20087. Metin
وَهِيَ مَكِّيَّةٌ فِي قَوْلِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَالْحَسَنِ وَعَطَاءٍ وَعِكْرِمَةَ وَجَابِرٍ، وَمَدَنِيَّةٌ فِي أَحَدِ قَوْلَيِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةَ وَالضَّحَّاكِ وَالسُّدِّيِّ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَالْبُخَارِيُّ فِي تَارِيخِهِ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ خُزَيْمَةَ، وَابْنُ أَبِي عَاصِمٍ فِي السُّنَّةِ، وَالْبَغَوِيُّ فِي مُعْجَمِهِ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَأَبُو الشَّيْخِ فِي الْعَظَمَةِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ، عَنِ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ: أَنَّ الْمُشْرِكِينَ قَالُوا لِلنَّبِيِّ ﷺ: يَا مُحَمَّدُ انْسُبْ لَنَا رَبَّكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ- اللَّهُ الصَّمَدُ- لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ. لَيْسَ شَيْءٌ يُولَدُ إِلَّا سَيَمُوتُ، وَلَيْسَ شَيْءٌ يَمُوتُ إِلَّا سَيُورَثُ، وَإِنَّ اللَّهَ لَا يَمُوتُ وَلَا يُورَثُ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ قَالَ: لَمْ يَكُنْ لَهُ شَبِيهٌ وَلَا عَدْلٌ، وَلَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ» وَرَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ مِنْ طَرِيقٍ أُخْرَى عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ مُرْسَلًا وَلَمْ يَذْكُرْ أُبَيًّا، ثُمَّ قَالَ: وَهَذَا أَصَحُّ. وَأَخْرَجَ أَبُو يَعْلَى وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالطَّبَرَانِيُّ فِي الْأَوْسَطِ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: جَاءَ أَعْرَابِيٌّ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: انْسُبْ لَنَا رَبَّكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ إِلَى آخِرِ السُّورَةِ» وَحَسَّنَ السُّيُوطِيُّ إِسْنَادَهُ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ، وَأَبُو الشَّيْخِ فِي الْعَظَمَةِ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: قَالَتْ قُرَيْشٌ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ:
İbn Mes'ûd, el-Hasan, Atâ, İkrime ve Câbir'in kavlinde bu [sure] Mekkî'dir; İbn Abbâs'tan gelen iki rivayetten birinde, Katâde, Dahhâk ve es-Süddî'nin kavlinde ise Medenî'dir. Ahmed, Buhârî Târîh'inde, Tirmizî, İbn Cerîr, İbn Huzeyme, es-Sünne'de İbn Ebî Âsım, Begavî Mu'cem'inde, İbnü'l-Münzir, el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh, Hâkim (ve sahih olduğunu belirtti) ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, Übey b. Ka'b'dan rivayet ettiler: Müşrikler Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ey Muhammed! Bize Rabbini neseplendir (vasıflarını açıkla)" dediler. Bunun üzerine Allah indirdi: { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ- اللَّهُ الصَّمَدُ- لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ } “De ki: O Allah tektir. Allah Samed'dir. O doğurmamış ve doğmamıştır.” Doğan hiçbir şey yoktur ki ölecek olmasın; ölen hiçbir şey yoktur ki mirası kalacak olmasın. Şüphesiz Allah ölmez ve O'na mirasçı olunmaz. { وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ } “Hiçbir şey O'nun dengi olmamıştır.” Dedi ki: O'nun ne bir benzeri ne de bir eşi ve dengi vardır, O'nun benzeri hiçbir şey yoktur. Tirmizî bunu başka bir yoldan Ebü'l-Âliye'den mürsel olarak rivayet etti ve Übey'i zikretmedi, sonra: "Bu daha sahihtir" dedi. Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Taberânî el-Evsat'ta, Ebû Nuaym el-Hilye'de ve Beyhakî Câbir'den rivayet ettiler; o şöyle dedi: Bir bedevi Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: "Bize Rabbini neseplendir" dedi. Bunun üzerine Allah, surenin sonuna kadar: { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } “De ki: O Allah tektir” [ayetlerini] indirdi. Süyûtî bunun senedini hasen kabul etmiştir. Taberânî ve el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh, İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiler; o şöyle dedi: Kureyş, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem:
20088. Metin
انْسُبْ لَنَا رَبَّكَ. فَنَزَلَتْ هَذِهِ السُّورَةُ: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ عَدِيٍّ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ الْيَهُودَ جَاءَتْ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، مِنْهُمْ كَعْبُ بْنُ الْأَشْرَفِ وَحُيَيُّ بْنُ أَخْطَبَ، فَقَالُوا: يَا مُحَمَّدُ صِفْ لَنَا رَبَّكَ الَّذِي بَعَثَكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ- اللَّهُ الصَّمَدُ- لَمْ يَلِدْ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْوَلَدُ وَلَمْ يُولَدْ فيخرج من شيء» . وأخرج أبو عبيدة فِي فَضَائِلِهِ، وَأَحْمَدُ، وَالنَّسَائِيُّ فِي الْيَوْمِ وَاللَّيْلَةِ، وَابْنُ مَنِيعٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ نَصْرٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ، عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فَكَأَنَّمَا قَرَأَ ثُلُثَ الْقُرْآنِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ الضُّرَيْسِ وَالْبَزَّارُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ مِائَتَيْ مَرَّةٍ غَفَرَ لَهُ ذَنْبَ مِائَتَيْ سَنَةٍ» .
"Bize Rabbini neseplendir" dedi. Bunun üzerine şu sure indi: { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } “De ki: O Allah tektir.” İbn Ebî Hâtim, İbn Adiyy ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, İbn Abbâs'tan rivayet ettiler: Yahudiler Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem geldiler; aralarında Ka'b b. el-Eşref ve Huyey b. Ahtab da vardı. "Ey Muhammed! Bize seni gönderen Rabbini nitele" dediler. Bunun üzerine Allah indirdi: { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ- اللَّهُ الصَّمَدُ- لَمْ يَلِدْ } “De ki: O Allah tektir. Allah Samed'dir. O doğurmamıştır” -ki O'ndan çocuk çıksın- { وَلَمْ يُولَدْ } “ve doğmamıştır” -ki bir şeyden çıkmış olsun-. Ebû Ubeyd Fedâil'inde, Ahmed, Nesâî el-Yevm ve'l-Leyle'de, İbn Menî', Muhammed b. Nasr, İbn Merdûye ve Ziyâ el-Muhtâre'de Übey b. Ka'b'dan rivayet ettiler; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Kim { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } “De ki: O Allah tektir” [suresini] okursa, sanki Kur'an'ın üçte birini okumuş gibi olur.» İbnü'd-Durays, Bezzâr ve Şuab'da Beyhakî, Enes'ten Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet ettiler: «Kim { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } “De ki: O Allah tektir” [suresini] iki yüz defa okursa, onun iki yüz yıllık günahı bağışlanır.»
20089. Metin
قَالَ الْبَزَّارُ: لَا نَعْلَمُ رَوَاهُ عَنْ أَنَسٍ إِلَّا الْحَسَنُ بْنُ أَبِي جَعْفَرٍ وَالْأَغْلَبُ بْنُ تَمِيمٍ، وَهُمَا يَتَقَارَبَانِ فِي سُوءِ الْحِفْظِ.
Bezzâr dedi ki: Bunu Enes'ten el-Hasen b. Ebî Ca'fer ve el-Agleb b. Temîm dışında birinin rivayet ettiğini bilmiyoruz; bu ikisi de ezber zayıflığında birbirine yakındır.
20090. Metin
وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَالتِّرْمِذِيُّ وَابْنُ الضُّرَيْسِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، عَنْ أَنَسٍ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: إِنِّي أُحِبُّ هَذِهِ السُّورَةَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «حُبُّكَ إِيَّاهَا أَدْخَلَكَ الْجَنَّةَ» .
Ahmed, Tirmizî, İbnü'd-Durays ve Sünen'inde Beyhakî, Enes'ten rivayet ettiler; o şöyle dedi: Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem bir adam gelip: "Ben şu { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } “De ki: O Allah tektir” suresini seviyorum" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Senin onu sevmen seni cennete girdirdi» buyurdu.
20091. Metin
وَأَخْرَجَ ابْنُ الضُّرَيْسِ وَأَبُو يَعْلَى، وَابْنُ الْأَنْبَارِيِّ فِي الْمَصَاحِفِ، عَنْ أَنَسٍ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يقول:
İbnü'd-Durays, Ebû Ya'lâ ve el-Mesâhif'te İbnü'l-Enbârî, Enes'ten rivayet ettiler; o şöyle dedi: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim:
20092. Metin
«أَمَا يَسْتَطِيعُ أَحَدُكُمْ أَنْ يَقْرَأَ: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فِي لَيْلَةٍ؟ فَإِنَّهَا تَعْدِلُ ثُلُثَ الْقُرْآنِ» وَإِسْنَادُهُ ضَعِيفٌ. وَأَخْرَجَ مُحَمَّدُ بْنُ نَصْرٍ وَأَبُو يَعْلَى عَنْ أَنَسٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قال: «مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ خَمْسِينَ مَرَّةً غُفِرَ لَهُ ذُنُوبُ خَمْسِينَ سَنَةً» وَإِسْنَادُهُ ضَعِيفٌ. وَأَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ وَابْنُ عَدِيٍّ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنْ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مِنِ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ مِائَتَيْ مَرَّةٍ، كَتَبَ اللَّهُ لَهُ أَلْفًا وَخَمْسَمِائَةِ حَسَنَةٍ، وَمَحَا عَنْهُ ذُنُوبَ خَمْسِينَ سَنَةً، إِلَّا أَنْ يَكُونَ عَلَيْهِ دَيْنٌ» وَفِي إِسْنَادِهِ حَاتِمُ بْنُ مَيْمُونٍ ضَعَّفَهُ الْبُخَارِيُّ
«Sizden biri bir gecede üç defa { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } “De ki: O Allah tektir” [suresini] okumaya güç yetiremez mi? Zira o, Kur'an'ın üçte birine denktir.» Bunun senedi zayıftır. Muhammed b. Nasr ve Ebû Ya'lâ, Enes'ten, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet ettiler: «Kim { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } “De ki: O Allah tektir” [suresini] elli defa okursa, onun elli yıllık günahları bağışlanır.» Bunun senedi zayıftır. Tirmizî, İbn Adiyy ve Şuab'da Beyhakî, Enes'ten rivayet ettiler; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Kim { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } “De ki: O Allah tektir” [suresini] iki yüz defa okursa, üzerinde bir borç olmaması şartıyla, Allah ona bin beş yüz sevap yazar ve onun elli yıllık günahlarını siler.» Senedinde Hâtim b. Meymûn vardır; Buhârî
20093. Metin
وَغَيْرُهُ، وَلَفْظُ التِّرْمِذِيِّ: «مَنْ قَرَأَ فِي يَوْمٍ مِائَتَيْ مَرَّةٍ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ، مُحِيَ عنه ذنوب خمسين سنة، إلا أن يكون عَلَيْهِ دَيْنٌ» ، وَفِي إِسْنَادِهِ حَاتِمُ بْنُ مَيْمُونٍ الْمَذْكُورُ. وَأَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ وَمُحَمَّدُ بْنُ نَصْرٍ وَأَبُو يَعْلَى وَابْنُ عَدِيٍّ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَنْ أَرَادَ أَنْ يَنَامَ عَلَى فِرَاشِهِ مِنَ اللَّيْلِ فَنَامَ عَلَى يَمِينِهِ، ثُمَّ قَرَأَ: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ مِائَةَ مَرَّةٍ، فَإِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ يَقُولُ لَهُ الرَّبُّ: يَا عَبْدِي ادْخُلْ عَلَى يَمِينِكَ الْجَنَّةَ» وَفِي إِسْنَادِهِ أَيْضًا حَاتِمُ بْنُ مَيْمُونٍ الْمَذْكُورُ. قَالَ التِّرْمِذِيُّ بَعْدَ إِخْرَاجِهِ: غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ ثَابِتٍ. وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ عَنْهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ سعد وَابْنُ الضُّرَيْسِ وَأَبُو يَعْلَى، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، عَنْ أَنَسٍ قَالَ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ بِالشَّامِ، - وَفِي لَفْظٍ: بِتَبُوكَ- فَهَبَطَ جبريل فقال: «يا محمد إن معاوية ابن مُعَاوِيَةَ الْمُزَنِيَّ هَلَكَ، أَفَتُحِبُّ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَيْهِ؟ قَالَ: نَعَمْ، فَضَرَبَ بِجَنَاحِهِ الْأَرْضَ فَتَضَعْضَعَ لَهُ كل شيء ولزق بالأرض ورفع سَرِيرَهُ فَصَلَّى عَلَيْهِ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: مِنْ أَيِّ شَيْءٍ أُوتِيَ مُعَاوِيَةُ هَذَا الْفَضْلَ، صَلَّى عَلَيْهِ صَفَّانِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ فِي كُلِّ صَفٍّ سِتَّةُ آلَافِ مَلَكٍ؟ قَالَ: بِقِرَاءَةِ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ كَانَ يَقْرَؤُهَا قَائِمًا وَقَاعِدًا وَجَائِيًا وَذَاهِبًا وَنَائِمًا» ، وَفِي إِسْنَادِهِ الْعَلَاءُ بْنُ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِيُّ، وَهُوَ مُتَّهَمٌ بِالْوَضْعِ. وَرُوِيَ عَنْهُ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ بِأَطْوَلَ مِنْ هَذَا، وَفِي إِسْنَادِهِ هَذَا الْمُتَّهَمُ. وَفِي الْبَابِ أَحَادِيثُ فِي هَذَا الْمَعْنَى وَغَيْرِهِ.
ve başkaları onu zayıf saymıştır. Tirmizî'nin lafzı şöyledir: «Kim bir günde iki yüz defa { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } “De ki: O Allah tektir” [suresini] okursa, üzerinde bir borç olmaması şartıyla, onun elli yıllık günahları silinir.» Senedinde adı geçen Hâtim b. Meymûn vardır. Tirmizî, Muhammed b. Nasr, Ebû Ya'lâ, İbn Adiyy ve Beyhakî, Enes'ten rivayet ettiler; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Kim geceleyin yatağında uyumak isteyip sağına yatar, sonra yüz defa { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } “De ki: O Allah tektir” [suresini] okursa, kıyamet günü olduğunda Rab ona: Ey kulum! Sağ tarafından cennete gir! der.» Bunun senedinde de adı geçen Hâtim b. Meymûn vardır. Tirmizî bunu rivayet ettikten sonra: "Sâbit'in hadisi olarak gariptir. Ondan bu tarikin dışında da rivayet edilmiştir" dedi. İbn Sa'd, İbnü'd-Durays, Ebû Ya'lâ ve ed-Delâil'de Beyhakî, Enes'ten rivayet ettiler; o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Şam'da idi -bir lafızda: Tebük'te idi-. Cibril inip: «Ey Muhammed! Muâviye b. Muâviye el-Müzenî vefat etti; onun cenaze namazını kılmak ister misin?» dedi. O: «Evet» buyurdu. Cibril kanadıyla yere vurdu, bunun üzerine her şey onun için alçaldı, yerle bir oldu ve tabutu yükseltildi; böylece [Peygamber] onun cenaze namazını kıldı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Muâviye'ye bu fazilet nereden verildi de her safta altı bin melek olmak üzere iki saf melek onun cenaze namazını kıldı?» diye sordu. Cibril: «{ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } “De ki: O Allah tektir” [suresini] okuması sebebiyle. Zira o, ayaktayken, otururken, gelirken, giderken ve uyurken onu okurdu» dedi. Senedinde el-Alâ b. Muhammed es-Sekafî vardır; o hadis uydurmakla itham edilmiştir. Ondan bundan daha uzun bir şekilde başka bir yoldan da rivayet edilmiştir ve senedinde bu itham edilen ravi vardır. Bu konuda bu anlamda ve başka anlamlarda hadisler vardır.
