19600. Metin
وَهِيَ مَكِّيَّةٌ فِي قَوْلِ الْجُمْهُورِ، وَرَوَى الْقُرْطُبِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهَا مَدَنِيَّةٌ، وَيُخَالِفُ هَذِهِ الرِّوَايَةَ مَا أَخْرَجَهُ ابْنُ الضُّرَيْسِ وَالنَّحَّاسُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: أُنْزِلَتْ سُورَةُ التِّينِ بِمَكَّةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ الزُّبَيْرِ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَأَهْلُ السُّنَنِ وَغَيْرُهُمْ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ قَالَ: «كَانَ النَّبِيُّ ﷺ فِي سَفَرٍ، فَصَلَّى الْعِشَاءَ، فَقَرَأَ فِي إِحْدَى الرَّكْعَتَيْنِ بِالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ، فَمَا سَمِعْتُ أَحَدًا أَحْسَنَ صَوْتًا وَلَا قِرَاءَةً مِنْهُ» . وَأَخْرَجَ الْخَطِيبُ عَنْهُ قَالَ: «صَلَّيْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ المغرب، فقرأ بالتين وَالزَّيْتُونِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ فِي الْمُصَنَّفِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ فِي مُسْنَدِهِ، وَالطَّبَرَانِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَرَأَ فِي الْمَغْرِبِ وَالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ قَانِعٍ وَابْنُ السَّكَنِ، وَالشِّيرَازِيُّ فِي الْأَلْقَابِ، عَنْ زُرْعَةَ بْنِ خَلِيفَةَ قَالَ: «أَتَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ مِنَ الْيَمَامَةِ، فَعَرَضَ عَلَيْنَا الْإِسْلَامَ فَأَسْلَمْنَا، فَلَمَّا صَلَّيْنَا الغداة قرأ بالتين والزيتون، وإنا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ» .
Cumhurun kavline göre bu [sure] Mekkîdir. Kurtubî, İbn Abbâs'tan onun Medenî olduğunu rivayet etmiştir. Ancak İbnu'd-Durays, en-Nehhâs, İbn Merdûye ve el-Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan naklettiği şu rivayet buna aykırıdır: "Tîn suresi Mekke'de indirildi." İbn Merdûye, İbnu'z-Zübeyr'den de benzerini rivayet etmiştir. Buhârî, Müslim, Sünen ehli ve diğerleri el-Berâ b. Âzib'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem bir yolculukta idi. Yatsı namazını kıldırdı ve iki rekâtın birinde { بِالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ } “İncire ve zeytine andolsun” [suresini] okudu. Ben ondan daha güzel sesli ve daha güzel kıraat eden birini işitmedim.» Hatîb de ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte akşam namazını kıldım; { بِالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ } “İncire ve zeytine andolsun” [suresini] okudu.» İbn Ebî Şeybe el-Musannef'te, Abd b. Humeyd Müsned'inde ve Taberânî, Abdullah b. Yezîd'den «Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in akşam namazında { وَالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ } “İncire ve zeytine andolsun” [suresini] okuduğunu» rivayet etmiştir. İbn Kâni‘, İbnu's-Seken ve el-Elkâb'da eş-Şîrâzî, Zür'a b. Halîfe'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Yemâme'den Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldim. Bize İslam'ı arz etti, biz de Müslüman olduk. Sabah namazını kıldırdığında { بِالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ } “İncire ve zeytine andolsun” ile { وَإِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ } “Şüphesiz biz onu Kadir gecesinde indirdik” [surelerini] okudu.»
19601. Metin
﷽
Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla.
19602. Metin
[سورة التين (٩٥) : الآيات ١ الى ٨]
[Tîn Suresi (95), Ayetler 1-8]
19603. Metin
﷽
Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla.
19604. Metin
وَالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ (١) وَطُورِ سِينِينَ (٢) وَهذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ (٣) لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ (٤)
{ وَالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ (١) وَطُورِ سِينِينَ (٢) وَهذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ (٣) لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ (٤) } “Andolsun incire ve zeytine, Sînâ Dağı'na ve şu güvenli şehre ki, biz insanı en güzel biçimde yarattık.”
19605. Metin
ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ (٥) إِلاَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ (٦) فَما يُكَذِّبُكَ بَعْدُ بِالدِّينِ (٧) أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحاكِمِينَ (٨)
{ ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ (٥) إِلاَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ (٦) فَما يُكَذِّبُكَ بَعْدُ بِالدِّينِ (٧) أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحاكِمِينَ (٨) } “Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik. Ancak iman edip salih ameller işleyenler müstesnadır; onlar için kesintisiz bir mükâfat vardır. Öyleyse bundan sonra dini sana yalanlatan nedir? Allah, hüküm verenlerin en iyi hüküm vereni değil midir?”
