ، فَهُوَ مُبْتَدَأٌ خَبَرُهُ جُمْلَةُ: لَا يَعْزُبُ عَنْهُ الْآيَةَ، أَوْ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: هُوَ عَالَمُ الْغَيْبِ.
Yani cehalet ondan uzaktır, o bununla nitelenmiş değildir. Bu kelimeyi Nâfi‘ ve İbn Âmir; ayn harfinden sonra bir elif, esreli lâmın şeddesiz okunması ve mimin dammesiyle fâil vezninde { عَالِمُ الْغَيْبِ } olarak okumuştur. Hamza ve el-Kisâî; şeddeli lâm, şeddeli lâmdan sonra bir elif ve mimin kesresiyle fe‘‘âl vezninde { عَلَّامِ الْغَيْبِ } olarak okumuştur. İbn Kesîr, Ebû Amr ve Âsım ise; Nâfi‘ ve İbn Âmir'in kıraati gibi mim harfini kesreli kılarak { عَالِمِ الْغَيْبِ } şeklinde okumuştur. Nâfi‘ ve İbn Âmir'in { عَالِمُ الْغَيْبِ } lafzında mimi merfû okumalarına göre bu kelime mübtedadır, haberi { لَا يَعْزُبُ عَنْهُ } cümlesidir veya takdiri { هُوَ عَالِمُ الْغَيْبِ } (O gaybı bilendir) olan mahzuf bir mübtedanın haberidir.
20304. Metin
وَعَلَى قِرَاءَةِ ابْنِ كَثِيرٍ وَأَبِي عَمْرٍو وَعَاصِمٍ: عَالِمِ الْغَيْبِ، بِخَفْضِ الْمِيمِ فَهُوَ نَعْتٌ لِقَوْلِهِ: رَبِّي، أَيْ: قُلْ: بَلَى وَرَبِّي عَالَمِ الْغَيْبِ لِتَأْتِينَّكُمْ، وَكَذَلِكَ عَلَى قِرَاءَةِ حَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ: عَلَّامِ الْغَيْبِ. وَقَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ عَامَّةُ الْقُرَّاءِ غَيْرُ الْكِسَائِيِّ: لَا يَعْزُبُ عَنْهُ، بِضَمِّ الزَّايِ مِنْ يَعْزُبُ، وَقَرَأَهُ الْكِسَائِيُّ بِكَسْرِ الزَّايِ.
İbn Kesîr, Ebû Amr ve Âsım'ın { عَالِمِ الْغَيْبِ } şeklinde mimi kesreli okumalarına göre bu, { رَبِّي } lafzının sıfatıdır; yani “De ki: Hayır, gaybı bilen Rabbime andolsun ki o size mutlaka gelecektir” demektir. Hamza ve el-Kisâî'nin { عَلَّامِ الْغَيْبِ } kıraatine göre de durum böyledir. Bu lafzı el-Kisâî dışındaki kurrâ cumhuru, { يَعْزُبُ } kelimesindeki zâ harfinin zammıyla { لَا يَعْزُبُ عَنْهُ } şeklinde okumuş; el-Kisâî ise zâ harfini kesreli okumuştur.
20305. Metin
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مِنْ رِجْزٍ أَلِيمٌ. لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا نَوْعَ هَذَا الْعَذَابِ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَهُ بِقَوْلِهِ فِي «الْحَجِّ» : وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ [٢٢ \ ٥١] ، وَقَوْلُهُ: مُعَاجِزِينَ، أَيْ: مُغَالِبِينَ وَمُسَابِقِينَ، يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ يُعْجِزُونَ رَبَّهُمْ، فَلَا يَقْدِرُ عَلَى بَعْثِهِمْ وَعَذَابِهِمْ. وَالرِّجْزُ: الْعَذَابُ ; كَمَا قَالَ: فَأَنْزَلْنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزًا الْآيَةَ [٢ \ ٥٩] ، وَقَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ ابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو: مُعَجِّزِينَ، بِلَا أَلِفٍ بَعْدِ الْعَيْنِ مَعَ تَشْدِيدِ الْجِيمِ الْمَكْسُورَةِ. وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ بِأَلِفٍ بَعْدِ الْعَيْنِ، وَتَخْفِيفِ الْجِيمِ، وَمَعْنَى قِرَاءَةِ التَّشْدِيدِ أَنَّهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُعْجِزُونَ رَبَّهُمْ، فَلَا يَقْدِرُ عَلَى بَعْثِهِمْ وَعِقَابِهِمْ.
Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مِنْ رِجْزٍ أَلِيمٌ } “Ayetlerimizi geçersiz kılmak için yarışanlara gelince, işte onlar için acıklı bir azap vardır” buyruğu. Burada bu azabın türü açıklanmamış, fakat Hac Suresi'ndeki şu buyrukla beyan edilmiştir: { وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ } “Ayetlerimizi geçersiz kılmak için yarışanlar var ya, işte onlar cehennemliktirler” [22:51]. O'nun: { مُعَاجِزِينَ } buyruğu; Rablerini aciz bırakacaklarını, O'nun kendilerini diriltmeye ve cezalandırmaya güç yetiremeyeceğini zannederek üstün gelmeye ve yarışmaya çalışanlar demektir. Ricz (الرِّجْز) ise azap demektir; nitekim { فَأَنْزَلْنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزًا } “Biz de zulmedenlerin üzerine bir azap indirdik...” buyurmuştur [2:59]. Bu kelimeyi İbn Kesîr ve Ebû Amr; ayn harfinden sonra elif olmaksızın, kesreli cimin şeddesiyle { مُعَجِّزِينَ } şeklinde okumuştur. Diğerleri ise ayn harfinden sonra elif ve şeddesiz cim ile okumuştur. Şeddeli kıraatin anlamı: Onlar Rablerini aciz bırakacaklarını, O'nun kendilerini diriltmeye ve cezalandırmaya güç yetiremeyeceğini hesap ederler demektir.
20306. Metin
وَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّ مَعْنَى مُعَجِّزِينَ بِالتَّشْدِيدِ، أَيْ: مُثَبِّطِينَ النَّاسَ عَنِ الْإِيمَانِ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَحَفَصٌ: مِنْ رِجْزٍ أَلِيمٌ، بِضَمِّ الْمِيمِ مِنْ قَوْلِهِ: أَلِيمٌ عَلَى أَنَّهُ نَعْتٌ ; لِقَوْلِهِ: عَذَابٌ وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: أَلِيمٍ بِالْخَفْضِ عَلَى أَنَّهُ نَعْتٌ لِقَوْلِهِ: رِجْزٍ.
Bazıları da şeddeli okunan { مُعَجِّزِينَ } kelimesinin anlamının, insanları imandan alıkoyanlar/vazgeçirenler olduğunu söylemiştir. İbn Kesîr ve Hafs { مِنْ رِجْزٍ أَلِيمٌ } ibaresini, { أَلِيمٌ } kelimesindeki mimin merfû oluşuyla okumuştur ki bu durumda { عَذَابٌ } kelimesinin sıfatıdır. Diğer kurrâ ise { أَلِيمٍ } şeklinde kesre ile okumuştur ki bu da { رِجْزٍ } kelimesinin sıfatıdır.
20307. Metin
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلَى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذَا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ إِلَى قَوْلِهِ: وَالضَّلَالِ الْبَعِيدِ.
Yüce Allah'ın: { وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلَى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذَا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ } “İnkâr edenler dediler ki: 'Siz paramparça dağılıp yok olduğunuzda, sizin mutlaka yeniden yaratılacağınızı haber veren bir adamı size gösterelim mi?'” buyruğundan { وَالضَّلَالِ الْبَعِيدِ } “ve derin bir sapıklık içindedirler” buyruğuna kadar.
20308. Metin
مَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنْ إِنْكَارِ الْبَعْثِ، وَتَكْذِيبِ اللَّهِ لَهُمْ فِي ذَلِكَ، قُدِّمَ مُوَضَّحًا فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ مِنْ هَذَا الْكِتَابِ فِي «الْبَقَرَةِ» وَ «النَّحْلِ» وَغَيْرِهِمَا.
Bu kerim ayetin içerdiği dirilişin inkârı ve Allah'ın bu hususta onları yalanlaması, bu kitabın pek çok yerinde; Bakara, Nahl ve diğer surelerde etraflıca açıklanarak sunulmuştu.
20309. Metin
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: إِذَا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ، أَيْ: تَمَزَّقَتْ أَجْسَادُكُمْ وَتَفَرَّقَتْ وَبَلِيَتْ عِظَامُكُمْ، وَاخْتَلَطَتْ بِالْأَرْضِ، وَتَلَاشَتْ فِيهَا. وَقَوْلُهُ عَنْهُمْ: إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ، أَيِ: الْبَعْثُ بَعْدَ الْمَوْتِ، وَهُوَ مَصَبُّ إِنْكَارِهِمْ قَبَّحَهُمُ اللَّهُ، وَهُوَ جَلَّ وَعَلَا يَعْلَمُ مَا تَلَاشَى فِي الْأَرْضِ مِنْ أَجْسَادِهِمْ وَعِظَامِهِمْ ; كَمَا قَالَ تَعَالَى: قَدْ عَلِمْنَا مَا تَنْقُصُ الْأَرْضُ مِنْهُمْ وَعِنْدَنَا كِتَابٌ حَفِيظٌ [٥٠ \ ٤] .
Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki: { إِذَا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ } “Paramparça dağıldığınız zaman” buyruğu; cesetleriniz parçalanıp dağıldığında, kemikleriniz çürüyüp toprağa karıştığında ve onda yok olup gittiğinde demektir. Onlardan nakledilen: { إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ } “Siz mutlaka yeniden yaratılacaksınız” sözü ise ölümden sonraki diriliş demektir ki -Allah onları kahretsin- asıl inkâr ettikleri nokta da budur. Oysa Yüce Allah cesetlerinden ve kemiklerinden toprağa karışıp yok olanları hakkıyla bilmektedir; nitekim Yüce Allah: { قَدْ عَلِمْنَا مَا تَنْقُصُ الْأَرْضُ مِنْهُمْ وَعِنْدَنَا كِتَابٌ حَفِيظٌ } “Toprağın onlardan ne eksilttiğini kesinlikle bilmekteyiz. Katımızda her şeyi koruyan bir kitap vardır” buyurmuştur [50:4].