20094. Metin
وَقَدْ رُوِيَ من غير هذا الْوَجْهِ أَنَّهَا تَعْدِلُ ثُلُثَ الْقُرْآنِ، وَفِيهَا مَا هُوَ صَحِيحٌ وَفِيهَا مَا هُوَ حَسَنٌ فَمِنْ ذَلِكَ مَا أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ، وَغَيْرُهُمَا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «احْشُدُوا فَإِنِّي سَأَقْرَأُ عَلَيْكُمْ ثُلُثَ الْقُرْآنِ، فَحَشَدَ مَنْ حَشَدَ، ثُمَّ خَرَجَ نَبِيُّ اللَّهِ ﷺ فَقَرَأَ: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ثُمَّ دَخَلَ، فَقَالَ بَعْضُنَا لِبَعْضٍ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: فَإِنِّي سَأَقْرَأُ عَلَيْكُمْ ثُلُثَ القرآن، ثم خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: إني سَأَقْرَأُ عَلَيْكُمْ ثُلُثَ الْقُرْآنِ، أَلَا وَإِنَّهَا تَعْدِلُ ثُلُثَ الْقُرْآنِ» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَالْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُمَا عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ إِنَّهَا لَتَعْدِلُ ثُلُثَ الْقُرْآنِ» يَعْنِي قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَالْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُمَا مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِأَصْحَابِهِ: «أَيَعْجِزُ أَحَدُكُمْ أَنْ يَقْرَأَ ثُلُثَ الْقُرْآنِ فِي لَيْلَةٍ؟ فَشَقَّ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ وَقَالُوا: أَيُّنَا يُطِيقُ ذَلِكَ؟ فَقَالَ:
Bu yolun dışında da onun Kur'an'ın üçte birine denk olduğuna dair rivayetler gelmiştir. Bunlar arasında sahih olanlar da vardır, hasen olanlar da vardır. Bunlardan biri Müslim'in, Tirmizî'nin (sahih olduğunu belirterek) ve başkalarının Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğidir; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Toplanın! Çünkü ben size Kur'an'ın üçte birini okuyacağım» buyurdu. Bunun üzerine toplananlar toplandı. Sonra Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem çıkıp { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } “De ki: O Allah tektir” [suresini] okudu, ardından içeri girdi. Biz birbirimize: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Ben size Kur'an'ın üçte birini okuyacağım' demişti" dedik. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem çıkıp şöyle buyurdu: «Ben size Kur'an'ın üçte birini okuyacağımı söylemiştim; haberiniz olsun ki o, gerçekten Kur'an'ın üçte birine denktir.» Ahmed, Buhârî ve başkaları Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiler; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Nefsim elinde olana yemin ederim ki o, şüphesiz Kur'an'ın üçte birine denktir.» Yani { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } “De ki: O Allah tektir” [suresi]. Ahmed, Buhârî ve başkaları Ebû Saîd'in hadisinden rivayet ettiler; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına: «Sizden biriniz bir gecede Kur'an'ın üçte birini okumaktan âciz kalır mı?» buyurdu. Bu onlara ağır geldi ve: "Hangimiz buna güç yetirebilir ki?" dediler. Bunun üzerine şöyle buyurdu:
20095. Metin
اللَّهُ الْوَاحِدُ الصَّمَدُ ثُلُثُ الْقُرْآنِ» . وَأَخْرَجَ مُسْلِمٌ وَغَيْرُهُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي الدَّرْدَاءِ نَحْوَهُ. وَقَدْ رُوِيَ نَحْوُ هَذَا بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ وَحَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ، وَحَدِيثِ أُمِّ كُلْثُومٍ بِنْتِ عُقْبَةَ بْنِ أَبِي مُعَيْطٍ، وَرُوِيَ نَحْوُ هَذَا عَنْ غَيْرِ هَؤُلَاءِ بِأَسَانِيدَ بَعْضُهَا حَسَنٌ وَبَعْضُهَا ضَعِيفٌ، وَلَوْ لَمْ يَرِدْ فِي فَضْلِ هَذِهِ السُّورَةِ إِلَّا حَدِيثُ عَائِشَةَ عِنْدَ الْبُخَارِيِّ وَمُسْلِمٍ وَغَيْرِهِمَا: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ بَعَثَ رَجُلًا فِي سَرِيَّةٍ، فَكَانَ يقرأ لأصحابه في صلاتهم فيختم بقل هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ، فَلَمَّا رَجَعُوا ذَكَرُوا ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَقَالَ: «سَلُوهُ لِأَيِّ شَيْءٍ يَصْنَعُ ذَلِكَ» ؟
«Bir ve Samed olan Allah [suresi], Kur'an'ın üçte biridir.» Müslim ve başkaları Ebü'd-Derdâ hadisinden bunun benzerini rivayet ettiler. Bunun bir benzeri Ebû Hüreyre'nin hadisinden, İbn Mes'ûd'un hadisinden ve Ümmü Külsûm bint Ukbe b. Ebî Muayt'ın hadisinden sahih bir senetle rivayet edilmiştir. Bunların dışındakilerden de bazısı hasen bazısı zayıf olan senetlerle benzeri rivayet edilmiştir. Bu surenin fazileti hakkında Buhârî, Müslim ve başkalarında yer alan Âişe hadisinden başka bir şey vârid olmasaydı bile [yeterdi]: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir müfrezede bir adamı [komutan olarak] gönderdi. O, namazlarında arkadaşlarına kıldırırken okur ve [kıraatini] { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } “De ki: O Allah tektir” ile bitirirdi. Döndüklerinde bunu Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem anlattılar. O da: «Bunu niçin yaptığını ona sorun» buyurdu.
20096. Metin
فَسَأَلُوهُ فَقَالَ: لِأَنَّهَا صِفَةُ الرَّحْمَنِ وَأَنَا أُحِبُّ أَنْ أَقْرَأَ بِهَا، فَقَالَ: «أَخْبِرُوهُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُحِبُّهُ» هَذَا لَفْظُ الْبُخَارِيِّ فِي كِتَابِ التَّوْحِيدِ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ أَيْضًا فِي كِتَابِ الصَّلَاةِ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ قَالَ: «كَانَ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ يَؤُمُّهُمْ فِي مَسْجِدِ قُبَاءٍ، فَكَانَ كُلَّمَا افْتَتَحَ سُورَةً فَقَرَأَ بِهَا لَهُمْ فِي الصَّلَاةِ مِمَّا يَقْرَأُ به افتتح بقل هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ حَتَّى يَفْرُغَ مِنْهَا، ثُمَّ يَقْرَأُ سُورَةً أُخْرَى مَعَهَا، وَكَانَ يَصْنَعُ ذَلِكَ فِي كُلِّ رَكْعَةٍ، فَكَلَّمَهُ أَصْحَابُهُ فَقَالُوا: إِنَّكَ تفتتح
Ona sordular, o da: "Çünkü o Rahmân'ın sıfatıdır ve ben onu okumayı seviyorum" dedi. Bunun üzerine [Resûlullah]: «Ona bildirin ki, Allah Teâlâ da onu sevmektedir» buyurdu. Bu, Buhârî'nin Kitâbü't-Tevhîd'deki lafzıdır. Buhârî ayrıca Kitâbü's-Salât'ta Enes hadisinden şöyle rivayet etti: «Ensardan bir adam Kubâ Mescidi'nde onlara imamlık yapıyordu. Namazda onlara okuduğu surelerden herhangi bir sureye başlayacağı zaman mutlaka önce { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } “De ki: O Allah tektir” ile başlar, onu bitirinceye kadar okur, sonra onunla birlikte başka bir sure okurdu. Bunu her rekatta yapardı. Cemaati onunla konuşup şöyle dediler: Sen
20097. Metin
بِهَذِهِ السُّورَةِ ثُمَّ لَا تَرَى أَنَّهَا تُجْزِئُكَ حَتَّى تَقْرَأَ بِالْأُخْرَى، فَإِمَّا أَنْ تَقْرَأَ بِهَا وَإِمَّا أَنْ تَدَعَهَا وَتَقْرَأَ بِأُخْرَى، قَالَ:
bu sureyle başlıyorsun, sonra da diğerini okumadıkça bunun sana yetmeyeceğini düşünüyorsun. Ya sadece onu oku ya da onu bırakıp başkasını oku. O dedi ki:
20098. Metin
مَا أَنَا بِتَارِكِهَا إِنْ أَحْبَبْتُمْ أَنْ أَؤُمَّكُمْ بِذَلِكَ فَعَلْتُ، وَإِنْ كَرِهْتُمْ تَرَكْتُكُمْ، وَكَانُوا يَرَوْنَ أَنَّهُ مِنْ أَفْضَلِهِمْ فَكَرِهُوا أَنْ يَؤُمَّهُمْ غَيْرُهُ، فَلَمَّا أَتَاهُمُ النَّبِيُّ ﷺ أَخْبَرُوهُ الْخَبَرَ، فَقَالَ: «يَا فُلَانُ مَا يَمْنَعُكَ أَنْ تَفْعَلَ مَا يَأْمُرُكَ بِهِ أَصْحَابُكَ وَمَا حَمَلَكَ عَلَى لُزُومِ هَذِهِ السُّورَةِ فِي كُلِّ رَكْعَةٍ» ؟ فَقَالَ: إِنِّي أُحِبُّهَا، قَالَ: «حُبُّكَ إِيَّاهَا أَدْخَلَكَ الْجَنَّةَ» وَقَدْ رُوِيَ بِهَذَا اللَّفْظِ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عِنْدَ غَيْرِ الْبُخَارِيِّ.