19606. Metin
قَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: هُوَ التِّينُ الَّذِي يَأْكُلُهُ النَّاسُ وَالزَّيْتُونِ الَّذِي يَعْصِرُونَ مِنْهُ الزَّيْتَ، وَإِنَّمَا أَقْسَمَ بِالتِّينِ لِأَنَّهُ فَاكِهَةٌ مُخْلَصَةٌ مِنْ شَوَائِبِ التَّنْغِيصِ، وَفِيهَا أَعْظَمُ عِبْرَةٍ لِدَلَالَتِهَا عَلَى مَنْ هَيَّأَهَا لِذَلِكَ، وَجَعَلَهَا عَلَى مِقْدَارِ اللُّقْمَةِ. قَالَ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الطِّبِّ: إن التين أنفع الفواكه وَأَكْثَرُهَا غِذَاءً، وَذَكَرُوا لَهُ فَوَائِدَ كَمَا فِي كُتُبِ الْمُفْرَدَاتِ وَالْمُرَكَّبَاتِ، وَأَمَّا الزَّيْتُونُ فَإِنَّهُ يُعْصَرُ مِنْهُ الزَّيْتُ الَّذِي هُوَ إِدَامُ غَالِبِ الْبُلْدَانِ وَدَهْنُهُمْ، وَيَدْخُلُ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْأَدْوِيَةِ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: التِّينُ: الْمَسْجِدُ الْحَرَامُ، وَالزَّيْتُونُ: الْمَسْجِدُ الْأَقْصَى. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ:
Müfessirlerin çoğu şöyle demiştir: O, insanların yediği incir ve suyunu sıkarak yağ çıkardıkları zeytindir. İncire yemin edilmiştir; çünkü o, boğazı tırmalayıcı pürüzlerden arınmış bir meyvedir ve onu buna elverişli kılan, bir lokma boyutunda var eden zâta delaleti bakımından onda en büyük ibret vardır. Tıp ehlinden pek çok kimse şöyle demiştir: İncir meyvelerin en faydalısı ve besin değeri en yüksek olanıdır; tekli ve bileşik ilaçlar hakkındaki kitaplarda geçtiği üzere onun pek çok faydasını zikretmişlerdir. Zeytine gelince; ondan, çoğu belde halkının katığı ve yağı olan zeytinyağı sıkılır ve pek çok ilacın içine girer. ed-Dahhâk şöyle demiştir: İncir Mescid-i Haram, zeytin ise Mescid-i Aksâ'dır. İbn Zeyd ise şöyle demiştir:
19607. Metin
التِّينُ: مَسْجِدُ دِمَشْقَ، وَالزَّيْتُونُ: مَسْجِدُ بَيْتِ الْمَقْدِسِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: التِّينُ: الْجَبَلُ الَّذِي عَلَيْهِ دِمَشْقُ، وَالزَّيْتُونُ: الْجَبَلُ الَّذِي عَلَيْهِ بَيْتُ الْمَقْدِسِ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ وَكَعْبُ الْأَحْبَارِ: التِّينُ: دِمَشْقُ، وَالزَّيْتُونُ: بَيْتُ الْمَقْدِسِ.
İncir Dımaşk (Şam) mescidi, zeytin ise Beytü'l-Makdis mescididir. Katâde şöyle demiştir: İncir Dımaşk'ın üzerinde bulunduğu dağ, zeytin ise Beytü'l-Makdis'in üzerinde bulunduğu dağdır. İkrime ve Kâ'b el-Ahbâr ise: İncir Dımaşk, zeytin de Beytü'l-Makdis'tir, demişlerdir.
19608. Metin
وَلَيْتَ شِعْرِي مَا الْحَامِلُ لِهَؤُلَاءِ الْأَئِمَّةِ عَلَى الْعُدُولِ عَنِ الْمَعْنَى الْحَقِيقِيِّ فِي اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ، وَالْعُدُولِ إِلَى هَذِهِ التَّفْسِيرَاتِ الْبَعِيدَةِ عَنِ الْمَعْنَى الْمَبْنِيَّةِ عَلَى خَيَالَاتٍ لَا تَرْجِعُ إِلَى عَقْلٍ وَلَا نَقْلٍ. وَأَعْجَبُ مِنْ هَذَا اخْتِيَارُ ابْنِ
Ah bilseydim, bu imamlara Arap dilindeki hakiki anlamdan yüz çevirip ne akla ne de nakle dayanan hayaller üzerine kurulu bu uzak tefsirlere yönelmeye sevk eden şey nedir! Bundan daha şaşırtıcı olanı ise, İbn
19609. Metin
جَرِيرٍ لِلْآخَرِ مِنْهَا مَعَ طُولِ بَاعِهِ فِي عِلْمِ الرِّوَايَةِ وَالدِّرَايَةِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: سَمِعْتُ رَجُلًا يَقُولُ: التِّينُ: جِبَالُ حُلْوَانَ إِلَى هَمْدَانَ، وَالزَّيْتُونُ: جبال الشام. هَبْ أَنَّكَ سَمِعْتَ هَذَا الرَّجُلَ، فَكَانَ مَاذَا؟ فليس بمثل هذا تثبيت اللُّغَةُ، وَلَا هُوَ نَقْلٌ عَنِ الشَّارِعِ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ: التِّينُ: مَسْجِدُ أَصْحَابِ الْكَهْفِ، وَالزَّيْتُونُ: مَسْجِدُ إِيلِيَاءَ، وَقِيلَ: إِنَّهُ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ، أَيْ: وَمَنَابِتِ التِّينِ وَالزَّيْتُونِ. قَالَ النَّحَّاسُ: لَا دَلِيلَ عَلَى هَذَا مِنْ ظَاهِرِ التَّنْزِيلِ، وَلَا مِنْ قَوْلِ مَنْ لَا يَجُوزُ خِلَافُهُ. وَطُورِ سِينِينَ هُوَ الْجَبَلُ الَّذِي كَلَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ مُوسَى اسمه الطور، ومعنى سينين: الْمُبَارَكُ الْحَسَنُ بِلُغَةِ الْحَبَشَةِ، قَالَهُ قَتَادَةُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ الْمُبَارَكُ بِالسُّرْيَانِيَّةِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَالْكَلْبِيُّ: سِينِينَ: كُلُّ جَبَلٍ فِيهِ شَجَرٌ مُثْمِرٌ فَهُوَ سينين وسيناء بلغة النّبط. قال الأخفش: طور: جبل، وسينين: شجر، واحدته سينينية. قال أبو علي الفارسي: سينين فعليل، فكرّرت اللام التي هي نون فيه، ولم ينصرف سينين كما لم ينصرف سيناء لِأَنَّهُ جُعِلَ اسْمًا لِلْبُقْعَةِ، وَإِنَّمَا أَقْسَمَ بِهَذَا الْجَبَلِ لِأَنَّهُ بِالشَّامِ، وَهِيَ الْأَرْضُ الْمُقَدَّسَةُ كَمَا فِي قَوْلِهِ: إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذِي بارَكْنا حَوْلَهُ «١» وَأَعْظَمُ بَرَكَةٍ حَلَّتْ بِهِ وَوَقَعَتْ عَلَيْهِ تَكْلِيمُ اللَّهِ لِمُوسَى عَلَيْهِ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ: سِينِينَ بِكَسْرِ السِّينِ، وَقَرَأَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَعَمْرُو بْنُ مَيْمُونٍ وَأَبُو رَجَاءٍ بِفَتْحِهَا، وَهِيَ لُغَةُ بَكْرٍ وَتَمِيمٍ. وَقَرَأَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَابْنُ مَسْعُودٍ وَالْحَسَنُ وَطَلْحَةُ سَيْناءَ بِالْكَسْرِ وَالْمَدِّ. وَهذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ يَعْنِي مَكَّةَ، سَمَّاهُ أَمِينًا لِأَنَّهُ آمَنَ كَمَا قال: أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً «٢» يُقَالُ أَمِنَ الرَّجُلُ أَمَانَةً فَهُوَ أَمِينٌ. قَالَ الْفَرَّاءُ وَغَيْرُهُ: الْأَمِينُ بِمَعْنَى الْآمِنِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فَعِيلًا بِمَعْنَى مَفْعُولٍ مِنْ أَمِنَهُ لِأَنَّهُ مَأْمُونُ الْغَوَائِلِ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ هَذَا جَوَابُ الْقَسَمِ، أَيْ: خَلَقْنَا جِنْسَ الْإِنْسَانِ كَائِنًا فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ وَتَعْدِيلٍ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ كُلَّ ذِي رُوحٍ مُكِبًّا عَلَى وَجْهِهِ إِلَّا الْإِنْسَانَ، خَلَقَهُ مَدِيدَ الْقَامَةِ يَتَنَاوَلُ مَأْكُولَهُ بِيَدِهِ، وَمَعْنَى التَّقْوِيمِ: التَّعْدِيلُ، يُقَالُ: قَوَّمْتُهُ فَاسْتَقَامَ.
Cerîr'in rivayet ve dirayet ilmindeki geniş yetkinliğine rağmen bunlardan diğerini tercih etmesidir. el-Ferrâ şöyle demiştir: Bir adamın şöyle dediğini işittim: Tîn, Hulvân'dan Hemedan'a kadar olan dağlardır; Zeytûn ise Şam dağlarıdır. Farz et ki sen bu adamı işittin, ne olmuş yani? Dil böylesi şeylerle sabit olmaz; bu Şâri'den (kanun koyucudan) gelen bir nakil de değildir. Muhammed b. Kâ'b ise şöyle demiştir: Tîn Ashâb-ı Kehf'in mescididir, Zeytûn ise Îliyâ'nın (Kudüs'ün) mescididir. Bir muzâfın hazfedildiği, yani: "ve Tîn ile Zeytûn'un yetiştiği yerler" şeklinde olduğu da söylenmiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Ne Kur'an'ın zahirinde ne de muhalefet edilmesi caiz olmayan bir kimsenin sözünde buna dair bir delil vardır. { وَطُورِ سِينِينَ } “ve Sînîn Dağı'na”, Allah'ın üzerinde Mûsâ ile konuştuğu dağdır; ismi et-Tûr'dur. Sînîn'in anlamı ise Habeş dilinde mübarek ve güzel demektir; bunu Katâde söylemiştir. Mücâhid ise: Süryanicede mübarek demektir, demiştir. Mücâhid ve el-Kelbî şöyle demişlerdir: Sînîn, Nabatî dilinde meyve veren ağacı olan her dağa Sînîn ve Sînâ denir. el-Ahfeş şöyle demiştir: Tûr dağdır, sînîn ağaçtır; tekili sînîniyyedir. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: Sînîn fi'lîl (فِعْلِيل) veznindedir; kelimede nûn olan lâm harfi tekrarlanmıştır. Mekân ismi kılındığı için Sînâ gayrimunsarıf olduğu gibi Sînîn de gayrimunsarıf olmuştur (tenvin almamıştır). Bu dağa yemin edilmesinin sebebi, onun Şam'da olmasıdır; orası ise { إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذِي بارَكْنا حَوْلَهُ } «١» “çevresini mübarek kıldığımız Mescid-i Aksâ'ya” ayetinde olduğu gibi mukaddes topraktır. Ona inen ve üzerinde vaki olan en büyük bereket ise Allah'ın Mûsâ ile onun üzerinde konuşmasıdır. Cumhur, sîn harfinin kesresiyle { سِينِينَ } şeklinde okumuştur. İbn İshak, Amr b. Meymûn ve Ebû Recâ ise fethasıyla okumuştur ki bu Bekr ve Temîm kabilelerinin lügatidir. Ömer b. el-Hattâb, İbn Mes'ûd, el-Hasan ve Talha ise kesre ve med ile { سَيْناءَ } şeklinde okumuşlardır. { وَهذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ } “ve şu emin beldeye andolsun”, Mekke'yi kastetmektedir. [Allah], { أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً } «٢» “bizim güvenli bir harem kıldığımızı” buyurduğu gibi, güvenli olduğu için onu emîn olarak isimlendirmiştir. Güvenilir oldu anlamında أَمِنَ الرَّجُلُ أَمَانَةً فَهُوَ أَمِينٌ denilir. el-Ferrâ ve başkaları: el-Emîn, emniyette olan (el-âmin) anlamındadır, demiştir. Korkulardan emin kılındığı için “onu emin kıldı” manasından fâil anlamında mef'ûl vezninde fe'îl (فَعِيل) olması da caizdir. { لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ } “Biz insanı en güzel biçimde yarattık”, bu yeminin cevabıdır; yani: Biz insan cinsini en güzel kıvamda ve düzgünlükte var ettik. el-Vâhidî şöyle demiştir: Müfessirler şöyle dedi: Allah Teâlâ insan hariç her canlıyı yüzüstü [kapanmış halde] yarattı. İnsanı ise dik boylu ve yiyeceğini eliyle alacak şekilde yarattı. et-Takvîm'in anlamı düzeltmektir (doğrultmaktır); doğrulttum o da dosdoğru oldu anlamında قَوَّمْتُهُ فَاسْتَقَامَ denilir.