20310. Metin
قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ. مَا دَلَّتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنْ تَوْبِيخِ الْكُفَّارِ، وَتَقْرِيعِهِمْ عَلَى عَدَمِ تَفَكُّرِهِمْ وَنَظَرِهِمْ إِلَى مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ، وَمَا خَلْفَهُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ، لِيَسْتَدِلُّوا بِذَلِكَ عَلَى كَمَالِ قُدْرَةِ اللَّهِ عَلَى الْبَعْثِ، وَعَلَى كُلِّ شَيْءٍ، وَأَنَّهُ هُوَ الْمَعْبُودُ وَحْدَهُ، جَاءَ مُوَضَّحًا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَى السَّمَاءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْنَاهَا وَزَيَّنَّاهَا وَمَا لَهَا مِنْ فُرُوجٍ وَالْأَرْضَ مَدَدْنَاهَا وَأَلْقَيْنَا فِيهَا رَوَاسِيَ وَأَنْبَتْنَا فِيهَا مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ تَبْصِرَةً وَذِكْرَى لِكُلِّ عَبْدٍ مُنِيبٍ [٥٠ \ ٦ - ٨] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ [٧ \ ١٨٥] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْهَا وَهُمْ عَنْهَا مُعْرِضُونَ [١٢ \ ١٠٥] ، وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ مَعْرُوفَةٌ.
Yüce Allah'ın: { أَفَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ } “Önlerindeki ve arkalarındaki göğe ve yere bakıp görmediler mi?” buyruğu. Bu kerim ayetin delalet ettiği kâfirlerin kınanması ve dirilişe ve her şeye Allah'ın tam kudreti bulunduğuna, ibadete layık tek varlığın O olduğuna delil getirmek amacıyla önlerindeki ve arkalarındaki gök ile yere bakıp tefekkür etmemeleri sebebiyle azarlanmaları hususu başka yerlerde açıklanmıştır; Yüce Allah'ın: { أَفَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَى السَّمَاءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْنَاهَا وَزَيَّنَّاهَا وَمَا لَهَا مِنْ فُرُوجٍ وَالْأَرْضَ مَدَدْنَاهَا وَأَلْقَيْنَا فِيهَا رَوَاسِيَ وَأَنْبَتْنَا فِيهَا مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ تَبْصِرَةً وَذِكْرَى لِكُلِّ عَبْدٍ مُنِيبٍ } “Üstlerindeki göğe bakmazlar mı, onu nasıl bina ettik, nasıl süsledik ve onda hiçbir çatlak yoktur! Yeri de döşedik, içine sabit dağlar yerleştirdik ve orada gönül açan her çiftten bitkiler bitirdik; [Rabbine] yönelen her kul için bir ibret ve öğüt olsun diye” [50:6-8], { أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ } “Göklerin ve yerin hükümranlığına, Allah'ın yarattığı şeylere ve ecellerinin yaklaşmış olabileceğine bakmadılar mı?” [7:185] ve { وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْهَا وَهُمْ عَنْهَا مُعْرِضُونَ } “Göklerde ve yerde nice ayetler vardır ki, onlar yüz çevirerek yanlarından geçerler” [12:105] buyrukları gibi. Bu konudaki ayetler pek çok ve meşhurdur.
20311. Metin
وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ ﵀ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ: قَالَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرْنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ عَنْ قَتَادَةَ: أَفَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ [٣٤ \ ٩] ، قَالَ: إِنَّكَ إِنْ نَظَرْتَ عَنْ يَمِينِكَ، أَوْ عَنْ شِمَالِكَ، أَوْ مِنْ بَيْنِ يَدَيْكَ، أَوْ مَنْ خَلْفِكَ، رَأَيْتَ السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ.
İbn Kesîr rahimehullâh bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Abd b. Humeyd dedi ki: Abdürrezzâk bize Ma‘mer'den, o da Katâde'den aktardı; { أَفَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ } “Önlerindeki ve arkalarındaki göğe ve yere bakıp görmediler mi?” [34:9] ayeti hakkında şöyle dedi: “Sağına, soluna, önüne veya arkana baksan muhakkak göğü ve yeri görürsün.”
20312. Metin
قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ نَشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ. ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَمْرَيْنِ:
Yüce Allah'ın: { إِنْ نَشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ } “Dilersek onları yerin dibine geçiririz yahut üzerlerine gökten parçalar düşürürüz” buyruğu. Yüce Allah bu kerim ayette iki hususu zikretmiştir:
20313. Metin
أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ إِنْ شَاءَ خَسَفَ الْأَرْضَ بِالْكُفَّارِ، خَسَفَهَا بِهِمْ لِقُدْرَتِهِ عَلَى ذَلِكَ.
Birincisi: Dilerse, buna gücü yettiği için kâfirleri yerin dibine geçirebileceğidir.
20314. Metin
وَالثَّانِي: أَنَّهُ إِنْ شَاءَ أَنْ يُسْقِطَ عَلَيْهِمْ كِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ، فَعَلَ ذَلِكَ أَيْضًا لِقُدْرَتِهِ عَلَيْهِ.
İkincisi: Dilerse, buna da gücü yettiği için onların üzerine gökten parçalar düşürebileceğidir.
20315. Metin
أَمَّا الْأَوَّلُ: الَّذِي هُوَ أَنَّهُ لَوْ شَاءَ أَنْ يَخْسِفَ بِهِمُ الْأَرْضَ لَفَعَلَ، فَقَدْ ذَكَرَهُ تَعَالَى فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَنْ فِي السَّمَاءِ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمُ الْأَرْضَ فَإِذَا هِيَ تَمُورُ [٦٧ \ ١٦] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جَانِبَ الْبَرِّ الْآيَةَ [١٧ \ ٦٨] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَوْلَا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا لَخَسَفَ بِنَا [٢٨ \ ٨٢] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي «الْأَنْعَامِ» : أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ الْآيَةَ [٦ \ ٦٥] .
Birincisine, yani dileseydi onları yerin dibine geçireceğine gelince; Yüce Allah bunu bu surenin dışında da zikretmiştir; Yüce Allah'ın: { أَأَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمُ الْأَرْضَ فَإِذَا هِيَ تَمُورُ } “Göktekini, sizi yerin dibine geçirmesinden güvende mi hissettiniz? Bir de bakarsınız o çalkalanıp durmaktadır” [67:16], { أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جَانِبَ الْبَرِّ } “Kara tarafında sizi yerin dibine geçirmesinden güvende mi oldunuz?...” [17:68], { لَوْلَا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا لَخَسَفَ بِنَا } “Eğer Allah bize lütufta bulunmasaydı bizi de yerin dibine geçirirdi” [28:82] ve En‘âm Suresi'ndeki: { أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ } “Yahut ayaklarınızın altından...” [6:65] buyrukları gibi.
20316. Metin
وَقَوْلُهُ هُنَا: أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ، قَدْ بَيَّنَّا فِي سُورَةِ «بَنِي إِسْرَائِيلَ» ، أَنَّهُ هُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى عَنِ الْكُفَّارِ: أَوْ تُسْقِطَ السَّمَاءَ كَمَا زَعَمْتَ عَلَيْنَا كِسَفًا الْآيَةَ [١٧ \ ٩٢] . وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: إِنْ نَشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ بِالْيَاءِ الْمُثَنَّاةِ التَّحْتِيَّةِ فِي الْأَفْعَالِ الثَّلَاثَةِ، أَعْنِي: يَشَأْ، وَيَخْسِفْ، وَيُسْقِطْ ; وَعَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ فَالْفَاعِلُ ضَمِيرٌ يَعُودُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، أَيْ: إِنْ يَشَأْ هُوَ، أَيِ: اللَّهُ، يَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْضَ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالنُّونِ الدَّالَّةِ عَلَى الْعَظَمَةِ فِي الْأَفْعَالِ الثَّلَاثَةِ، أَيْ: إِنْ نَشَأَ نَحْنُ. . إِلَخْ، وَقَرَأَ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ: كِسَفًا بِفَتْحِ السِّينِ، وَالْبَاقُونَ بِسُكُونِهَا وَالْكِسَفُ بِفَتْحِ السِّينِ الْقِطَعُ، وَالْكِسْفُ بِسُكُونِ السِّينِ وَاحِدُهَا.
Buradaki: { أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ } “Yahut üzerlerine gökten parçalar düşürürüz” buyruğunun, İsrâ Suresi'nde kâfirlerden aktarılan { أَوْ تُسْقِطَ السَّمَاءَ كَمَا زَعَمْتَ عَلَيْنَا كِسَفًا } “Yahut iddia ettiğin gibi göğü üzerimize parça parça düşürünceye kadar...” [17:92] ayetinde kastedilen mana olduğunu açıklamıştık. Hamza ve el-Kisâî bu üç fiili; yani { يَشَأْ }, { يَخْسِفْ } ve { يُسْقِطْ } fiillerini ya harfi ile okumuşlardır. Bu kıraate göre fâil (özne), Yüce Allah'a dönen bir zamirdir; yani “Eğer O, yani Allah dilerse onları yerin dibine geçirir...” demektir. Diğer kurrâ ise bu üç fiili azamet ifade eden nun harfi ile { إِنْ نَشَأْ نَخْسِفْ } şeklinde okumuştur; yani “Eğer Biz dilersek...” demektir. Âsım'dan rivayetle Hafs, sîn harfinin fethasıyla { كِسَفًا } şeklinde, diğer kurrâ ise sîn harfinin sükûnuyla { كِسْفًا } şeklinde okumuştur. Fetha ile olan kisef (الْكِسَفُ) parçalar demektir; sükûn ile olan kisf (الْكِسْفُ) ise bunun tekilidir.