"Ben onu bırakacak değilim. Eğer size bu şekilde imamlık yapmamı isterseniz yaparım; şayet hoşlanmazsanız sizi bırakırım." Onlar da onun en faziletlilerinden olduğunu görüyorlardı ve başkasının kendilerine imamlık yapmasından hoşlanmadılar. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onların yanına gelince durumu ona haber verdiler. Bunun üzerine: «Ey filan! Arkadaşlarının sana emrettiği şeyi yapmaktan seni alıkoyan nedir ve seni her rekatta bu sureyi sürekli okumaya sevk eden nedir?» buyurdu. O: "Ben onu seviyorum" dedi. [Resûlullah]: «Senin onu sevmen seni cennete girdirdi» buyurdu. Bu lafızla Buhârî dışındakilerde farklı yollardan da rivayet edilmiştir.
20099. Metin
﷽
Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla
20100. Metin
[سورة الإخلاص (١١٢) : الآيات ١ الى ٤]
[İhlâs Suresi (112), Ayetler 1-4]
20101. Metin
﷽
Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla
20102. Metin
قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ (١) اللَّهُ الصَّمَدُ (٢) لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ (٣) وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ (٤)
{ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ (١) اللَّهُ الصَّمَدُ (٢) لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ (٣) وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ (٤) } “De ki: O Allah tektir. (1) Allah Samed'dir. (2) O doğurmamış ve doğmamıştır. (3) Hiçbir şey O'nun dengi olmamıştır. (4)”
20103. Metin
قَوْلُهُ: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ الضَّمِيرُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَائِدًا إِلَى مَا يُفْهَمُ مِنَ السِّيَاقِ لِمَا قَدَّمْنَا مِنْ بَيَانِ سَبَبِ النُّزُولِ، وَأَنَّ الْمُشْرِكِينَ قَالُوا: يَا مُحَمَّدُ انْسُبْ لَنَا رَبَّكَ، فَيَكُونُ مبتدأ، والله مُبْتَدَأٌ ثَانٍ، وَأَحَدٌ خَبَرُ الْمُبْتَدَأِ الثَّانِي، وَالْجُمْلَةُ خَبَرُ الْمُبْتَدَأِ الْأَوَّلِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ بَدَلًا مِنْ هُوَ، وَالْخَبَرُ أَحَدٌ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ خَبَرًا أَوَّلَ، وَأَحَدٌ خَبَرًا ثَانِيًا، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ أَحَدٌ خَبَرًا لِمُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: هُوَ أَحَدٌ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هُوَ ضَمِيرَ شَأْنٍ لِأَنَّهُ مَوْضِعُ تَعْظِيمٍ، وَالْجُمْلَةُ بَعْدَهُ مُفَسِّرَةٌ لَهُ وَخَبَرٌ عَنْهُ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. قَالَ الزَّجَّاجُ: هُوَ كِنَايَةٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ، وَالْمَعْنَى: إن سألتم تبيين نسبته هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ، قِيلَ: وَهَمْزَةُ أَحَدٍ بَدَلٌ مِنَ الْوَاوِ وَأَصْلُهُ وَاحِدٌ. وَقَالَ أَبُو الْبَقَاءِ: هَمْزَةُ أَحَدٍ أَصْلٌ بِنَفْسِهَا غَيْرُ مَقْلُوبَةٍ، وَذَكَرَ أَنَّ أَحَدٌ يُفِيدُ الْعُمُومَ دُونَ وَاحِدٍ، وَمِمَّا يُفِيدُ الْفَرْقَ بَيْنَهُمَا مَا قَالَهُ الْأَزْهَرِيُّ: أَنَّهُ لا يوصف بالأحدية غير الله تعالى، لا يُقَالُ: رَجُلٌ أَحَدٌ، وَلَا دِرْهَمٌ أَحَدٌ كَمَا يُقَالُ:
O'nun: { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } “De ki: O Allah tektir” sözündeki zamirin, nüzul sebebini daha önce açıkladığımız üzere bağlamdan anlaşılan duruma dönmesi caizdir. Zira müşrikler: "Ey Muhammed! Bize Rabbini neseplendir" demişlerdi. Bu durumda [zamir] mübteda (özne), "Allah" ikinci mübteda, "Ahad" ise ikinci mübtedanın haberi (yüklemi) olur; cümle de birinci mübtedanın haberi olur. "Allah" lafzının "hüve"den bedel, haberin ise "Ahad" olması da caizdir. "Allah"ın birinci haber, "Ahad"ın ise ikinci haber olması da caizdir. "Ahad"ın mahzuf (düşmüş) bir mübtedanın haberi olması, yani: "Hüve Ahadun (O tektir)" şeklinde olması da caizdir. "Hüve"nin zamîr-i şan (durum zamiri) olması da caizdir; çünkü burası tazim (yüceltme) makamıdır, arkasındaki cümle ise onu açıklayan ve onun haberi olan cümledir; ancak birincisi daha evladır. Zeccâc dedi ki: "Hüve", Allah'ın zikrinden kinayedir; mana: "Eğer O'nun nesebinin açıklanmasını isterseniz, O Allah tektir" demektir. "Ahad"ın hemzesinin vâv'dan bedel olduğu ve aslının "Vâhid" olduğu söylenmiştir. Ebü'l-Bekâ ise: "Ahad"ın hemzesi asıldır, dönüşmüş değildir, dedi ve "Ahad"ın "Vâhid"den farklı olarak umum (kapsamlılık) ifade ettiğini belirtti. Bu ikisi arasındaki farkı ortaya koyan hususlardan biri de Ezherî'nin şu sözüdür: Allah Teâlâ'dan başkası ahadiyyet (teklik) ile nitelenmez; nasıl ki
20104. Metin
رَجُلٌ وَاحِدٌ وَدِرْهَمٌ وَاحِدٌ، قِيلَ: وَالْوَاحِدُ يَدْخُلُ فِي الْأَحَدِ وَالْأَحَدُ لَا يَدْخُلُ فِيهِ، فَإِذَا قُلْتَ: لَا يُقَاوِمُهُ وَاحِدٌ جَازَ أَنْ يُقَالَ لَكِنَّهُ يُقَاوِمُهُ اثْنَانِ بِخِلَافِ قَوْلِكَ لَا يُقَاوِمُهُ أَحَدٌ. وَفَرَّقَ ثَعْلَبٌ بَيْنَ وَاحِدٍ وَبَيْنَ أَحَدٍ بِأَنَّ الْوَاحِدَ يَدْخُلُ فِي الْعَدَدِ، وَأَحَدٌ لَا يَدْخُلُ فِيهِ. وَرَدَّ عَلَيْهِ أَبُو حَيَّانَ بِأَنَّهُ يُقَالُ: أَحَدٌ وَعِشْرُونَ وَنَحْوُهُ فَقَدْ دَخَلَهُ الْعَدَدُ، وَهَذَا كَمَا تَرَى. وَمِنْ جُمْلَةِ الْقَائِلِينَ بِالْقَلْبِ الْخَلِيلُ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ: «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» بِإِثْبَاتِ قُلْ.