19610. Metin
قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: هُوَ اعْتِدَالُهُ وَاسْتِوَاءُ شَأْنِهِ، كَذَا قَالَ عَامَّةُ الْمُفَسِّرِينَ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: لَيْسَ لِلَّهِ تَعَالَى خَلْقٌ أَحْسَنُ مِنَ الْإِنْسَانِ، فَإِنَّ اللَّهَ خَلَقَهُ حَيًّا عَالِمًا قَادِرًا مُرِيدًا مُتَكَلِّمًا سَمِيعًا بَصِيرًا مُدَبِّرًا حَكِيمًا، وَهَذِهِ صِفَاتُ الرَّبِّ سُبْحَانَهُ، وَعَلَيْهَا جعل بَعْضُ الْعُلَمَاءِ قَوْلَهُ ﷺ: «إن الله خلق آدم على صورته» يَعْنِي عَلَى صِفَاتِهِ الَّتِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا. قُلْتُ: وَيَنْبَغِي أَنَّ يُضَمَّ إِلَى كَلَامِهِ هَذَا قَوْلُهُ سبحانه: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ «٣» وقوله: وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً «٤» وَمَنْ أَرَادَ أَنْ يَقِفَ عَلَى حَقِيقَةِ مَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ الْإِنْسَانُ مِنْ بَدِيعِ الْخَلْقِ وَعَجِيبِ الصُّنْعِ فَلْيَنْظُرْ فِي كِتَابِ «الْعِبَرِ وَالِاعْتِبَارِ» لِلْجَاحِظِ، وَفِي الْكِتَابِ الَّذِي عَقَدَهُ النَّيْسَابُورِيُّ عَلَى قَوْلِهِ: وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلا تُبْصِرُونَ «٥» وَهُوَ فِي مُجَلَّدَيْنِ ضَخْمَيْنِ. ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ أَيْ: رَدَدْنَاهُ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ، وَهُوَ الْهَرَمُ وَالضَّعْفُ بَعْدَ الشَّبَابِ وَالْقُوَّةِ حَتَّى يَصِيرَ كَالصَّبِيِّ فَيَخْرُفُ وَيَنْقُصُ عَقْلُهُ، كَذَا قَالَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَالسَّافِلُونَ: هُمُ الضُّعَفَاءُ وَالزُّمَنَاءُ وَالْأَطْفَالُ، وَالشَّيْخُ الْكَبِيرُ أَسْفَلُ هَؤُلَاءِ جَمِيعًا.
Kurtubî şöyle demiştir: Bu, onun dengeli ve durumunun düzgün olmasıdır; müfessirlerin geneli böyle demiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Yüce Allah'ın insandan daha güzel bir yaratığı yoktur. Zira Allah onu diri (hayy), bilen (âlim), güç yetiren (kâdir), dileyen (mürîd), konuşan (mütekellim), işiten (semî'), gören (basîr), çekip çeviren (müdebbir) ve hikmet sahibi (hakîm) olarak yaratmıştır. Bunlar ise noksanlıklardan münezzeh olan Rabb'in sıfatlarıdır. Bazı ilim adamları, [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem'in: « إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ آدَمَ عَلَى صُورَتِهِ » «Şüphesiz Allah Âdem'i kendi suretinde yarattı» hadisini buna, yani daha önce zikredilen sıfatlarına hamletmiştir. Ben (Şevkânî) derim ki: Onun bu sözüne, noksanlıklardan münezzeh olan Allah'ın: { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ }3 “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” ve { وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً }4 “Onlar ise O'nu ilmen kuşatamazlar” buyruklarını da eklemek gerekir. İnsanın barındırdığı eşsiz yaratılışın ve hayranlık uyandıran sanatın hakikatine vakıf olmak isteyen kimse, Câhız'ın el-İber ve'l-İ'tibâr adlı kitabına ve en-Nîsâbûrî'nin { وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلا تُبْصِرُونَ }5 “Kendi nefislerinizde de [deliller vardır], hâlâ görmüyor musunuz?” kavli üzerine yazdığı iki büyük ciltten oluşan kitabına baksın. { ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ } “Sonra onu aşağıların aşağısına çevirdik”; yani onu ömrün en düşkün çağına, gençlik ve kuvvetten sonra ihtiyarlık ve zayıflığa çevirdik; öyle ki çocuk gibi olur, bunar ve aklı noksanlaşır. Müfessirlerden bir topluluk böyle demiştir. el-Vâhidî şöyle demiştir: es-Sâfilûn (aşağıdakiler); zayıflar, yatalak hastalar ve çocuklardır. Yaşlı ihtiyar ise bunların hepsinden daha aşağıdadır.