20317. Metin
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ آتَيْنَا دَاوُدَ مِنَّا فَضْلًا. ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ آتَى دَاوُدَ مِنْهُ فَضْلًا تَفَضَّلَ بِهِ عَلَيْهِ، وَبَيَّنَ هَذَا الْفَضْلَ الَّذِي تَفَضَّلَ بِهِ عَلَى دَاوُدَ فِي آيَاتٍ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَتَلَ دَاوُدُ جَالُوتَ وَآتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشَاءُ [٢ \ ٢٥١] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَشَدَدْنَا مُلْكَهُ وَآتَيْنَاهُ الْحِكْمَةَ وَفَصْلَ الْخِطَابِ [٣٨ \ ٢٠] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَوَهَبْنَا لِدَاوُدَ سُلَيْمَانَ نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ [٣٨] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَغَفَرْنَا لَهُ ذَلِكَ وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنَا لَزُلْفَى وَحُسْنَ مَآبٍ [٣٨] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَادَاوُدُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ [٣٨ \ ٢٦] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ آتَيْنَا دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ عِلْمًا وَقَالَا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي فَضَّلَنَا عَلَى كَثِيرٍ مِنْ عِبَادِهِ الْمُؤْمِنِينَ [٢٧ \ ١٥] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ فَضَّلْنَا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلَى بَعْضٍ وَآتَيْنَا دَاوُدَ زَبُورًا [١٧ \ ٥٥] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ آتَيْنَا دَاوُدَ مِنَّا فَضْلًا } “Andolsun, Biz Dâvûd'a tarafımızdan bir lütuf verdik” buyruğu. Yüce Allah bu kerim ayette, Dâvûd'a Kendi katından bir lütufta bulunduğunu zikretmiş ve Dâvûd'a bahşettiği bu lütfu başka ayetlerde açıklamıştır; Yüce Allah'ın: { وَقَتَلَ دَاوُدُ جَالُوتَ وَآتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشَاءُ } “Dâvûd Câlût'u öldürdü; Allah da ona hükümdarlık ve hikmet verdi, dilediği şeylerden de ona öğretti” [2:251], { وَشَدَدْنَا مُلْكَهُ وَآتَيْنَاهُ الْحِكْمَةَ وَفَصْلَ الْخِطَابِ } “Onun hükümdarlığını güçlendirdik, ona hikmet ve açık seçik konuşma yeteneği verdik” [38:20], { وَوَهَبْنَا لِدَاوُدَ سُلَيْمَانَ نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ } “Dâvûd'a Süleyman'ı bağışladık. O ne güzel kuldu! Şüphesiz o, daima Allah'a yönelirdi” [38:30], { فَغَفَرْنَا لَهُ ذَلِكَ وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنَا لَزُلْفَى وَحُسْنَ مَآبٍ } “Biz de onun bu hatasını bağışladık. Şüphesiz katımızda onun için bir yakınlık ve güzel bir gelecek vardır” [38:25], { يَا دَاوُدُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ } “Ey Dâvûd! Gerçekten Biz seni yeryüzünde bir halife kıldık” [38:26], { وَلَقَدْ آتَيْنَا دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ عِلْمًا وَقَالَا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي فَضَّلَنَا عَلَى كَثِيرٍ مِنْ عِبَادِهِ الْمُؤْمِنِينَ } “Andolsun Biz Dâvûd'a ve Süleyman'a bir ilim verdik. Onlar: 'Bizi mümin kullarının birçoğundan üstün kılan Allah'a hamdolsun' dediler” [27:15] ve { وَلَقَدْ فَضَّلْنَا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلَى بَعْضٍ وَآتَيْنَا دَاوُدَ زَبُورًا } “Andolsun, peygamberlerin bir kısmını diğerlerine üstün kıldık ve Dâvûd'a da Zebûr'u verdik” [17:55] buyrukları gibi ayetler bu kabildendir.
20318. Metin
قَوْلُهُ تَعَالَى: يَاجِبَالُ أَوِّبِي مَعَهُ وَالطَّيْرَ.
Yüce Allah'ın: { يَا جِبَالُ أَوِّبِي مَعَهُ وَالطَّيْرَ } “Ey dağlar! Onunla birlikte tesbih edin; ey kuşlar, siz de!” buyruğu.
20319. Metin
قَدْ بَيَّنَّا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ مَعَ إِيضَاحِ مَعْنَى أَوِّبِي مَعَهُ فِي سُورَةِ «الْأَنْبِيَاءِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُدَ الْجِبَالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ وَكُنَّا فَاعِلِينَ [٢١ \ ٧٩] .
Bunu açıklayan ayetleri ve “onunla birlikte tesbih edin (أَوِّبِي مَعَهُ)” ifadesinin anlamını Enbiyâ Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُدَ الْجِبَالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ وَكُنَّا فَاعِلِينَ } “Dâvûd ile birlikte tesbih etsinler diye dağları ve kuşları boyun eğdirdik. Bunları yapan Bizdik” [21:79] buyruğunu açıklarken izah etmiştik.
20320. Metin
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ أَنِ اعْمَلْ سَابِغَاتٍ وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ.
Yüce Allah'ın: { وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ أَنِ اعْمَلْ سَابِغَاتٍ وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ } “Ona demiri yumuşattık: 'Geniş zırhlar yap ve biçmede ölçüyü gözet' diye” buyruğu.
20321. Metin
قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الَّتِي فِيهَا إِيضَاحُهُ مَعَ بَعْضِ الشَّوَاهِدِ، وَتَفْسِيرُ قَوْلِهِ: وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ، فِي سُورَةِ «الْأَنْبِيَاءِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ [٢١ \ ٨٠] . وَفِي «النَّحْلِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَسَرَابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ [١٦ \ ٨١] .
Bunu açıklayan ayetleri bazı şahitleriyle birlikte ve { وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ } buyruğunun tefsirini Enbiyâ Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ } “Ona sizin için zırh yapma sanatını öğrettik...” [21:80] ayetinin açıklamasında; Nahl Suresi'nde de Yüce Allah'ın: { وَسَرَابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ } “ve sizi savaşınızda koruyacak zırhlar [yarattı]” [16:81] buyruğunun açıklamasında sunmuştuk.
20322. Metin
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَرَوَاحُهَا شَهْرٌ.
Yüce Allah'ın: { وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَرَوَاحُهَا شَهْرٌ } “Süleyman'a da rüzgârı [boyun eğdirdik]; sabah gidişi bir ay, akşam dönüşü bir aylık mesafe idi” buyruğu.
20323. Metin
قَدْ بَيَّنَّا الْآيَاتِ الَّتِي فِيهَا إِيضَاحٌ لَهُ فِي سُورَةِ «الْأَنْبِيَاءِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ عَاصِفَةً تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلَى الْأَرْضِ الْآيَةَ [٢١ \ ٨١] ، مَعَ الْأَجْوِبَةِ عَنْ بَعْضِ الْأَسْئِلَةِ الْوَارِدَةِ عَلَى الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ.
Bunu açıklayan ayetleri, zikredilen ayetler hakkında yöneltilen bazı soruların cevaplarıyla birlikte Enbiyâ Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ عَاصِفَةً تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا } “Süleyman'a da fırtına gibi esen rüzgârı boyun eğdirdik; onun emriyle bereketlendirdiğimiz yere akıp giderdi...” [21:81] buyruğunu açıklarken izah etmiştik.
20324. Metin
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِنَ الْجِنِّ مَنْ يَعْمَلُ بَيْنَ يَدَيْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ، إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقُدُورٍ رَاسِيَاتٍ. قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ «الْأَنْبِيَاءِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنَ الشَّيَاطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ وَيَعْمَلُونَ عَمَلًا دُونَ ذَلِكَ وَكُنَّا لَهُمْ حَافِظِينَ [٢١ \ ٨٢] .
Yüce Allah'ın: { وَمِنَ الْجِنِّ مَنْ يَعْمَلُ بَيْنَ يَدَيْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ } “Cinlerden de Rabbinin izniyle onun önünde çalışanlar vardı...” buyruğundan { وَقُدُورٍ رَاسِيَاتٍ } “ve yerinden kalkmaz kazanlar...” buyruğuna kadar. Bunu açıklayan ayetleri Enbiyâ Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { وَمِنَ الشَّيَاطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ وَيَعْمَلُونَ عَمَلًا دُونَ ذَلِكَ وَكُنَّا لَهُمْ حَافِظِينَ } “Şeytanlardan da onun için dalgıçlık yapan ve bundan başka işler görenleri [emrine verdik]; Biz onları koruyorduk” [21:82] buyruğunu açıklarken sunmuştuk.
20325. Metin
قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِيقًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ. قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ «الْحِجْرِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى عَنْهُ: لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ الْآيَةَ [١٥ \ ٣٩] . وَفِي سُورَةِ «الْأَعْرَافِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شَاكِرِينَ [٧ \ ١٧] ، وَقَوْلِهِ: وَلَقَدْ صَدَّقَ، قَرَأَهُ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِتَشْدِيدِ الدَّالِّ، وَالْبَاقُونَ بِالتَّخْفِيفِ.
Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِيقًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Andolsun İblis, onlar hakkındaki zannını gerçekleştirdi; müminlerden bir grup hariç hepsi ona uydular” buyruğu. Bunu açıklayan ayetleri Hicr Suresi'nde, Yüce Allah'ın onun hakkında naklettiği: { لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ } “Yeryüzünde onlara [kötülükleri] süsleyeceğim ve onların hepsini azdıracağım...” [15:39] ayetinin açıklamasında ve A‘râf Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَلَا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شَاكِرِينَ } “Onların çoğunu şükredici bulamayacaksın” [7:17] buyruğunun açıklamasında sunmuştuk. O'nun: { وَلَقَدْ صَدَّقَ } lafzını Âsım, Hamza ve el-Kisâî dâl harfinin şeddesiyle [saddeka], diğerleri ise şeddesiz [sadaka] olarak okumuştur.
20326. Metin
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا كَانَ لَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ الْآيَةَ.