"Racülün vâhidun (bir adam)" ve "Dirhemün vâhidun (bir dirhem)" deniliyorsa, "Racülün ahadun" veya "Dirhemün ahadun" denilmez. Şöyle de denilmiştir: Vâhid, ahadın içine girer; ahad ise onun içine girmez. Nitekim: "Ona bir [kişi] karşı koyamaz" dediğinde "Fakat iki kişi karşı koyabilir" denmesi caizdir; "Ona hiç kimse (ahad) karşı koyamaz" sözün ise böyle değildir. Sa'leb, vâhid ile ahad arasını; vâhidin sayıya girmesi, ahadın ise sayıya girmemesi ile ayırmıştır. Ebû Hayyân ise: "Ahad ve ışrûn (yirmi bir)" ve benzeri ifadelerin söylendiğini, dolayısıyla sayıya girdiğini belirterek ona itiraz etmiştir; bu durum gördüğün gibidir. [Hemzenin vâv'dan] dönüştüğünü (kalb) söyleyenlerden biri de Halîl'dir. Cumhûr, "kul" [lafzını] sabit tutarak: « { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } “De ki: O Allah tektir” » şeklinde okumuştur.
20105. Metin
وَقَرَأَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ وَأُبَيٌّ: «اللَّهُ أَحَدٌ» بِدُونِ قُلْ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ «قُلْ هُوَ اللَّهُ الْوَاحِدُ» ، وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ بِتَنْوِينِ أَحَدٌ، وَهُوَ الْأَصْلُ. وَقَرَأَ زَيْدُ بْنُ عَلِيٍّ وَأَبَانُ بْنُ عُثْمَانَ وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ والحسن وأبو السّمّال وَأَبُو عَمْرٍو فِي رِوَايَةٍ عَنْهُ بِحَذْفِ التَّنْوِينِ لِلْخِفَّةِ كَمَا فِي قَوْلِ الشَّاعِرِ:
Abdullah b. Mes'ûd ve Übey ise "kul" olmaksızın: « { اللَّهُ أَحَدٌ } “Allah tektir” » şeklinde okumuştur. A'meş: « { قُلْ هُوَ اللَّهُ الْوَاحِدُ } “De ki: O Allah tektir (Vâhid'dir)” » şeklinde okumuştur. Cumhûr, asıl olan şekilde { أَحَدٌ } lafzını tenvin ile okumuştur. Zeyd b. Ali, Ebân b. Osmân, İbn Ebî İshâk, el-Hasan, Ebü's-Semmâl ve kendisinden gelen bir rivayette Ebû Amr, şairin şu sözünde olduğu gibi hafiflik sağlamak amacıyla tenvini hazfederek okumuşlardır:
20106. Metin
عَمْرُو الَّذِي هَشَمَ الثَّرِيدَ لِقَوْمِهِ ... وَرِجَالُ مَكَّةَ مُسْنِتُونَ عِجَافُ
"Kavmi için tirit ufalayan Amr... Mekke adamları ise kıtlık çeken zayıflardı."
20107. Metin
وَقِيلَ: إِنَّ تَرَكَ التَّنْوِينَ لِمُلَاقَاتِهِ لَامَ التَّعْرِيفِ، فَيَكُونُ التَّرْكُ لِأَجْلِ الْفِرَارِ مِنِ الْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ. وَيُجَابُ عَنْهُ بِأَنَّ الْفِرَارَ مِنِ الْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ قَدْ حَصَلَ مَعَ التَّنْوِينِ بِتَحْرِيكِ الْأَوَّلِ مِنْهُمَا بِالْكَسْرِ اللَّهُ الصَّمَدُ الِاسْمُ الشَّرِيفُ مُبْتَدَأٌ، وَالصَّمَدُ خَبَرُهُ، وَالصَّمَدُ: هُوَ الَّذِي يُصْمَدُ إِلَيْهِ فِي الْحَاجَاتِ، أَيْ: يُقْصَدُ لِكَوْنِهِ قَادِرًا عَلَى قَضَائِهَا، فَهُوَ فَعَلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ كَالْقَبْضِ بِمَعْنَى الْمَقْبُوضِ لِأَنَّهُ مَصْمُودٌ إِلَيْهِ، أَيْ: مَقْصُودٌ إِلَيْهِ، قَالَ
Tenvinin, lâm-ı ta'rif ile karşılaşması sebebiyle terk edildiği de söylenmiştir; bu durumda tenvinin terki iki sakinin yan yana gelmesinden (iltikâ-i sâkineyn) kaçınmak içindir. Buna şöyle cevap verilir: İki sakinin yan yana gelmesinden kaçınma durumu, tenvin ile birlikte ikisinden birincisini kesre ile harekeleyerek de gerçekleşmiştir. { اللَّهُ الصَّمَدُ } “Allah Samed'dir” ifadesinde şerefli isim mübteda, "es-Samed" ise onun haberidir. es-Samed: İhtiyaçlarda kendisine yönelinen, yani bunları gidermeye kadir olduğu için kendisine başvurulan demektir. Dolayısıyla o, "kabz"ın "makbûz" anlamına gelmesi gibi "mef'ûl" anlamında bir "fa'al" veznidir; çünkü O kendisine yönelinen (masmûdün ileyh), yani başvurulandır. Dedi ki:
20108. Metin
الزجاج: الصّمد: السّند الَّذِي انْتَهَى إِلَيْهِ السُّؤْدُدُ، فَلَا سَيِّدَ فَوْقَهُ. قَالَ الشَّاعِرُ:
Zeccâc: "es-Samed: Kendisinde efendiliğin (egemenliğin) nihayete erdiği, üstünde hiçbir efendi bulunmayan dayanaktır." Şair şöyle demiştir:
20109. Metin
أَلَا بَكَّرَ النَّاعِي بِخَيْرِ بَنِي أَسَدٍ ... بِعَمْرِو بْنِ مَسْعُودٍ وَبِالسَّيِّدِ الصَّمَدِ
"Haberci erkenden Benî Esed'in en hayırlısını, Amr b. Mes'ûd'u ve yüce efendiyi duyurdu."