19611. Metin
وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَأَبُو الْعَالِيَةِ وَالْحَسَنُ: الْمَعْنَى: ثُمَّ رَدَدْنَا الْكَافِرَ إِلَى النَّارِ، وَذَلِكَ أَنَّ النَّارَ دَرَجَاتٌ بَعْضُهَا أَسْفَلُ مِنْ بَعْضٍ، فَالْكَافِرُ يَرِدُ إِلَى أَسْفَلِ الدَّرَجَاتِ السَّافِلَةِ، وَلَا يُنَافِي هَذَا قَوْلَهُ تَعَالَى: إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ «١» فَلَا مَانِعَ مِنْ كَوْنِ الْكُفَّارِ وَالْمُنَافِقِينَ مُجْتَمِعِينَ فِي ذَلِكَ الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ، وَقَوْلُهُ: أَسْفَلَ سافِلِينَ إِمَّا حَالٌ مِنَ الْمَفْعُولِ، أَيْ: رَدَدْنَاهُ حَالَ كَوْنِهِ أَسْفَلَ سَافِلِينَ، أَوْ صِفَةٌ لِمُقَدَّرٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: مَكَانًا أَسْفَلَ سَافِلِينَ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ هَذَا الِاسْتِثْنَاءُ عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ مُنْقَطِعٌ، أَيْ: لَكِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ... إِلَخْ، وَوَجْهُهُ أَنَّ الْهَرَمَ وَالرَّدَّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ يُصَابُ بِهِ الْمُؤْمِنُ كَمَا يُصَابُ بِهِ الْكَافِرُ، فَلَا يَكُونُ لِاسْتِثْنَاءِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى وَجْهِ الِاتِّصَالِ مَعْنًى. وَعَلَى الْقَوْلِ الثَّانِي يَكُونُ الِاسْتِثْنَاءُ مُتَّصِلًا مِنْ ضَمِيرِ «رَدَدْنَاهُ» ، فَإِنَّهُ فِي مَعْنَى الْجَمْعِ، أَيْ: رَدَدْنَا الْإِنْسَانَ أَسْفَلَ سَافِلِينَ مِنَ النَّارِ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ. فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ
Mücâhid, Ebû'l-Âliye ve el-Hasan şöyle demiştir: Mana: Sonra biz kâfiri ateşe döndürdük, demektir. Bu da cehennemin bir kısmı diğerinden daha aşağıda olan derecelerden (tabakalardan) ibaret olmasındandır; kâfir de en aşağı derecelere indirilir. Bu durum, Yüce Allah'ın { إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ } «١» “Şüphesiz münafıklar cehennemin en alt tabakasındadırlar” kavliyle çelişmez; çünkü kâfirler ile münafıkların o en alt tabakada bir arada bulunmalarına bir engel yoktur. { أَسْفَلَ سافِلِينَ } kavli ya mef'ûlden haldir, yani: Onu aşağıların aşağısı olduğu halde döndürdük [demektir] ya da takdir edilen hazfedilmiş bir kelimenin sıfatıdır, yani: Aşağıların aşağısı olan bir mekâna [döndürdük demektir]. { إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “Ancak iman edip salih ameller işleyenler müstesnadır”, bu istisna birinci görüşe göre munkatıdır; yani: Fakat iman edenler... ilah. Bunun izahı şudur: Yaşlılık ve ömrün en rezil dönemine döndürülme durumu kâfire isabet ettiği gibi mümine de isabet eder; bu yüzden müminlerin muttasıl istisna şeklinde istisna edilmesinin bir anlamı kalmaz. İkinci görüşe göre ise istisna, çoğul anlamında olduğu için "onı döndürdük"teki zamirden muttasıldır; yani: İman edip salih amel işleyenler hariç, insanı cehennemin en aşağısına döndürdük [demektir]. { فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ } “Onlar için kesintisiz bir mükâfat vardır”
19612. Metin
أَيْ: غَيْرُ مَقْطُوعٍ، أَيْ: فَلَهُمْ ثَوَابٌ دائم غير منقطع على طاعاتهم فهذه الجملة على القول الأوّل مبنية لكيفية حال المؤمنين، وعلى القول الثاني مقرّرة لما يفيده الِاسْتِثْنَاءُ مِنْ خُرُوجِ الْمُؤْمِنِينَ عَنْ حُكْمِ الرَّدِّ، وَقَالَ: أَسْفَلَ سَافِلِينَ عَلَى الْجَمْعِ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ فِي مَعْنَى الْجَمْعِ، وَلَوْ قَالَ أَسْفَلَ سَافِلٍ لَجَازَ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ بِاعْتِبَارِ اللَّفْظِ وَاحِدٌ. وَقِيلَ: مَعْنَى «رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ» : رَدَدْنَاهُ إِلَى الضَّلَالِ، كَمَا قَالَ: إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ- إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ «٢» أَيْ: إِلَّا هَؤُلَاءِ فَلَا يُرَدُّونَ إِلَى ذَلِكَ فَما يُكَذِّبُكَ بَعْدُ بِالدِّينِ الْخِطَابُ لِلْإِنْسَانِ الْكَافِرِ، وَالِاسْتِفْهَامُ لِلتَّقْرِيعِ وَالتَّوْبِيخِ وَإِلْزَامِ الْحُجَّةِ، أَيْ: إِذَا عَرَفْتَ أَيُّهَا الْإِنْسَانُ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَكَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ، وَأَنَّهُ يَرُدُّكَ أَسْفَلَ سَافِلِينَ، فَمَا يَحْمِلُكَ عَلَى أَنْ تُكَذِّبَ بِالْبَعْثِ وَالْجَزَاءِ؟ وَقِيلَ:
Yani: Kesilmeyen, yani itaatlerine karşılık onlar için sürekli ve kesintisiz bir mükâfat vardır. Bu cümle, birinci görüşe göre müminlerin durumunun nasıllığını açıklamakta; ikinci görüşe göre ise istisnanın ifade ettiği müminlerin geri döndürülme hükmünden çıkışını pekiştirmektedir. İnsan cinsi mana bakımından çoğul olduğu için { أَسْفَلَ سَافِلِينَ } şeklinde çoğul getirmiştir; şayet insan lafız itibarıyla tekil olduğu için "esfele sâfilin" demiş olsaydı bu da caiz olurdu. «Onu aşağıların aşağısına indirdik» ifadesinin anlamının: Onu sapıklığa döndürdük şeklinde olduğu da söylenmiştir; nitekim [Allah], { إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ- إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } «٢» “Şüphesiz insan hüsrandadır. Ancak iman edip salih ameller işleyenler müstesnadır” buyurmuştur; yani: Bunlar müstesnadır, onlar buna döndürülmezler. { فَما يُكَذِّبُكَ بَعْدُ بِالدِّينِ } “Öyleyse bundan sonra dini sana yalanlatan nedir?” hitabı kâfir insanadır; soru ise azarlama, kınama ve delil ile bağlayıcı kılma gayelidir. Yani: Ey insan! Allah'ın seni en güzel biçimde yarattığını ve seni aşağıların aşağısına döndüreceğini bildiğin halde, dirilişi ve hesabı yalanlamaya seni sevk eden şey nedir? Şöyle de denilmiştir:
19613. Metin
الْخِطَابُ لِلنَّبِيِّ ﷺ، أَيْ: أَيُّ شَيْءٍ يُكَذِّبُكَ يَا مُحَمَّدُ بَعْدَ ظُهُورِ هَذِهِ الدَّلَائِلِ النَّاطِقَةِ، فَاسْتَيْقِنْ مَعَ مَا جَاءَكَ مِنَ اللَّهِ أَنَّهُ أَحْكَمُ الْحَاكِمِينَ. قَالَ الْفَرَّاءُ وَالْأَخْفَشُ: الْمَعْنَى: فَمَنْ يُكَذِّبُكَ أَيُّهَا الرَّسُولُ بَعْدَ هَذَا الْبَيَانِ بِالدِّينِ، كَأَنَّهُ قَالَ: مَنْ يَقْدِرُ عَلَى ذَلِكَ؟ أَيْ: عَلَى تَكْذِيبِكَ بِالثَّوَابِ وَالْعِقَابِ بَعْدَ مَا ظَهَرَ مِنْ قُدْرَتِنَا عَلَى خَلْقِ الْإِنْسَانِ مَا ظَهَرَ، وَاخْتَارَ هَذَا ابْنُ جَرِيرٍ. وَالدِّينُ: الْجَزَاءُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Hitap Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'edir; yani: Ey Muhammed! Bu açık deliller ortaya çıktıktan sonra seni hangi şey yalanlayabilir? Allah'tan sana gelen şeyle birlikte O'nun hüküm verenlerin en iyi hüküm vereni olduğuna kesin olarak inan. el-Ferrâ ve el-Ahfeş şöyle demiştir: Mana: Ey Resûl! Bu açıklamadan sonra sana karşı dini kim yalanlayabilir? demektir. Sanki şöyle demiştir: Buna kimin gücü yetebilir? Yani: İnsanın yaratılışına dair kudretimiz açıkça ortaya çıktıktan sonra, sevap ve ceza hususunda seni yalanlamaya kim güç yetirebilir? İbn Cerîr de bunu tercih etmiştir. ed-Dîn (الدِّين), ceza (karşılık) demektir; şairin şu sözü de bundandır:
19614. Metin
دِنَّا تَمِيمًا كَمَا كَانَتْ أَوَائِلُنَا ... دَانَتْ أَوَائِلَهُمْ مِنْ سَالِفِ الزَّمَنِ
Temîm kabilesine, geçmiş zamanlarda atalarımızın onların atalarına karşılık verdiği gibi karşılık verdik.
19615. Metin
وَقَالَ الْآخَرُ:
Diğeri de şöyle demiştir:
19616. Metin
وَلَمَّا صَرَّحَ الشَّرُّ ... فَأَمْسَى وهو عريان
Şer açığa çıkıp çırılçıplak kaldığında,
19617. Metin
وَلَمْ يَبْقَ سِوَى الْعُدْوَا ... نِ دِنَّاهُمْ كَمَا دَانُوا
Ve düşmanlıktan başka bir şey kalmadığında, onların yaptıkları gibi biz de onlara karşılık verdik.
19618. Metin
أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحاكِمِينَ أَيْ: أَلَيْسَ الَّذِي فَعَلَ مَا فَعَلَ مِمَّا ذَكَرْنَا بِأَحْكَمِ الْحَاكِمِينَ صُنْعًا وَتَدْبِيرًا؟
{ أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحاكِمِينَ } “Allah, hüküm verenlerin en iyi hüküm vereni değil midir?” Yani: Zikrettiğimiz bu işleri yapan [Allah], yaratma ve idare etme bakımından hüküm verenlerin en sağlam hükmedeni değil midir?
19619. Metin
حَتَّى تَتَوَهَّمَ عَدَمَ الْإِعَادَةِ وَالْجَزَاءِ، وَفِيهِ وَعِيدٌ شَدِيدٌ لِلْكُفَّارِ، وَمَعْنَى أَحْكَمِ الْحَاكِمِينَ: أَتْقَنُ الْحَاكِمِينَ فِي كُلِّ مَا يَخْلُقُ، وَقِيلَ: أَحْكَمُ الْحَاكِمِينَ قَضَاءً وَعَدْلًا. وَالِاسْتِفْهَامُ إِذَا دَخَلَ عَلَى النَّفْيِ صَارَ الْكَلَامُ إِيجَابًا كَمَا تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ قَوْلِهِ: أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ «٣» .