Yüce Allah'ın: { وَمَا كَانَ لَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ } “Halbuki onun, onlar üzerinde hiçbir hâkimiyeti yoktu; ancak ahirete inananı bilelim diye [böyle yaptık]...” ayeti.
20327. Metin
قَدْ بَيَّنَّا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ «الْحِجْرِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ الْآيَةَ [١٥ \ ٤٠] ، وَفِي غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْمَوَاضِعِ.
Bunu açıklayan ayetleri Hicr Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ } “Ancak içlerinden ihlâsa erdirilmiş kulların müstesna...” [15:40] buyruğunu açıklarken ve başka yerlerde izah etmiştik.
20328. Metin
قَوْلِهِ تَعَالَى قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ مِثُقَالَ ذَرَّةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ الْآيَةَ. قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ «بَنِي إِسْرَائِيلَ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلَا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ وَلَا تَحْوِيلًا [١٧ \ ٥٦] .
Yüce Allah'ın: { قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ } “De ki: 'Allah'tan başka [tanrı olduğunu] sandıklarınızı çağırın! Göklerde ve yerde bir zerre ağırlığına bile sahip değillerdir...'” ayeti. Bunu açıklayan ayetleri İsrâ Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلَا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ وَلَا تَحْوِيلًا } “De ki: 'O'ndan başka [tanrı olduğunu] sandıklarınızı çağırın; onlar sizden sıkıntıyı ne gidermeye ne de değiştirmeye güç yetirebilirler'” [17:56] buyruğunu açıklarken sunmuştuk.
20329. Metin
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ عِنْدَهُ إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ. قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا شَفَاعَةٌ [٢ \ ٤٨] .
Yüce Allah'ın: { وَلَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ عِنْدَهُ إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ } “O'nun katında, izin verdiği kimseden başkasına şefaat fayda vermez” buyruğu. Bunu açıklayan ayetleri Bakara Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا شَفَاعَةٌ } “ve kimseden şefaat kabul edilmez...” [2:48] buyruğunu tefsir ederken sunmuştuk.
20330. Metin
قَوْلِهِ تَعَالَى قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ. أَمَرَ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، نَبِيَّهُ مُحَمَّدٍ ﷺ أَنْ يَقُولَ لِلْكُفَّارِ: مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، أَيْ: يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاوَاتِ بِإِنْزَالِ الْمَطَرِ مَثَلًا، وَالْأَرْضِ بِإِنْبَاتِ الزُّرُوعِ وَالثِّمَارِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ. ثُمَّ أَمَرَهُ أَنْ يَقُولَ: اللَّهُ، أَيِ: الَّذِي يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ هُوَ اللَّهُ، وَأَمْرُهُ تَعَالَى لَهُ ﷺ بِأَنْ يُجِيبَ بِأَنَّ رَازِقَهُمْ هُوَ اللَّهُ يُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّهُمْ مُقِرُّونَ بِذَلِكَ، وَأَنَّهُ لَيْسَ مَحَلَّ نِزَاعٍ.
Yüce Allah'ın: { قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ } “De ki: 'Size göklerden ve yerden kim rızık veriyor?' De ki: 'Allah'” buyruğu. Yüce Allah bu kerim ayette Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem kâfirlere: “Size göklerden ve yerden kim rızık veriyor?”; yani örneğin gökten yağmur indirerek, yerden de ekinler ve meyveler vb. bitirerek size kim rızık sağlıyor diye sormasını emretmiştir. Sonra ona: “Allah” demesini emretmiştir; yani size göklerden ve yerden rızık veren Allah'tır. Yüce Allah'ın, rızık verenin Allah olduğunu söylemesini ona sallallâhu aleyhi ve sellem emretmesinden, onların bunu ikrar ettikleri ve bu hususun tartışma konusu olmadığı anlaşılmaktadır.
20331. Metin
وَقَدْ صَرَّحَ تَعَالَى بِذَلِكَ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ، وَإِقْرَارُهُمْ بِرُبُوبِيَّتِهِ تَعَالَى يُلْزِمُهُ الِاعْتِرَافَ بِعِبَادَتِهِ وَحْدَهُ وَالْعِلْمِ بِذَلِكَ.
Yüce Allah bunu pek çok ayette açıkça belirtmiştir; Yüce Allah'ın: { قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ } “De ki: 'Gökten ve yerden size rızık veren kimdir? Kulaklara ve gözlere hükmeden kimdir? Ölüden diriyi çıkaran, diriden de ölüyü çıkaran kimdir?'” [10:31] buyruğu gibi. Onların Yüce Allah'ın rububiyetini ikrar etmeleri, yalnızca O'na ibadet edilmesi gerektiğini itiraf etmelerini ve bunu bilmelerini gerektirmektedir.
20332. Metin
وَقَدْ قَدَّمْنَا كَثِيرًا مِنَ الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةِ لِذَلِكَ فِي سُورَةِ «بَنِي إِسْرَائِيلَ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ [١٧ \ ٩] .
Bunu açıklayan pek çok ayeti İsrâ Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ } “Şüphesiz bu Kur'an en doğru yola iletir” [17:9] buyruğunu açıklarken sunmuştuk.
20333. Metin
قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ لَا تُسْأَلُونَ عَمَّا أَجْرَمْنَا وَلَا نُسْأَلُ عَمَّا تَعْمَلُونَ. أَمَرَ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا نَبِيَّهُ ﷺ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنْ يَقُولَ لِلْكُفَّارِ: إِنَّهُمْ وَإِيَّاهُمْ لَيْسَ أَحَدٌ مِنْهُمْ مَسْئُولًا عَمَّا يَعْمَلُهُ الْآخَرُ، بَلْ كُلٌّ مِنْهُمْ مُؤَاخَذٌ بِعَمَلِهِ، وَالْآخَرُ بَرِيءٌ مِنْهُ.
Yüce Allah'ın: { قُلْ لَا تُسْأَلُونَ عَمَّا أَجْرَمْنَا وَلَا نُسْأَلُ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “De ki: 'Bizim işlediğimiz suçtan siz sorumlu tutulmazsınız, biz de sizin yaptıklarınızdan sorumlu tutulmayız'” buyruğu. Yüce Allah bu kerim ayette Peygamberine sallallâhu aleyhi ve sellem kâfirlere şunu söylemesini emretmiştir: Ne onlar ne de kendileri diğerinin yaptığından sorumlu değildir; bilakis her biri kendi ameliyle hesaba çekilecek ve diğeri bundan berî olacaktır.
20334. Metin
وَأَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ [١٠ \ ٤١] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ لَا أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ، إِلَى قَوْلِهِ: لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِيَ دِينِ [١٠٩ \ ١ - ٦] ، وَفِي مَعْنَى ذَلِكَ فِي الْجُمْلَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ وَلَا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ [٢ \ ١٤١] ; وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى عَنْ نَبِيِّهِ هُودٍ عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ: قَالَ إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ مِنْ دُونِهِ فَكِيدُونِي جَمِيعًا ثُمَّ لَا تُنْظِرُونِي [١١ \ ٥٤ - ٥٥] .
Bu anlamı başka yerlerde de açıklamıştır; Yüce Allah'ın: { وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ } “Eğer seni yalanlarlarsa de ki: 'Benim amelim bana, sizin ameliniz sizedir. Siz benim yaptığımdan uzaksınız, ben de sizin yaptığınızdan uzağım'” [10:41] ve { قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ لَا أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ } “De ki: 'Ey kâfirler! Ben sizin taptıklarınıza tapmam...'” ayetinden { لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِيَ دِينِ } “Sizin dininiz size, benim dinim banadır” [109:1-6] buyruğuna kadar olan ayetler gibi. Genel olarak bu manada Yüce Allah'ın: { تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ وَلَا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “Onlar gelip geçmiş bir ümmettir. Onların kazandıkları kendilerine, sizin kazandıklarınız sizedir. Siz onların yaptıklarından sorguya çekilmezsiniz” [2:141] buyruğu ile Peygamberi Hûd'dan -ona ve Peygamberimize salât ve selâm olsun- naklettiği şu buyruk da böyledir: { قَالَ إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ مِنْ دُونِهِ فَكِيدُونِي جَمِيعًا ثُمَّ لَا تُنْظِرُونِي } “[Hûd] dedi ki: 'Ben Allah'ı şahit tutuyorum, siz de şahit olun ki ben, O'ndan başka ortak koştuklarınızdan uzağım. Haydi hepiniz toplanıp bana tuzak kurun, sonra da bana mühlet vermeyin!'” [11:54-55].
20335. Metin
قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ أَرُونِيَ الَّذِينَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ شُرَكَاءَ كَلَّا بَلْ هُوَ اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ. أَمَرَ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا نَبِيَّهُ ﷺ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنْ يَقُولَ لِعَبَدَةِ الْأَوْثَانِ: أَرُونِي أَوْثَانَكُمُ الَّتِي أَلْحَقْتُمُوهَا بِاللَّهِ شُرَكَاءَ لَهُ فِي عِبَادَتِهِ كُفْرًا مِنْكُمْ، وَشِرْكًا وَافْتِرَاءً، وَقَوْلُهُ: أَرُونِيَ الَّذِينَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ شُرَكَاءَ، لِأَنَّهُمْ إِنْ أَرَوْهُ إِيَّاهَا تَبَيَّنَ بِرُؤْيَتِهَا أَنَّهَا جَمَادٌ لَا يَنْفَعُ وَلَا يَضُرُّ، وَاتَّضَحَ بُعْدُهَا عَنْ صِفَاتِ الْأُلُوهِيَّةِ، فَظَهَرَ لِكُلِّ عَاقِلٍ بِرُؤْيَتِهَا بُطْلَانُ عِبَادَةِ مَا لَا يَنْفَعُ وَلَا يَضُرُّ، فَإِحْضَارُهَا وَالْكَلَامُ فِيهَا، وَهِيَ مُشَاهَدَةٌ أَبْلَغُ مِنَ الْكَلَامِ فِيهَا غَائِبَةً، مَعَ أَنَّهُ ﷺ يَعْرِفُهَا، وَكَمَا أَنَّهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَمَرَهُمْ أَنْ يُرُوهُ إِيَّاهَا لِيَتَبَيَّنَ بِذَلِكَ بُطْلَانُ عِبَادَتِهَا، فَقَدْ أَمَرَهُمْ فِي آيَةٍ أُخْرَى أَنْ يُسَمُّوهَا بِأَسْمَائِهَا ; لِأَنَّ تَسْمِيَتَهَا بِأَسْمَائِهَا يَظْهَرُ بِهَا بُعْدُهَا عَنْ صِفَاتِ الْأُلُوهِيَّةِ، وَبُطْلَانُ عِبَادَتِهَا لِأَنَّهَا أَسْمَاءُ إِنَاثٍ حَقِيرَةٍ كَاللَّاتِ وَالْعُزَّى، وَمَنَاةَ الثَّالِثَةِ الْأُخْرَى ; كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِنَاثًا الْآيَةَ [٤ \ ١١٧] ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِمَا لَا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ أَمْ بِظَاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ [١٣ \ ٣٣] .