20110. Metin
وَقِيلَ: مَعْنَى الصَّمَدِ: الدَّائِمُ الْبَاقِي الَّذِي لَمْ يَزَلْ ولا يزول. وقيل: معنى الصمد ما ذكره بَعْدَهُ مِنْ أَنَّهُ الَّذِي لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ. وَقِيلَ: هُوَ الْمُسْتَغْنِي عَنْ كُلِّ أَحَدٍ، وَالْمُحْتَاجُ إِلَيْهِ كُلُّ أَحَدٍ. وَقِيلَ: هُوَ الْمَقْصُودُ فِي الرَّغَائِبِ، وَالْمُسْتَعَانُ بِهِ فِي الْمَصَائِبِ، وَهَذَانِ الْقَوْلَانِ يَرْجِعَانِ إِلَى مَعْنَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ. وَقِيلَ: هُوَ الَّذِي يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ وَيَحْكُمُ مَا يُرِيدُ. وَقِيلَ: هُوَ الْكَامِلُ الَّذِي لَا عَيْبَ فِيهِ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَعِكْرِمَةُ وَالضَّحَّاكُ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَمُجَاهِدٌ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ بُرَيْدَةَ وَعَطَاءٌ وَعَطِيَّةُ الْعَوْفِيُّ وَالسُّدِّيُّ: الصَّمَدُ: هُوَ الْمُصْمَتُ الَّذِي لَا جَوْفَ لَهُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
es-Samed'in anlamının: Varlığı sürekli ve baki olan, ezelî olup asla yok olmayacak olan [zat] olduğu da söylenmiştir. es-Samed'in anlamının, sonrasında zikrettiği "doğurmamış ve doğmamış olan" manasında olduğu da söylenmiştir. O'nun, her şeyden müstağni olan ve her şeyin kendisine muhtaç olduğu zat olduğu da söylenmiştir. İsteklerde kendisine yönelinen ve musibetlerde kendisinden yardım istenen zat olduğu da söylenmiştir; bu iki görüş de birinci görüşün manasına dönmektedir. O'nun, dilediğini yapan ve arzu ettiğine hükmeden zat olduğu da söylenmiştir. O'nun, hiçbir kusuru bulunmayan kâmil zat olduğu da söylenmiştir. el-Hasan, İkrime, Dahhâk, Saîd b. Cübeyr, Saîd b. el-Müseyyeb, Mücâhid, Abdullah b. Büreyde, Atâ, Atıyye el-Avfî ve es-Süddî şöyle dediler: es-Samed: İçi boş olmayan som (katı/müsmet) olandır. Şairin şu sözü de bundandır:
20111. Metin
شِهَابٌ حَرُوبٌ لَا تَزَالُ جِيَادُهُ ... عَوَابِسَ يَعْلُكْنَ الشَّكِيمَ الْمُصَمَّدَا «١»
O, savaşçı bir alevdir; soylu atları som (sağlam) gemleri çiğneyerek daima asık yüzlüdürler... «١»
20112. Metin
وَهَذَا لَا يُنَافِي الْقَوْلَ الْأَوَّلَ لِجَوَازِ أَنْ يَكُونَ هَذَا أَصْلَ مَعْنَى الصَّمَدِ، ثُمَّ اسْتُعْمِلَ فِي السَّيِّدِ الْمَصْمُودِ إِلَيْهِ فِي الْحَوَائِجِ، وَلِهَذَا أَطْبَقَ عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ أَهْلُ اللُّغَةِ وَجُمْهُورُ أَهْلِ التَّفْسِيرِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Bu durum birinci görüşe aykırı değildir; zira es-Samed'in asıl anlamının bu olması, daha sonra ihtiyaçlarda kendisine yönelinen efendi hakkında kullanılmış olması mümkündür. Bu sebeple dilciler ve tefsircilerin cumhuru birinci görüş üzerinde ittifak etmiştir. Şairin şu sözü de bundandır:
20113. Metin
عَلَوْتُهُ بِحُسَامٍ ثُمَّ قُلْتُ لَهُ ... خُذْهَا حُذَيْفُ فَأَنْتَ السَّيِّدُ الصَّمَدُ
"Keskin kılıcımla onun üzerine vardım, sonra ona: 'Al bunu ey Huzeyfe, zira sen samed bir efendisin' dedim."
20114. Metin
وَقَالَ الزِّبْرِقَانُ بْنُ بَدْرٍ:
Zibrikan b. Bedr de şöyle demiştir:
20115. Metin
سِيرُوا جَمِيعًا بِنِصْفِ اللَّيْلِ وَاعْتَمِدُوا ... وَلَا رَهِينَةَ إِلَّا سَيِّدٌ صَمَدٌ
"Gecenin yarısında hep birlikte yürüyün ve güvenin; samed bir efendiden başka sığınak yoktur."
20116. Metin
وَتَكْرِيرُ الِاسْمِ الْجَلِيلِ لِلْإِشْعَارِ بِأَنَّ مَنْ لَمْ يَتَّصِفْ بِذَلِكَ فَهُوَ بِمَعْزِلٍ عَنِ اسْتِحْقَاقِ الْأُلُوهِيَّةِ، وَحُذِفَ الْعَاطِفُ مِنْ هَذِهِ الْجُمْلَةِ لِأَنَّهَا كَالنَّتِيجَةِ لِلْجُمْلَةِ الْأُولَى، وَقِيلَ: إِنَّ الصَّمَدَ صِفَةٌ لِلِاسْمِ الشَّرِيفِ وَالْخَبَرُ هُوَ مَا بَعْدَهُ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّ السِّيَاقَ يَقْتَضِي اسْتِقْلَالَ كُلِّ جُمْلَةٍ لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ أَيْ: لَمْ يَصْدُرْ عَنْهُ وَلَدٌ، وَلَمْ يَصْدُرْ هُوَ عَنْ شَيْءٍ لِأَنَّهُ لَا يُجَانِسُهُ شيء، ولاستحالة نسبة العدم إليه سابقا ولا حقا. قَالَ قَتَادَةُ: إِنَّ مُشْرِكِي الْعَرَبِ قَالُوا: الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ. وَقَالَتِ الْيَهُودُ: عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ. وَقَالَتِ النَّصَارَى: الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ، فَأَكْذَبَهُمُ اللَّهُ فَقَالَ: لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ قَالَ الرَّازِيُّ: قُدِّمَ ذِكْرُ نَفْيِ الْوَلَدِ، مَعَ أَنَّ الْوَلَدَ مُقَدَّمٌ لِلِاهْتِمَامِ، لِأَجْلِ مَا كَانَ يَقُولُهُ الْكُفَّارُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ: إِنَّ الْمَلَائِكَةَ بَنَاتُ اللَّهِ، وَالْيَهُودُ: عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ، وَالنَّصَارَى: الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ، وَلَمْ يَدَّعِ أَحَدٌ أَنَّ لَهُ وَالِدًا، فَلِهَذَا السَّبَبِ بَدَأَ بِالْأَهَمِّ فَقَالَ: لَمْ يَلِدْ ثُمَّ أَشَارَ إِلَى الْحُجَّةِ فَقَالَ: وَلَمْ يُولَدْ كَأَنَّهُ قِيلَ: الدَّلِيلُ عَلَى امْتِنَاعِ الْوَلَدِ اتِّفَاقُنَا عَلَى أَنَّهُ مَا كَانَ وَلَدًا لِغَيْرِهِ، وَإِنَّمَا عَبَّرَ سُبْحَانَهُ بِمَا يُفِيدُ انْتِفَاءَ كَوْنِهِ لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ فِي الْمَاضِي وَلَمْ يَذْكُرْ مَا يُفِيدُ انْتِفَاءَ كَوْنِهِ كَذَلِكَ فِي الْمُسْتَقْبَلِ لِأَنَّهُ وَرَدَ جَوَابًا عَنْ قَوْلِهِمْ:
Celil ismin (Allah lafzının) tekrar edilmesi, bu sıfatla nitelenmeyen birinin ilahlığa layık olmaktan uzak olduğunu hissettirmek içindir. Bu cümleden atıf harfi hazfedilmiştir; çünkü bu cümle ilk cümlenin bir neticesi gibidir. es-Samed'in şerefli ismin sıfatı, haberin ise ondan sonrası olduğu da söylenmiştir; fakat birincisi daha evladır, zira bağlam her bir cümlenin bağımsız olmasını gerektirir. { لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ } “O doğurmamış ve doğmamıştır”; yani O'ndan çocuk meydana gelmemiştir ve O da hiçbir şeyden meydana gelmemiştir. Çünkü hiçbir şey O'nun cinsi olamaz ve O'na ne geçmişte ne de gelecekte yokluk nispet edilmesi imkânsızdır. Katâde dedi ki: Müşrik Araplar: "Melekler Allah'ın kızlarıdır" dediler. Yahudiler: "Üzeyir Allah'ın oğludur" dediler. Hristiyanlar: "Mesih Allah'ın oğludur" dediler. Allah da onları yalanlayarak: { لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ } “O doğurmamış ve doğmamıştır” buyurdu. Râzî dedi ki: Doğurmanın nefyinin (olumsuzlanmasının) zikri, doğurulmak öncelikli olmasına rağmen önemine binaen öne alınmıştır; çünkü müşriklerden olan kâfirler: "Melekler Allah'ın kızlarıdır", Yahudiler: "Üzeyir Allah'ın oğludur", Hristiyanlar: "Mesih Allah'ın oğludur" diyorlardı. Hiç kimse O'nun bir babası olduğunu iddia etmemişti. İşte bu sebeple daha mühim olanla başlayıp: { لَمْ يَلِدْ } “O doğurmamıştır” buyurdu, ardından delile işaret ederek: { وَلَمْ يُولَدْ } “ve doğmamıştır” buyurdu. Sanki şöyle denilmiştir: Çocuk sahibi olmasının imkânsızlığına delil, O'nun başkasının çocuğu olmadığı hususundaki ittifakımızdır. [Allah] Teâlâ'nın geçmişte doğurmadığını ve doğmadığını ifade eden lafızla ifade buyurup gelecekte de böyle olduğunu ifade eden lafzı zikretmemesi, onların:
20117. Metin
وَلَدَ اللَّهُ كَمَا حَكَى اللَّهُ عَنْهُمْ بِقَوْلِهِ: أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ- وَلَدَ اللَّهُ «٢» فلما كان المقصود من
[...doğurmadı { لَمْ يَلِدْ } buyrulmuştur; çünkü onlar:] «Allah doğurdu» [demişlerdi].1 Nitekim Allah onların bu sözünü şöyle nakletmiştir: { أَلَا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ * وَلَدَ اللَّهُ } “İyi bilin ki onlar, iftiraları sebebiyle mutlaka: «Allah doğurdu» derler.”2 Mademki...