[Böylece] yeniden diriltilmenin ve cezanın (karşılığın) olmayacağını vehmedesin! Bunda kâfirlere yönelik şiddetli bir tehdit bulunmaktadır. "Hüküm verenlerin en iyi hüküm vereni" ifadesinin anlamı: Yarattığı her şeyde hüküm verenlerin en mükemmel ve sağlam yapanıdır. Hüküm ve adalet bakımından hükmedenlerin en adil olanıdır, da denilmiştir. Soru edatı olumsuzluk bildiren ifadenin başına geldiğinde söz -daha önce { أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ } “Biz senin göğsünü açıp genişletmedik mi?”3 buyruğunun tefsirinde geçtiği gibi- olumlu (ispat) anlamına dönüşür.
19620. Metin
وَقَدْ أَخْرَجَ الْخَطِيبُ وَابْنُ عَسَاكِرَ- قَالَ السُّيُوطِيُّ: بِسَنَدٍ فِيهِ مَجْهُولٍ- عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: لَمَّا أُنْزِلَتْ سُورَةُ التِّينِ وَالزَّيْتُونِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَرِحَ فَرَحًا شَدِيدًا حَتَّى تَبَيَّنَ لَنَا شِدَّةُ فَرَحِهِ، فَسَأَلْنَا ابْنَ عَبَّاسٍ عَنْ تَفْسِيرِهَا فَقَالَ: التِّينُ: بِلَادُ الشَّامِ، وَالزَّيْتُونُ: بِلَادُ فِلَسْطِينَ، وَطُورُ سِينَاءَ: الَّذِي كَلَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ مُوسَى، وَهَذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ: مَكَّةُ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ مُحَمَّدًا ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ عَبْدَةُ اللَّاتِ وَالْعُزَّى إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ وَعَلِيٌّ فَما يُكَذِّبُكَ بَعْدُ بِالدِّينِ- أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحاكِمِينَ إِذْ بَعَثَكَ فِيهِمْ نَبِيًّا وَجَمَعَكَ عَلَى التَّقْوَى يَا مُحَمَّدُ، وَمِثْلُ هَذَا التَّفْسِيرِ مِنَ ابْنِ عَبَّاسٍ لَا تَقُومُ بِهِ حُجَّةٌ لِمَا تَقَدَّمَ مِنْ كَوْنِ فِي إِسْنَادِهِ ذَلِكَ الْمَجْهُولُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ قَالَ: مَسْجِدُ نُوحٍ الَّذِي بُنِيَ عَلَى الْجُودِيِّ، وَالزَّيْتُونُ قَالَ: بَيْتُ الْمَقْدِسِ وَطُورِ سِينِينَ قَالَ: مَسْجِدُ الطُّورِ وَهذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ قَالَ: مَكَّةُ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ- ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ يَقُولُ: يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ كَبِرَ حَتَّى ذَهَبَ عَقْلُهُ، هُمْ نَفَرٌ كَانُوا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَسُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حِينَ سَفِهَتْ عُقُولُهُمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ عُذْرَهُمْ أَنَّ لَهُمْ أَجْرَهُمُ الَّذِي عَمِلُوا قَبْلَ أَنْ تَذْهَبَ عُقُولُهُمْ فَما يُكَذِّبُكَ بَعْدُ بِالدِّينِ يَقُولُ: بِحُكْمِ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنْهُ أَيْضًا وَالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ قَالَ: الْفَاكِهَةُ الَّتِي يَأْكُلُهَا النَّاسُ وَطُورِ سِينِينَ قال: الطور: الجبل، والسينين:
el-Hatîb ve İbn Asâkir -Süyûtî: İçinde meçhul bir ravinin bulunduğu bir senetle demiştir- ez-Zührî'den, o da Enes'ten şöyle dediğini rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Tîn ve Zeytûn suresi indirildiğinde öyle çok sevindi ki, onun sevincinin büyüklüğü bize açıkça belli oldu. Biz de İbn Abbâs'a onun tefsirini sorduk, o da şöyle dedi: İncir Şam diyarıdır, zeytin Filistin diyarıdır, Tûr-i Sînâ Allah'ın üzerinde Mûsâ ile konuştuğu [dağdır], bu güvenli belde ise Mekke'dir. { لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ } “Biz insanı en güzel biçimde yarattık” ifadesi Muhammed'dir. { ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ } “Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik” ifadesi Lât ve Uzzâ'ya tapanlardır. { إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ } “Ancak iman edip salih ameller işleyenler müstesnadır; onlar için kesintisiz bir mükâfat vardır” ifadesi Ebû Bekir, Ömer, Osman ve Ali'dir. { فَما يُكَذِّبُكَ بَعْدُ بِالدِّينِ- أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحاكِمِينَ } “Öyleyse bundan sonra dini sana yalanlatan nedir? Allah, hüküm verenlerin en iyi hüküm vereni değil midir?” ifadesi, ey Muhammed, seni onların içinde bir peygamber olarak gönderip takva üzere topladığında [O böyle değil midir?] demektir. İbn Abbâs'tan gelen böylesi bir tefsir, isnadında o meçhul ravinin bulunmasından ötürü delil teşkil etmez. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan { وَالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ } “İncire ve zeytine andolsun” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: [İncir] Nûh'un Cûdî üzerinde bina edilen mescididir, zeytin ise Beytü'l-Makdis'tir. { وَطُورِ سِينِينَ } “Sînâ Dağı'na” hakkında: Tûr mescididir, dedi. { وَهذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ } “ve şu güvenli şehre” hakkında: Mekke'dir, dedi. { لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ- ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ } “Biz insanı en güzel biçimde yarattık. Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik” hakkında: Ömrün en rezil dönemine döndürülür, o kadar yaşlanır ki aklı gider, dedi. Bunlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde yaşayan bir grup kimseydi; akılları zaafa uğradığında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e soruldu. Bunun üzerine Allah, akılları gitmeden önce yaptıkları amellerin ecrinin kendilerine ait olduğuna dair mazeretlerini indirdi. { فَما يُكَذِّبُكَ بَعْدُ بِالدِّينِ } “Öyleyse bundan sonra dini sana yalanlatan nedir?” hakkında: Allah'ın hükmüyle, dedi. İbn Merdûye de ondan benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek Hâkim de ondan { وَالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ } “İncire ve zeytine andolsun” hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: İnsanların yediği meyvedir. { وَطُورِ سِينِينَ } “Sînâ Dağı'na” hakkında ise: et-Tûr dağdır, es-Sînîn ise