Yüce Allah'ın: { قُلْ أَرُونِيَ الَّذِينَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ شُرَكَاءَ كَلَّا بَلْ هُوَ اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “De ki: 'O'na kattığınız ortakları bana gösterin! Hayır, asla! Bilakis O, Azîz ve Hakîm olan Allah'tır'” buyruğu. Yüce Allah bu kerim ayette Peygamberine sallallâhu aleyhi ve sellem putperestlere şöyle demesini emretmiştir: İnkârınız, şirkiniz ve iftiranız sebebiyle ibadette Allah'a ortak kılıp O'na kattığınız putlarınızı bana gösterin. { أَرُونِيَ الَّذِينَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ شُرَكَاءَ } “O'na kattığınız ortakları bana gösterin” buyurmuştur; çünkü onlar o putları Peygamber'e gösterdiklerinde, onların görülmesiyle hiçbir fayda ve zarar vermeyen birer cansız varlık oldukları ve ilahlık sıfatlarından ne kadar uzak bulundukları ortaya çıkacak, böylece fayda ve zarar vermeyen şeylere ibadet etmenin bâtıl olduğu her akıl sahibi nezdinde onların görülmesiyle açıklık kazanacaktır. Putların huzura getirilmesi ve bizzat görülürken onlar hakkında konuşulması, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onları bildiği halde, gıyaplarında konuşulmasından daha etkilidir. Bu kerim ayette, onlara ibadet etmenin bâtıllığı ortaya çıksın diye putlarını Peygamber'e göstermelerini emrettiği gibi, bir başka ayette de onları kendi isimleriyle adlandırmalarını emretmiştir; zira onların isimleriyle anılması, Lât, Uzzâ ve diğer üçüncüleri olan Menât gibi değersiz dişi isimleri olmaları sebebiyle, ilahlık sıfatlarından uzaklıklarını ve onlara ibadetin bâtıllığını gözler önüne sermektedir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِنَاثًا } “Onlar O'nu bırakıp ancak dişilere tapıyorlar...” ayeti [4:117]. Bu durum, Yüce Allah'ın şu buyruğunda da yer almaktadır: { وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِمَا لَا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ أَمْ بِظَاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ } “Allah'a ortaklar koştular. De ki: 'Onları adlandırın! Yoksa siz Allah'a yeryüzünde bilmediği bir şeyi mi haber veriyorsunuz, yoksa lafın gelişi mi konuşuyorsunuz?' Bilakis inkâr edenlere hileleri süslü gösterildi ve doğru yoldan alıkondular. Allah kimi saptırırsa artık onu doğru yola iletecek kimse yoktur” [13:33].
20336. Metin
وَالْأَظْهَرُ فِي قَوْلِهِ: أَرُونِيَ الَّذِينَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: هُوَ مَا ذَكَرْنَا مِنْ أَنَّ الرُّؤْيَةَ بَصَرِيَّةٌ، وَعَلَيْهِ فَقَوْلُهُ: شُرَكَاءَ حَالٌ، وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّهَا مِنْ رَأَى
Bu ayetteki: { أَرُونِيَ الَّذِينَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ } buyruğunda daha zahir olan görüş, zikrettiğimiz üzere görme fiilinin gözle görme (basarî) olmasıdır. Buna göre { شُرَكَاءَ } kelimesi haldir. Bazı ilim ehli ise bunun bilgiye dayalı (ilmî) reâ (رَأَى) fiilinden olduğunu
20337. Metin
الْعِلْمِيَّةِ، وَعَلَيْهِ فَ شُرَكَاءَ مَفْعُولٌ ثَالِثٌ لِـ أَرُونِيَ، قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: يَكُونُ أَرُونِيَ هُنَا مِنْ رُؤْيَةِ الْقَلْبِ، فَيَكُونُ: شُرَكَاءَ مَفْعُولًا ثَالِثًا، أَيْ: عَرِّفُونِي الْأَصْنَامَ وَالْأَوْثَانَ الَّتِي جَعَلْتُمُوهَا شُرَكَاءَ لِلَّهِ ﷿، وَهَلْ شَارَكَتْ فِي خَلْقِ شَيْءٍ، فَبَيِّنُوا مَا هُوَ وَإِلَّا فَلِمَ تَعْبُدُونَهَا، اه مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ. وَاخْتَارَ هَذَا أَبُو حَيَّانَ فِي «الْبَحْرِ الْمُحِيطِ» . وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: كَلَّا رَدْعٌ لَهُمْ، وَزَجْرٌ عَنْ إِلْحَاقِ الشُّرَكَاءِ بِهِ. وَقَوْلُهُ: بَلْ هُوَ اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ، أَيِ: الْمُتَّصِفُ بِذَلِكَ هُوَ الْمُسْتَحِقُّ لِلْعِبَادَةِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا مَعْنَى الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ بِشَوَاهِدِهِ مِرَارًا.
söylemiştir. Buna göre de { شُرَكَاءَ } kelimesi { أَرُونِيَ } fiilinin üçüncü mefulü (nesnesi) olur. Kurtubî şöyle demiştir: "Buradaki { أَرُونِيَ } kalbin görmesi (bilme) anlamındadır; dolayısıyla { شُرَكَاءَ } üçüncü meful olur. Yani: Aziz ve Celil olan Allah'a ortak kıldığınız putları bana tanıtın [bakalım], bir şeyin yaratılmasında ortak mıdırlar, öyleyse bunun ne olduğunu açıklayın; değilse onlara niçin ibadet ediyorsunuz?" -İktibasın maksadı burada bitti.- Ebû Hayyân da el-Bahru'l-Muhît'te bunu tercih etmiştir. Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki: { كَلَّا } "Hayır, asla!" buyruğu, onları menetmek ve Allah'a ortak koşmaktan caydırmak içindir. { بَلْ هُوَ اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } "Bilakis O, Azîz ve Hakîm olan Allah'tır" buyruğu ise; bu niteliklere sahip olanın ibadete layık olduğunu ifade eder. Azîz ve Hakîm isimlerinin anlamını delilleriyle birlikte daha önce defalarca zikretmiştik.
20338. Metin
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ بَشِيرًا وَنَذِيرًا. قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ «الْأَعْرَافِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا [٧ \ ١٥٨] ، وَفِي غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْمَوَاضِعِ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ، اسْتَشْهَدَ بِهِ بَعْضَ عُلَمَاءِ الْعَرَبِيَّةِ عَلَى جَوَازِ تَقَدُّمِ الْحَالِ عَلَى صَاحِبِهَا الْمَجْرُورِ بِالْحَرْفِ ; كَمَا أَشَارَ لَهُ ابْنُ مَالِكٍ فِي «الْخُلَاصَةِ» بِقَوْلِهِ:
Yüce Allah'ın: { وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ بَشِيرًا وَنَذِيرًا } “Biz seni ancak bütün insanlara müjdeleyici ve uyarıcı olarak gönderdik” buyruğu. Bunu açıklayan ayetleri A'râf Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا } “De ki: 'Ey insanlar! Ben sizin hepinize gönderilmiş Allah'ın elçisiyim'” [7:158] buyruğunu açıklarken ve başka yerlerde sunmuştuk. Yüce Allah'ın: { إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ } buyruğunu bazı Arap dili âlimleri, halin harf-i cer ile mecrur olan sahibinin (sahibu'l-hal) önüne geçmesinin caiz olduğuna delil getirmişlerdir; nitekim İbn Mâlik el-Hulâsa'da (el-Elfiyye) şu sözüyle buna işaret etmiştir:
20339. Metin
وَسَبْقُ حَالِ مَا بِحَرْفِ جَرٍّ قَدْ أَبَوْا وَلَا أَمْنَعُهُ فَقَدْ وَرَدْ
"Harf-i cer ile [mecrur olanın] halinin öne geçmesini reddettiler; ben ise bunu men etmem, çünkü [örnekleri] vârid olmuştur."
20340. Metin
قَالُوا: لِأَنَّ الْمَعْنَى: وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ، أَيْ: جَمِيعًا، أَيْ: أَرْسَلْنَاكَ لِلنَّاسِ فِي حَالِ كَوْنِهِمْ مُجْتَمِعِينَ فِي رِسَالَتِكَ، وَمِمَّنْ أَجَازَ ذَلِكَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ، وَابْنُ كَيْسَانَ، وَابْنُ بُرْهَانَ، وَلِذَلِكَ شَوَاهِدُ فِي شِعْرِ الْعَرَبِ ; كَقَوْلِ طُلَيْحَةَ بْنِ خُوَيْلِدٍ الْأَسَدِيِّ:
Şöyle dediler: Çünkü { وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ } ifadesinin anlamı: "Yani hep birlikte; senin risaletinde toplanmış olmaları halinde seni insanlara gönderdik" demektir. Bunu caiz görenler arasında Ebû Ali el-Fârisî, İbn Keysân ve İbn Burhân da vardır. Bunun Arap şiirinde de şahitleri bulunmaktadır; Tuleyha b. Huveylid el-Esedî'nin şu beyti gibi:
20341. Metin
فَإِنْ تَكُ أَذْوَادٌ أُصِبْنَ وَنِسْوَةٌ ... فَلَنْ يَذْهَبُوا فَرْغًا بِقَتْلِ حِبَالِ
"Birkaç deve ve kadınlar ele geçirilmiş olsa da, Hibal'in öldürülmesi karşılıksız (boşa) gitmeyecektir."