20118. Metin
هَذِهِ الْآيَةِ تَكْذِيبَ قَوْلِهِمْ، وَهُمْ إِنَّمَا قَالُوا ذَلِكَ بِلَفْظٍ يُفِيدُ النَّفْيَ فِيمَا مَضَى، وَرَدَتِ الْآيَةُ لِدَفْعِ قَوْلِهِمْ هَذَا وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُقَرِّرَةٌ لِمَضْمُونِ مَا قَبْلَهَا لِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ إِذَا كَانَ مُتَّصِفًا بِالصِّفَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ كَانَ مُتَّصِفًا بِكَوْنِهِ لَمْ يُكَافِئْهُ أَحَدٌ، وَلَا يُمَاثِلُهُ، وَلَا يُشَارِكُهُ فِي شَيْءٍ، وَأُخِّرَ اسْمُ كَانَ لِرِعَايَةِ الْفَوَاصِلِ، وَقَوْلُهُ:
bu ayetle onların sözünü yalanlamaktır ve onlar da bunu geçmişe yönelik bir lafızla söylemişlerdir; ayet onların bu sözünü reddetmek üzere gelmiştir. { وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ } “Hiçbir şey O'nun dengi olmamıştır” cümlesi, kendisinden öncekilerin içeriğini pekiştirmektedir. Çünkü O Teâlâ, önceki sıfatlarla nitelendiğinde, hiç kimsenin O'na denk olmaması, hiçbir şeyin O'na benzememesi ve hiçbir şeyde O'na ortak olmaması sıfatına da sahip olur. Fasıla (ayet sonu uyumu) gözetilerek "kâne"nin ismi ("ahad") sona bırakılmıştır. O'nun:
20119. Metin
«لَهُ» مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: «كُفُوًا» قُدِّمَ عَلَيْهِ لِرِعَايَةِ الِاهْتِمَامِ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ نَفْيُ الْمُكَافَأَةِ عَنْ ذَاتِهِ. وَقِيلَ: إِنَّهُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَقَدْ رَدَّ الْمُبَرِّدُ عَلَى سِيبَوَيْهِ بِهَذِهِ الْآيَةِ لِأَنَّ سِيبَوَيْهِ قَالَ: إِنَّهُ إِذَا تَقَدَّمَ الظَّرْفُ كَانَ هُوَ الْخَبَرَ، وَهَاهُنَا لَمْ يُجْعَلْ خَبَرًا مَعَ تَقَدُّمِهِ، وَقَدْ رُدَّ عَلَى الْمُبَرِّدِ بِوَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ سِيبَوَيْهِ لَمْ يَجْعَلْ ذَلِكَ حَتْمًا بَلْ جَوَّزَهُ. وَالثَّانِي: أَنَّا لَا نُسَلِّمُ كَوْنَ الظَّرْفِ هُنَا لَيْسَ بِخَبَرٍ، بَلْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خَبَرًا وَيَكُونُ كُفُوًا مُنْتَصِبًا عَلَى الْحَالِ. وَحُكِيَ فِي الْكَشَّافِ عَنْ سِيبَوَيْهِ عَلَى أَنَّ الْكَلَامَ الْعَرَبِيَّ الْفَصِيحَ أَنَّ يُؤَخِّرَ الظَّرْفَ الَّذِي هُوَ لَغْوٌ غَيْرُ مُسْتَقِرٍّ، وَاقْتَصَرَ فِي هَذِهِ الْحِكَايَةِ عَلَى نَقْلِ أَوَّلِ كَلَامِ سِيبَوَيْهِ وَلَمْ يَنْظُرْ إِلَى آخِرِهِ، فَإِنَّهُ قَالَ فِي آخِرِ كَلَامِهِ: وَالتَّقْدِيمُ وَالتَّأْخِيرُ وَالْإِلْغَاءُ وَالِاسْتِقْرَارُ عَرَبِيٌّ جَيِّدٌ كثير، انتهى. قرأ الْجُمْهُورُ:
« { لَهُ } » sözü « { كُفُواً } » sözüne taalluk etmektedir (bağlıdır); zâtından denkliği nefyetmek kastedildiği için önemine binaen öne geçirilmiştir. Hal olarak nasb konumunda olduğu da söylenmiştir; birincisi daha evladır. Müberred bu ayetle Sîbeveyh'e itiraz etmiştir; zira Sîbeveyh: "Zarf öne geçtiğinde haber o olur" demiştir, burada ise öne geçmesine rağmen haber kılınmamıştır. Müberred'e iki yönden cevap verilmiştir: Birincisi: Sîbeveyh bunu kesin bir kural yapmamış, sadece caiz görmüştür. İkincisi: Buradaki zarfın haber olmadığını kabul etmiyoruz; aksine onun haber olması ve "küfüven" lafzının hal olarak mensub olması caizdir. el-Keşşâf'ta Sîbeveyh'ten, fasih Arap kelamında müstekar (asıl) olmayan lağv zarfın sonraya bırakılacağı aktarılmıştır; [Zemahşerî] bu aktarımda Sîbeveyh'in kelamının sadece başını nakletmekle yetinmiş ve sonuna bakmamıştır. Zira o kelamının sonunda şöyle demiştir: "Öne almak, sonraya bırakmak, lağv kılmak ve müstekar kılmak güzel ve çokça kullanılan Arapçadır." [İfade] bitti. Cumhûr:
20120. Metin
«كُفُوًا» بِضَمِّ الْكَافِ وَالْفَاءِ وَتَسْهِيلِ الْهَمْزَةِ، وَقَرَأَ الْأَعْرَجُ وَسِيبَوَيْهِ وَنَافِعٌ فِي رِوَايَةٍ عَنْهُ بِإِسْكَانِ الْفَاءِ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ حَمْزَةَ مَعَ إِبْدَالِهِ الْهَمْزَةَ وَاوًا وَصْلًا وَوَقْفًا، وَقَرَأَ نَافِعٌ فِي رِوَايَةٍ عَنْهُ «كِفَأَ» بِكَسْرِ الْكَافِ وَفَتْحِ الْفَاءِ مِنْ غَيْرِ مَدٍّ، وَقَرَأَ سُلَيْمَانُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ كَذَلِكَ مَعَ الْمَدِّ، وَأَنْشَدَ قَوْلَ النَّابِغَةِ:
«كُفُوًا» lafzını kâf ve fâ'nın zammesiyle ve hemzenin teshiliyle okumuştur. el-A'rec, Sîbeveyh ve kendisinden gelen bir rivayette Nâfi', fâ'nın sükûnu ile okumuştur. Bu, vasl ve vakıf halinde hemzeyi vâv'a dönüştürmesiyle birlikte Hamza'dan da rivayet edilmiştir. Nâfi' kendisinden gelen bir rivayette «كِفَأَ» şeklinde kâf'ın kesresi ve fâ'nın fethasıyla med olmaksızın okumuştur. Süleyman b. Ali b. Abdillâh b. el-Abbâs da med ile birlikte bu şekilde okumuştur ve Nâbiğa'nın şu sözünü inşad etmiştir (okumuştur):
20121. Metin
لَا تَقْذِفَنِّي بِرُكْنٍ لَا كِفَاءَ لَهُ
"Dengi olmayan bir güçle beni suçlama."