19621. Metin
المبارك. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أبي حاتم عنه أيضا قال: سينين: هو الحسن. وأخرج سعيد ابن مَنْصُورٍ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ أَيْضًا لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ قَالَ: فِي أَعْدَلِ خَلْقٍ ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ يَقُولُ: إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ يَعْنِي: غَيْرَ مَنْقُوصٍ، يَقُولُ: فَإِذَا بَلَغَ الْمُؤْمِنُ أَرْذَلَ الْعُمُرِ وَكَانَ يَعْمَلُ فِي شَبَابِهِ عَمَلًا صَالِحًا كُتِبَ لَهُ مِنَ الْأَجْرِ مِثْلُ مَا كَانَ يَعْمَلُ فِي صِحَّتِهِ وَشَبَابِهِ وَلَمْ يَضُرَّهُ مَا عَمِلَ فِي كِبَرِهِ، وَلَمْ تُكْتَبْ عَلَيْهِ الْخَطَايَا الَّتِي يَعْمَلُ بَعْدَ مَا يَبْلُغُ أَرْذَلَ الْعُمُرِ. وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ لَمْ يُرَدَّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ، وَذَلِكَ قَوْلُهُ: ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ- إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ قَالَ: لَا يَكُونُ حَتَّى لَا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ يَقُولُ: إِلَى الْكِبَرِ وَضَعْفِهِ، فَإِذَا كَبِرَ وَضَعُفَ عَنِ الْعَمَلِ كُتِبَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِ مَا كَانَ يَعْمَلُ فِي شَبِيبَتِهِ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَالْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُمَا عَنْ أَبِي مُوسَى قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:
mübarek olandır, dedi. Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim de ondan: Sînîn, güzel olandır, dediğini rivayet etmiştir. Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye de ondan { لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ } “Biz insanı en güzel biçimde yarattık” hakkında: En dengeli yaratılışta, dediğini; { ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ } “Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik” hakkında: Ömrün en rezil dönemine, dediğini; { إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ } “Ancak iman edip salih ameller işleyenler müstesnadır; onlar için kesintisiz bir mükâfat vardır” hakkında: Yani noksanlaştırılmayan; şöyle ki: Mümin ömrün en rezil dönemine ulaştığında ve gençliğinde salih amel işlemişse, sıhhatinde ve gençliğinde yaptığı gibi ecir onun için yazılır ve yaşlılığında yaptığı şey ona zarar vermez; ömrün en rezil dönemine ulaştıktan sonra işlediği hatalar da aleyhine yazılmaz, dediğini rivayet etmişlerdir. Hâkim -sahih olduğunu belirterek- ve Şuabu'l-Îmân'da el-Beyhakî, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Kim Kur'an okursa ömrün en rezil dönemine döndürülmez. Bu, Allah'ın: { ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ- إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik. Ancak iman edip salih ameller işleyenler müstesnadır” kavlidir. O: Bildikten sonra hiçbir şey bilmez hâle gelmez, dedi. İbn Ebî Hâtim ondan { ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ } “Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik” hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Yaşlılığa ve onun zaafına [döndürdük]. Kişi yaşlanıp amelden aciz kalınca, gençliğinde yapmakta olduğu amelin ecri gibi ecir onun için yazılır. Ahmed, Buhârî ve diğerleri Ebû Mûsâ'dan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir:
19622. Metin
«إِذَا مَرِضَ الْعَبْدُ أَوْ سَافَرَ كَتَبَ اللَّهُ لَهُ مِنَ الْأَجْرِ مِثْلَ مَا كَانَ يَعْمَلُ صَحِيحًا مُقِيمًا» . وَأَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا: «مَنْ قَرَأَ التِّينِ وَالزَّيْتُونِ، فَقَرَأَ: أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحاكِمِينَ فَلْيَقُلْ: بَلَى وَأَنَا عَلَى ذَلِكَ مِنَ الشَّاهِدِينَ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ جَابِرٍ مَرْفُوعًا: «إِذَا قَرَأْتَ التِّينِ وَالزَّيْتُونِ فَقَرَأْتَ أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحاكِمِينَ فَقُلْ: بَلَى» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ كَانَ إِذَا قَرَأَ: أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحاكِمِينَ قال: سبحانك اللهمّ فبلى.
«Kul hastalandığı veya yolculuğa çıktığı zaman, Allah ona sağlıklı ve mukim iken yapmakta olduğu amel gibi ecir yazar.» Tirmizî ve İbn Merdûye Ebû Hüreyre'den merfû olarak rivayet etmişlerdir: «Kim Tîn suresini okur da { أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحاكِمِينَ } “Allah, hüküm verenlerin en iyi hüküm vereni değil midir?” [ayetine] gelirse: 'Evet, ben de buna şahitlik edenlerdenim' desin.» İbn Merdûye Câbir'den merfû olarak rivayet etmiştir: «Tîn suresini okuyup { أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحاكِمِينَ } “Allah, hüküm verenlerin en iyi hüküm vereni değil midir?” [ayetine] geldiğin zaman: 'Evet' de.» İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir İbn Abbâs'tan, kendisinin { أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحاكِمِينَ } “Allah, hüküm verenlerin en iyi hüküm vereni değil midir?” ayetini okuduğunda: "Sübhânekellâhümme fe-belâ (Allah'ım, seni tenzih ederim, elbette [öyledir])" dediğini rivayet etmişlerdir.