20342. Metin
وَكَقَوْلِ كُثَيِّرٍ:
Ve Küseyyir'in şu sözü gibi:
20343. Metin
لَئِنْ كَانَ بَرْدُ الْمَاءِ هَيْمَانَ ... صَادِيًا إِلَيَّ حَبِيبًا إِنَّهَا لِحَبِيبُ
"Susuzluktan yanan ve içi kavrulan bana soğuk su sevimli ise, o da [bana öyle] sevimlidir."
20344. Metin
وَقَوْلِ الْآخَرِ:
Bir diğer şairin şu sözü gibi:
20345. Metin
تَسَلَّيْتُ طُرًّا عَنْكُمْ بَعْدَ بَيْنِكُمْ ... بِذِكْرِكُمُ حَتَّى كَأَنَّكُمْ عِنْدِي
"Ayrılığınızdan sonra tamamen sizin anınızla teselli buldum, öyle ki sanki yanımdasınız."
20346. Metin
وَقَوْلِ الْآخَرِ:
Bir diğer şairin şu sözü gibi:
20347. Metin
غَافِلًا تَعْرِضُ الْمَنِيَّةُ لِلْمَرْءِ ... فَيُدْعَى وَلَاتَ حِينَ إِبَاءِ
"Ölüm insana gafilken çıkagelir; artık çağrılır da kaçınma vakti değildir."
20348. Metin
وَقَوْلِهِ:
Ve [şairin] şu sözü gibi:
20349. Metin
مَشْغُوفَةٌ بِكَ قَدْ شُغِفْتَ وَإِنَّمَا ... حُمَّ الْفِرَاقُ فَمَا إِلَيْكَ سَبِيلُ
"Sana tutkun bir kadın var, sen de [ona] tutkunsun; ancak ayrılık takdir edildi, artık sana bir yol yoktur."
20350. Metin
وَقَوْلِهِ:
Ve [şairin] şu sözü gibi:
20351. Metin
إِذَا الْمَرْءُ أَعْيَتْهُ الْمُرُوءَةُ نَاشِئًا ... فَمَطْلَبُهَا كَهْلًا عَلَيْهِ شَدِيدُ
"Kişi gençliğinde mürüvvet göstermekten aciz kalırsa, olgunluk çağında onu elde etmesi kendisine çok zor gelir."
20352. Metin
فَقَوْلُهُ فِي الْبَيْتِ الْأَوَّلِ: فَرْغًا، أَيْ: هَدَرًا، حَالٌ وَصَاحِبُهُ الْمَجْرُورُ بِالْبَاءِ الَّذِي هُوَ بِقَتْلٍ، وَحِبَالٌ اسْمُ رَجُلٍ. وَقَوْلُهُ فِي الْبَيْتِ الثَّانِي: هَيْمَانَ صَادِيًا، حَالَانِ مِنْ يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ الْمَجْرُورَةِ بِإِلَى فِي قَوْلِهِ: إِلَيَّ حَبِيبًا. وَقَوْلُهُ فِي الْبَيْتِ الثَّالِثِ: طُرًّا حَالٌ مِنَ الضَّمِيرِ الْمَجْرُورِ بِعَنْ، فِي قَوْلِهِ: عَنْكُمْ، وَهَكَذَا وَتَقَدُّمُ الْحَالِ عَلَى صَاحِبِهَا الْمَجْرُورِ بِالْحَرْفِ مَنَعَهُ أَغْلَبُ النَّحْوِيِّينَ.
Birinci beyitteki: fergan (فَرْغًا), yani karşılıksız/boşa demektir ve haldir; hâlin sahibi ise { بِقَتْلٍ } ifadesinde ba (ب) harfiyle mecrur olan kelimedir. Hibâl (حِبَالٌ) ise bir adamın ismidir. İkinci beyitteki: heymâne sâdiyen (هَيْمَانَ صَادِيًا), { إِلَيَّ حَبِيبًا } ifadesinde ilâ (إِلَى) ile mecrur olan mütekellim ya'sının iki halidir. Üçüncü beyitteki: turran (طُرًّا), { عَنْكُمْ } ifadesindeki an (عَنْ) ile mecrur olan zamirin halidir. Diğerleri de böyledir. Halin, harf-i cer ile mecrur olan sahibinin önüne geçmesini nahivcilerin çoğu menetmiştir.
20353. Metin
وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي «الْكَشَّافِ» ، فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ، إِلَّا رِسَالَةً عَامَّةً لَهُمْ مُحِيطَةً بِهِمْ ; لِأَنَّهُمْ إِذَا شَمِلَتْهُمْ، فَإِنَّهَا قَدْ كَفَتْهُمْ أَنْ يَخْرُجَ مِنْهَا أَحَدٌ مِنْهُمْ.
Zemahşerî el-Keşşâf'ta, Yüce Allah'ın: { وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ } buyruğunun tefsirinde şöyle demiştir: "Ancak onlara yönelik genel ve onları kuşatıcı bir risaletle [gönderdik]; çünkü risalet onları kapsadığında, onlardan hiçbirinin dışarıda kalmasını engellemiş (kefletmiş) olur."
20354. Metin
وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى: أَرْسَلْنَاكَ جَامِعًا لِلنَّاسِ فِي الْإِنْذَارِ وَالْإِبْلَاغِ فَجَعْلَهُ حَالًا مِنَ الْكَافِ، وَحَقُّ التَّاءِ عَلَى هَذَا أَنْ تَكُونَ لِلْمُبَالَغَةِ كَتَاءِ الرَّاوِيَةِ وَالْعَلَّامَةِ، وَمَنْ جَعَلَهُ حَالًا مِنَ الْمَجْرُورِ مُتَقَدِّمًا عَلَيْهِ فَقَدْ أَخْطَأَ ; لِأَنَّ تَقَدُّمَ حَالِ الْمَجْرُورِ عَلَيْهِ فِي الْإِحَالَةِ بِمَنْزِلَةِ تَقَدُّمِ الْمَجْرُورِ عَلَى الْجَارِ، وَكَمْ تَرَى مِمَّنْ يَرْتَكِبُ هَذَا الْخَطَأَ ثُمَّ لَا يَقْنَعُ بِهِ حَتَّى يُضَمَّ إِلَيْهِ أَنْ يَجْعَلَ اللَّامَ بِمَعْنَى إِلَى ; لِأَنَّهُ لَا يَسْتَوِي لَهُ الْخَطَأُ الْأَوَّلُ إِلَّا بِالْخَطَأِ الثَّانِي، فَلَا بُدَّ لَهُ مِنِ ارْتِكَابِ الْخَطَأَيْنِ، اه مِنْهُ.
Zeccâc ise şöyle demiştir: "Anlamı: 'Seni uyarma ve tebliğde insanları toplayıcı (kuşatıcı) olarak gönderdik' şeklindedir. Böylece [kâffeten kelimesini] kâf zamirinin hali kılmıştır. Buna göre te (ة) harfinin, râviye (الرَّاوِيَة) ve allâme (الْعَلَّامَة) kelimelerindeki gibi mübalağa için olması gerekir. Kim de onu mecrurun önüne geçmiş bir hal yaparsa hata etmiş olur; çünkü mecrurun halinin onun önüne geçmesi, imkânsızlık bakımından mecrurun harf-i cerin önüne geçmesi gibidir. Bu hatayı işleyen nice kimseler görürsün ki, bununla da yetinmeyip buna bir de [insanlar kelimesinin başındaki] lâm (ل) harfini ilâ (إِلَى) anlamında kılmayı eklerler; çünkü ikinci hata olmadan birinci hata onlar için tutarlı hale gelmez, bu yüzden her iki hatayı birden işlemek zorunda kalırlar." -Zeccâc'ın sözü burada bitti.-
20355. Metin
وَقَالَ الشَّيْخُ الصَّبَّانُ فِي حَاشِيَتِهِ عَلَى الْأَشْمُونِيِّ: جَعَلَ الزَّمَخْشَرِيُّ كَافَّةً صِفَةً لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: رِسَالَةً كَافَّةً لِلنَّاسِ، وَلَكِنِ اعْتُرِضَ بِأَنْ كَافَّةً مُخْتَصَّةٌ بِمَنْ يَعْقِلُ وَبِالنَّصْبِ عَلَى الْحَالِ كَطُرًّا وَقَاطِبَةً، انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ. وَمَا ذَكَرَهُ الصَّبَّانِ فِي كَافَّةً هُوَ الْمَشْهُورُ الْمُتَدَاوَلُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، وَأَوْضَحَ ذَلِكَ أَبُو حَيَّانَ فِي «الْبَحْرِ» ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Şeyh es-Sabbân, el-Eşmûnî üzerine yazdığı hâşiyesinde şöyle demiştir: "Zemahşerî kâffeten (كَافَّةً) kelimesini hazfedilmiş bir masdarın sıfatı kılmıştır; yani: 'İnsanları kuşatıcı bir risaletle' [demektir]. Ancak buna, kâffe kelimesinin akıl sahiplerine mahsus olduğu ve turran (طُرًّا) ile kâtıbeten (قَاطِبَةً) gibi hal olarak mansub kılındığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir." -İktibasın maksadı burada bitti.- Sabbân'ın kâffe kelimesi hakkında zikrettiği husus, Arap kelamında meşhur ve yaygın olanıdır. Ebû Hayyân da el-Bahr'da bunu açıklamıştır. İlim Yüce Allah katındadır.
20356. Metin
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ.
Yüce Allah'ın: { وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } “Fakat insanların çoğu bilmezler” buyruğu.
20357. Metin
قَدْ بَيَّنَّا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ «الْأَنْعَامِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ الْآيَةَ [٦ \ ١١٦] ، وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْمَوَاضِعِ.