20122. Metin
وَالْكُفْءُ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ النَّظِيرُ، يَقُولُ: هَذَا كُفْؤُكَ، أَيْ: نَظِيرُكَ، وَالِاسْمُ الْكَفَاءَةُ بِالْفَتْحِ.
Arap dilinde el-Küf' (كُفْء), denk/benzer demektir; "Bu senin küfüvündür", yani dengindir denir. İsim hali fetha ile "el-Kefâe" (الكَفَاءَة) şeklindedir.
20123. Metin
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْمَحَامِلِيُّ فِي أَمَالِيهِ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَأَبُو الشَّيْخِ فِي الْعَظَمَةِ، عَنْ بريدة، لَا أَعْلَمُهُ إِلَّا رَفَعَهُ. قَالَ: الصَّمَدُ: الَّذِي لَا جَوْفَ لَهُ، وَلَا يَصِحُّ رَفْعُ هَذَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: الصَّمَدُ: الَّذِي لَا جَوْفَ لَهُ، وَفِي لَفْظٍ: لَيْسَ لَهُ أَحْشَاءٌ.
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Emâlî'sinde Mehâmilî, Taberânî ve el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh, Büreyde'den rivayet ettiler; [ravi der ki]: Onun bunu merfû kıldığını (Peygamber'e nispet ettiğini) biliyorum. O şöyle dedi: "es-Samed: İçi boş olmayandır." Bunun merfû olması sahih değildir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiler; o şöyle dedi: "es-Samed: İçi boş olmayandır." Bir lafızda: "İç organları olmayandır."
20124. Metin
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي عَاصِمٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ قَالَ: الصَّمَدُ: الّذي لا يطعم، وهو المصمت. وقال: أو ما سَمِعْتَ النَّائِحَةَ وَهِيَ تَقُولُ:
İbn Ebî Âsım, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, İbn Abbâs'tan bunun benzerini rivayet ettiler. İbnü'l-Münzir ondan şöyle dediğini rivayet etti: "es-Samed: Yemeyendir, o içi boş olmayandır (müsmettir)." Ve dedi ki: Sen ağıtçının şöyle dediğini işitmedin mi:
20125. Metin
لَقَدْ بَكَّرَ النَّاعِي بِخَيْرِ بَنِي أَسَدٍ ... بِعَمْرِو بْنِ مَسْعُودٍ وَبِالسَّيِّدِ الصَّمَدِ
"Haberci erkenden Benî Esed'in en hayırlısını, Amr b. Mes'ûd'u ve samed olan efendiyi duyurdu."
20126. Metin
وَكَانَ لَا يَطْعَمُ عِنْدَ الْقِتَالِ، وَقَدْ روي عنه أن الَّذِي يُصْمَدُ إِلَيْهِ فِي الْحَوَائِجِ، وَأَنَّهُ أَنْشَدَ الْبَيْتَ، وَاسْتَدَلَّ بِهِ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى، وَهُوَ أَظْهَرُ فِي الْمَدْحِ وَأَدْخَلُ فِي الشَّرَفِ، وَلَيْسَ لِوَصْفِهِ بِأَنَّهُ لَا يَطْعَمُ عِنْدَ الْقِتَالِ كَثِيرُ مَعْنًى.
O, savaş sırasında yemek yemezdi. Ondan, [es-Samed'in] ihtiyaçlarda kendisine başvurulan kişi olduğu, bu beyti okuduğu ve bu manaya bununla delil getirdiği de rivayet edilmiştir. Bu, övgüde daha açıktır ve şerefe daha uygundur; zira onun savaş sırasında yemek yememekle nitelenmesinin pek bir manası yoktur.
20127. Metin
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ فِي الْعَظَمَةِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ، مِنْ طَرِيقِ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الصَّمَدُ: السَّيِّدُ الَّذِي قَدْ كَمُلَ فِي سُؤْدُدِهِ، وَالشَّرِيفُ الَّذِي قَدْ كَمُلَ فِي شَرَفِهِ، وَالْعَظِيمُ الَّذِي قَدْ كَمُلَ فِي عَظَمَتِهِ، وَالْحَلِيمُ الَّذِي قَدْ كَمُلَ فِي حِلْمِهِ، وَالْغَنِيُّ الَّذِي قَدْ كَمُلَ فِي غِنَاهُ، وَالْجَبَّارُ الَّذِي قَدْ كَمُلَ فِي جَبَرُوتِهِ، وَالْعَالِمُ الَّذِي قَدْ كَمَلَ فِي عِلْمِهِ، وَالْحَكِيمُ الَّذِي قَدْ كَمُلَ فِي حِكْمَتِهِ، وَهُوَ الَّذِي قَدْ كَمُلَ فِي أَنْوَاعِ الشَّرَفِ وَالسُّؤْدُدِ، وَهُوَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ هَذِهِ صِفَةٌ لَا تَنْبَغِي إلا
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, Ali b. Ebî Talha tarikiyle İbn Abbâs'tan rivayet ettiler; o şöyle dedi: "es-Samed: Efendiliğinde kâmil olan efendi, şerefinde kâmil olan şerefli, azametinde kâmil olan ulu, hilminde kâmil olan halîm, zenginliğinde kâmil olan zengin, ceberutunda kâmil olan cebbâr, ilminde kâmil olan âlim ve hikmetinde kâmil olan hakîmdir. O, her türlü şeref ve efendilikte kâmil olandır; O da Sübhânehu ve Teâlâ olan Allah'tır. Bu sıfat sadece
20128. Metin
لَهُ لَيْسَ لَهُ كُفُوٌ وَلَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ:
O'na layıktır; O'nun hiçbir dengi yoktur ve O'nun benzeri hiçbir şey yoktur." İbn Ebî Hâtim, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Beyhakî, İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiler; o şöyle dedi:
20129. Metin
الصَّمَدُ: هُوَ السَّيِّدُ الَّذِي قَدِ انْتَهَى سُؤْدُدُهُ فَلَا شَيْءَ أَسْوَدُ مِنْهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ فِي الْعَظَمَةِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الصَّمَدُ: الَّذِي تَصْمُدُ إِلَيْهِ الْأَشْيَاءُ إِذَا نَزَلَ بِهِمْ كُرْبَةٌ أَوْ بَلَاءٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ مِنْ طُرُقٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ قَالَ: لَيْسَ لَهُ كفو ولا مثل.
"es-Samed: Efendiliği nihayete ermiş olan ve kendisinden daha yüce bir efendi bulunmayan zattır." İbn Ebî Hâtim ve el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan rivayet ettiler; o şöyle dedi: "es-Samed: Kendilerine bir sıkıntı veya bela indiğinde her şeyin kendisine yöneldiği zattır." İbn Cerîr çeşitli yollardan ondan: { وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ } “Hiçbir şey O'nun dengi olmamıştır” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "O'nun ne bir dengi ne de bir benzeri vardır."