Bunu açıklayan ayetleri En'âm Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ } “Yeryüzünde bulunanların çoğuna uyacak olursan seni saptırırlar...” ayetini [6:116] açıklarken ve başka yerlerde beyan etmiştik.
20358. Metin
قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ لَكُمْ مِيعَادُ يَوْمٍ لَا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ سَاعَةً وَلَا تَسْتَقْدِمُونَ. قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ «يُونُسَ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَلَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ [١٠ \ ٤٩] .
Yüce Allah'ın: { قُلْ لَكُمْ مِيعَادُ يَوْمٍ لَا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ سَاعَةً وَلَا تَسْتَقْدِمُونَ } “De ki: 'Size vadedilen öyle bir gündür ki, ondan ne bir an geri kalabilirsiniz ne de öne geçebilirsiniz'” buyruğu. Bunu açıklayan ayetleri Yûnus Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَلَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ } “Her ümmetin bir eceli vardır. Ecelleri geldiği zaman artık ne bir an geri kalabilirler ne de öne geçebilirler” [10:49] buyruğunu açıklarken sunmuştuk.
20359. Metin
قَوْلِهِ تَعَالَى وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ، إِلَى قَوْلِهِ: إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْدَادًا. ذَكَرْنَا بَعْضَ الْآيَاتِ الَّتِي فِيهَا بَيَانٌ لَهُ فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا [٢ \ ١٦٦] ، وَبَيَّنَاهُ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ مِنْ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ.
Yüce Allah'ın: { وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ } “O zalimleri, Rablerinin huzurunda tutuklanmış vaziyette bir görsen!...” ayetinden: { إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْدَادًا } “...hani siz bize Allah'ı inkâr etmemizi ve O'na eşler koşmamızı emrediyordunuz” buyruğuna kadar olan kısım. Bunu açıklayan bazı ayetleri Bakara Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا } “O zaman arkalarından gidilenler, kendilerine uyanlardan uzaklaştılar” [2:166] buyruğunu açıklarken zikretmiş ve bu mübarek kitabın başka yerlerinde de beyan etmiştik.
20360. Metin
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَعَلْنَا الْأَغْلَالَ فِي أَعْنَاقِ الَّذِينَ كَفَرُوا. جَاءَ مُوَضَّحًا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِذِ الْأَغْلَالُ فِي أَعْنَاقِهِمْ وَالسَّلَاسِلُ [٤٠ \ ٧١] ، وَقَوْلِهِ: أُولَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ وَأُولَئِكَ الْأَغْلَالُ فِي أَعْنَاقِهِمْ [١٣ \ ٥] ، وَقَوْلِهِ: ثُمَّ فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعًا فَاسْلُكُوهُ [٦٩ \ ٣٢] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Yüce Allah'ın: { وَجَعَلْنَا الْأَغْلَالَ فِي أَعْنَاقِ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenlerin boyunlarına boyunduruklar vurduk” buyruğu, başka yerlerde açıklanarak gelmiştir; Yüce Allah'ın: { إِذِ الْأَغْلَالُ فِي أَعْنَاقِهِمْ وَالسَّلَاسِلُ } “Boyunlarında boyunduruklar ve zincirler olduğu halde...” [40:71], { أُولَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ وَأُولَئِكَ الْأَغْلَالُ فِي أَعْنَاقِهِمْ } “İşte onlar Rablerini inkâr edenlerdir ve işte onlar boyunlarında boyunduruklar olanlardır” [13:5] ve { ثُمَّ فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعًا فَاسْلُكُوهُ } “Sonra yetmiş arşın uzunluğunda bir zincir içinde onu bağlayın” [69:32] buyrukları ile diğer ayetler gibi.
20361. Metin
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ. قَدْ بَيَّنَّا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ «الْأَنْعَامِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا [٦ \ ١٢٣] ، وَأَوْضَحْنَا ذَلِكَ فِي سُورَةِ «قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَى كُلَّ مَا جَاءَ أُمَّةً رَسُولُهَا كَذَّبُوهُ الْآيَةَ [٢٣ \ ٤٤] .
Yüce Allah'ın: { وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ } “Biz hangi memlekete bir uyarıcı gönderdiysek mutlaka oranın varlıklı ve şımarık kimseleri: 'Biz sizinle gönderilen şeyi inkâr ediyoruz' dediler” buyruğu. Bunu açıklayan ayetleri En'âm Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا } “Böylece her kasabada günahkârların elebaşılarını kıldık...” [6:123] buyruğunu açıklarken beyan etmiş; bunu Mü'minûn Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَى كُلَّ مَا جَاءَ أُمَّةً رَسُولُهَا كَذَّبُوهُ } “Sonra birbiri ardınca elçilerimizi gönderdik. Her ümmete elçisi geldikçe onu yalanladılar...” ayetini [23:44] açıklarken de ortaya koymuştuk.
20362. Metin
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنَا زُلْفَى.
Yüce Allah'ın: { وَقَالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ } “Ve dediler ki: 'Biz mallar ve evlatlar bakımından daha çoğuz ve biz azap edilecekler de değiliz'” buyruğu ile Yüce Allah'ın: { وَمَا أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنَا زُلْفَى } “Sizi huzurumuzda [bize] yaklaştıracak olan ne mallarınızdır ne de evlatlarınızdır” buyruğu.
20363. Metin
قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لِذَلِكَ فِي سُورَةِ «الْكَهْفِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلَى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْرًا مِنْهَا مُنْقَلَبًا [١٨ \ ٣٦] .
Bunu açıklayan ayetleri Kehf Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلَى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْرًا مِنْهَا مُنْقَلَبًا } “Andolsun, Rabbime döndürülecek olursam mutlaka bundan daha hayırlı bir varış yeri bulurum” [18:36] buyruğunu açıklarken sunmuştuk.
20364. Metin
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلَائِكَةِ أَهَؤُلَاءِ إِيَّاكُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ قَالُوا سُبْحَانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنَا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ الْآيَةَ.
Yüce Allah'ın: { وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلَائِكَةِ أَهَؤُلَاءِ إِيَّاكُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ قَالُوا سُبْحَانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنَا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ } “O gün [Allah] hepsini bir araya toplayacak, sonra meleklere: 'Bunlar mı size tapıyorlardı?' diyecektir. [Melekler] diyecekler ki: 'Sen yücesin; bizim velimiz onlar değil, sensin! Bilakis onlar cinlere tapıyorlardı...'” ayeti.
20365. Metin
قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ «الْفُرْقَانِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَقُولُ أَأَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبَادِي هَؤُلَاءِ أَمْ هُمْ ضَلُّوا السَّبِيلَ قَالُوا سُبْحَانَكَ مَا كَانَ يَنْبَغِي لَنَا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِكَ مِنْ أَوْلِيَاءَ وَلَكِنْ مَتَّعْتَهُمْ الْآيَةَ [٢٥ \ ١٧ - ١٨] .
Bunu açıklayan ayetleri Furkân Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَقُولُ أَأَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبَادِي هَؤُلَاءِ أَمْ هُمْ ضَلُّوا السَّبِيلَ قَالُوا سُبْحَانَكَ مَا كَانَ يَنْبَغِي لَنَا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِكَ مِنْ أَوْلِيَاءَ وَلَكِنْ مَتَّعْتَهُمْ } “Onları ve Allah'tan başka taptıklarını bir araya toplayacağı o gün [Allah]: 'Şu kullarımı siz mi saptırdınız, yoksa kendileri mi yoldan saptılar?' buyuracak. Onlar: 'Seni tenzih ederiz, senden başka veliler edinmek bize yakışmazdı; fakat sen onları yaşattın...'” ayetini [25:17-18] açıklarken sunmuştuk.
20366. Metin
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالُوا مَا هَذَا إِلَّا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُكُمْ. قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ «بَنِي إِسْرَائِيلَ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى إِلَّا أَنْ قَالُوا أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَرًا رَسُولًا [١٧ \ ٩٤] .
Yüce Allah'ın: { وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالُوا مَا هَذَا إِلَّا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُكُمْ } “Ayetlerimiz apaçık olarak onlara okunduğu zaman dediler ki: 'Bu, sırf babalarınızın taptıklarından sizi alıkoymak isteyen bir adamdan başkası değildir'” buyruğu. Bunu açıklayan ayetleri İsrâ Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى إِلَّا أَنْ قَالُوا أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَرًا رَسُولًا } “Kendilerine hidayet geldiğinde insanların iman etmesine engel olan şey sadece: 'Allah bir insanı mı elçi gönderdi?' demeleridir” [17:94] buyruğunu açıklarken sunmuştuk.
20367. Metin
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا آتَيْنَاهُمْ مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَهَا وَمَا أَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِنْ نَذِيرٍ. قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الَّتِي بِمَعْنَاهُ فِي سُورَةِ «بَنِي إِسْرَائِيلَ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا [١٧ \ ١٥] .
Yüce Allah'ın: { وَمَا آتَيْنَاهُمْ مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَهَا وَمَا أَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِنْ نَذِيرٍ } “Oysa biz onlara okuyacakları kitaplar vermemiştik ve senden önce onlara hiçbir uyarıcı da göndermemiştik” buyruğu. Bunun anlamındaki ayetleri İsrâ Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا } “Biz bir elçi göndermedikçe azap edici değiliz” [17:15] buyruğunu açıklarken sunmuştuk.
20368. Metin
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَمَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آتَيْنَاهُمْ فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ. مَا ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مِنْ أَنَّهُ أَهْلَكَ الْأُمَمَ الْمَاضِيَةَ لَمَّا كَذَّبَتْ رُسُلَهُ، وَأَنَّ الْأُمَمَ الْمَاضِيَةَ أَقْوَى، وَأَكْثَرُ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا، وَأَنَّ كُفَّارَ مَكَّةَ عَلَيْهِمْ أَنْ يَخَافُوا مِنْ إِهْلَاكِ اللَّهِ لَهُمْ بِسَبَبِ تَكْذِيبِ رَسُولِهِ ﷺ، كَمَا أَهْلَكَ الْأُمَمَ الَّتِي هِيَ أَقْوَى مِنْهُمْ، وَلَمْ يُؤْتُوا، أَيْ: كُفَّارَ مَكَّةَ، مِعْشَارَ مَا أَتَى اللَّهُ الْأُمَمَ الَّتِي أَهْلَكَهَا مِنْ قَبْلُ مِنَ الْقُوَّةِ، جَاءَ مُوَضَّحًا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: كَانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً وَآثَارًا فِي الْأَرْضِ [٤٠ \ ٨٢] ، وَقَدْ قَدَّمْنَا بَعْضَ الْكَلَامِ عَلَى هَذَا فِي سُورَةِ «الرُّومِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ
Yüce Allah'ın: { وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَمَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آتَيْنَاهُمْ فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ } “Onlardan öncekiler de yalanlamışlardı. Oysa bunlar, öncekilere verdiklerimizin onda birine bile ulaşamamışlardı. Buna rağmen elçilerimi yalanladılar; [bak] benim inkârım (cezalandırmam) nasıl oldu!” buyruğu. Yüce ve Azîz olan Allah'ın bu kerim ayette zikrettiği; önceki ümmetlerin elçilerini yalanladıklarında onları helak ettiği, önceki ümmetlerin daha güçlü, mal ve evlatça daha çok olduğu, Mekke kâfirlerinin de elçisi sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlamaları sebebiyle Allah'ın kendilerini helak etmesinden korkmaları gerektiği -tıpkı kendilerinden daha güçlü olan ümmetleri helak ettiği gibi- ve Mekke kâfirlerine Allah'ın daha önce helak ettiği ümmetlere verdiği gücün onda birinin bile verilmediği hususu pek çok ayette açıklanmıştır; Yüce Allah'ın: { كَانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً وَآثَارًا فِي الْأَرْضِ } “Onlar kendilerinden daha çok, daha güçlü ve yeryüzündeki eserleri bakımından daha üstündüler” [40:82] buyruğu gibi. Buna dair sözün bir kısmını Rûm Suresi'nde, Yüce Allah'ın:
20369. Metin
تَعَالَى: وَأَثَارُوا الْأَرْضَ وَعَمَرُوهَا أَكْثَرَ مِمَّا عَمَرُوهَا [٣٠ \ ٩] .
{ وَأَثَارُوا الْأَرْضَ وَعَمَرُوهَا أَكْثَرَ مِمَّا عَمَرُوهَا } “...toprağı altüst etmişler ve onu bunların imar ettiğinden daha çok imar etmişlerdi” [30:9] buyruğunu açıklarken sunmuştuk.
20370. Metin
قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذَابٍ شَدِيدٍ. قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ «الْمُؤْمِنُونَ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ بَلْ جَاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ [٢٣ \ ٧٠] .
Yüce Allah'ın: { ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذَابٍ شَدِيدٍ } “Sonra iyice düşünesiniz; arkadaşınızda hiçbir delilik yoktur. O, şiddetli bir azabın öncesinde sizin için ancak bir uyarıcıdır” buyruğu. Bunu açıklayan ayetleri Mü'minûn Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ بَلْ جَاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ } “Yoksa onda bir delilik olduğunu mu söylüyorlar? Hayır, o kendilerine hakkı getirdi; fakat onların çoğu haktan hoşlanmamaktadırlar” [23:70] buyruğunu açıklarken sunmuştuk.
20371. Metin
قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ. قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ «هُودٍ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: كَارِهُونَ وَيَا قَوْمِ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مَالًا إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ [١١ \ ٢٩] .
Yüce Allah'ın: { قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ } “De ki: 'Sizden istediğim bir ücret varsa o sizin olsun'” buyruğu. Bunu açıklayan ayetleri Hûd Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { وَيَا قَوْمِ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مَالًا إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ } “Ey kavmim! Buna karşılık ben sizden bir mal istemiyorum. Benim mükâfatım ancak Allah'a aittir” [11:29] buyruğunu açıklarken sunmuştuk.
20372. Metin
قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَمَا يُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا يُعِيدُ. قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ «بَنِي إِسْرَائِيلَ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا [١٧ \ ٨١] .
Yüce Allah'ın: { قُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَمَا يُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا يُعِيدُ } “De ki: 'Hak geldi; bâtıl ise ne [yeni bir şey] ortaya koyabilir ne de [yok olanı] geri getirebilir'” buyruğu. Bunu açıklayan ayetleri İsrâ Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { وَقُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا } “Ve de ki: 'Hak geldi, bâtıl yok olup gitti. Zaten bâtıl yok olmaya mahkûmdur'” [17:81] buyruğunu açıklarken sunmuştuk.
20373. Metin
قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّمَا أَضِلُّ عَلَى نَفْسِي وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِمَا يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي.
Yüce Allah'ın: { قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّمَا أَضِلُّ عَلَى نَفْسِي وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِمَا يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي } “De ki: 'Eğer saparsam ancak kendi aleyhime sapmış olurum. Eğer doğru yolu bulursam bu da Rabbimin bana vahyettiği sayesindedir'” buyruğu.
20374. Metin
قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الَّتِي بِمَعْنَاهُ فِي سُورَةِ «الْأَنْبِيَاءِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَدَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ [٢١ \ ٧٨] ، فِي مَعْرِضِ بَيَانِ حُجَجِ الظَّاهِرِيَّةِ فِي دَعْوَاهُمْ مَنْعَ الِاجْتِهَادِ.
Bunun anlamındaki ayetleri Enbiyâ Suresi'nde, Zâhirîlerin ictihadı men etme iddialarındaki delillerini açıklama sadedinde, Yüce Allah'ın: { وَدَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ } “Dâvûd ve Süleyman'ı da [hatırla]; hani ekin konusunda hüküm veriyorlardı” [21:78] buyruğunu açıklarken sunmuştuk.
20375. Metin
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَالُوا آمَنَّا بِهِ وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ.
Yüce Allah'ın: { وَقَالُوا آمَنَّا بِهِ وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ } “Ve: 'Ona inandık' dediler. Fakat uzak bir yerden [imana] ulaşmak onlar için nerede!” buyruğu.
20376. Metin
مَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنْ أَنَّ الْكُفَّارَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ، وَأَنَّ ذَلِكَ الْإِيمَانَ لَا يَنْفَعُهُمْ لِفَوَاتِ وَقْتِ نَفْعِهِ، الَّذِي هُوَ مُدَّةُ دَارِ الدُّنْيَا جَاءَ مُوَضَّحًا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ.
Bu kerim ayetin içerdiği; kâfirlerin kıyamet gününde Allah'a iman edecekleri, fakat fayda verme vakti olan dünya hayatı süresi geçtiği için bu imanın onlara fayda sağlamayacağı hususu pek çok ayette açıklanmıştır.
20377. Metin
وَقَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَيْهِ فِي سُورَةِ «الْأَعْرَافِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ الْآيَةَ [٧ \ ٥٣] . وَفِي سُورَةِ «مَرْيَمَ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنَا لَكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ [١٩ \ ٣٨] ، وَفِي غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْمَوَاضِعِ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي
Buna delalet eden ayetleri A'râf Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ } “Onun tevili (haber verdiği akıbet) geldiği gün, daha önce onu unutanlar derler ki: 'Gerçekten Rabbimizin elçileri hakkı getirmiş...'” ayetini [7:53] ve Meryem Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنَا لَكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ } “Bize gelecekleri gün onlar ne iyi işitir, ne iyi görürler! Fakat zalimler bugün apaçık bir sapıklık içindedirler” [19:38] buyruğunu açıklarken ve başka yerlerde sunmuştuk. Yüce Allah'ın
20378. Metin
هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ، أَنَّى تَدَلُّ عَلَى كَمَالِ الِاسْتِبْعَادِ هُنَا، وَالتَّنَاوُشُ: التَّنَاوُلُ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ خُصُوصُ التَّنَاوُلِ السَّهْلِ لِلشَّيْءِ الْقَرِيبِ.
bu kerim ayetteki: { وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ } buyruğunda geçen ennâ (أَنَّى) kelimesi burada tam bir imkânsızlık ve uzaklığa delalet eder. et-Tenâvüş (التَّنَاوُشُ) ise: Ulaşmak/almak (et-tenâvül) demektir. Bazıları bunun özellikle "yakındaki bir şeye kolayca ulaşmak/almak" anlamına geldiğini söylemişlerdir.
20379. Metin
وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ يُسْتَبْعَدُ كُلَّ الِاسْتِبْعَادِ وَيَبْعُدُ كُلَّ الْبُعْدِ، أَنْ يَتَنَاوَلَ الْكُفَّارُ الْإِيمَانَ النَّافِعَ فِي الْآخِرَةِ بَعْدَمَا ضَيَّعُوا ذَلِكَ وَقْتَ إِمْكَانِهِ فِي دَارِ الدُّنْيَا، وَقِيلَ الِاسْتِبْعَادُ لِرَدِّهِمْ إِلَى الدُّنْيَا مَرَّةً أُخْرَى لِيُؤْمِنُوا، وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ قَبْلَهُ: وَقَالُوا آمَنَّا بِهِ، وَمَنْ أَرَادَ تَنَاوُلَ شَيْءٍ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ لَا يُمْكِنُهُ ذَلِكَ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Anlam şudur: Kâfirlerin, dünya yurdunda imkânı varken zayi ettikleri faydalı imana ahirette ulaşmaları son derece uzak ve imkânsızdır. Bir görüşe göre bu imkânsızlık, iman etmeleri için tekrar dünyaya döndürülmelerinin imkânsızlığı hakkındadır; ancak birinci görüş daha açıktır. Nitekim bundan önceki: { وَقَالُوا آمَنَّا بِهِ } “Ve: 'Ona inandık' dediler” buyruğu da buna delalet etmektedir. Uzak bir yerden bir şeye uzanıp onu almak isteyen kimse buna güç yetiremez. İlim Yüce Allah katındadır.