17108. Metin
سُورَةُ الْبُرُوجِ مَكِّيَّةٌ (١) بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
Burûc Suresi Mekkîdir (١) Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla
17109. Metin
{وَالسَّمَاءِ ذَاتِ الْبُرُوجِ (١) وَالْيَوْمِ الْمَوْعُودِ (٢) وَشَاهِدٍ وَمَشْهُودٍ (٣) }
{وَالسَّمَاءِ ذَاتِ الْبُرُوجِ (١) وَالْيَوْمِ الْمَوْعُودِ (٢) وَشَاهِدٍ وَمَشْهُودٍ (٣) } “Burçlar sahibi göğe, vaad edilen o güne, tanıklık edene ve tanıklık edilene andolsun ki,”
17110. Metin
{وَالسَّمَاءِ ذَاتِ الْبُرُوجِ وَالْيَوْمِ الْمَوْعُودِ} هُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ. {وَشَاهِدٍ وَمَشْهُودٍ} أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مَنْصُورٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَمْعَانَ، أَخْبَرَنَا أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ الرَّيَّانِيُّ، حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ زَنْجَوَيْهِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى بْنِ عُبَيْدَةَ، عَنْ أَيْوبَ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَافِعٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "الْيَوْمُ الْمَوْعُودُ يَوْمُ الْقِيَامَةِ، وَالْمَشْهُودُ يَوْمُ عَرَفَةَ، وَالشَّاهِدُ يَوْمُ الْجُمُعَةِ، مَا طَلَعَتْ شَمْسٌ وَلَا غَرَبَتْ عَلَى يَوْمٍ أَفْضَلَ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ، فِيهِ سَاعَةٌ لَا يُوَافِقُهَا عَبْدٌ مُؤْمِنٌ يَدْعُو اللَّهَ فِيهَا خَيْرًا إِلَّا اسْتَجَابَ اللَّهُ لَهُ، أَوْ يَسْتَعِيذُ [بِهِ] (٢) مِنْ شَرٍّ إِلَّا أَعَاذَهُ مِنْهُ" (٣) ، وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ.
{وَالسَّمَاءِ ذَاتِ الْبُرُوجِ وَالْيَوْمِ الْمَوْعُودِ} “Burçlar sahibi göğe ve vaad edilen o güne andolsun” ki o, kıyamet günüdür. {وَشَاهِدٍ وَمَشْهُودٍ} “ve tanıklık edene ve tanıklık edilene [andolsun].” Bize Abdülvâhid el-Melîhî bildirdi, bize Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Sem'ân bildirdi, bize Ebû Ca'fer Muhammed b. Ahmed b. Abdilcebbâr er-Reyyânî bildirdi, bize Humeyd b. Zenceveyh anlattı, bize Abdullah b. Mûsâ b. Ubeyde, Eyyûb b. Hâlid'den, o Abdullah b. Râfi'den, o da Ebû Hüreyre'den anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Vaad edilen gün kıyamet günüdür, tanıklık edilen (meşhûd) Arefe günüdür, tanıklık eden (şâhid) ise cuma günüdür. Cuma gününden daha faziletli bir gün üzerine güneş ne doğmuş ne de batmıştır. Onda öyle bir an vardır ki, bir mümin kul o anda Allah'tan bir hayır dileyerek dua ederse Allah muhakkak ona icabet eder ya da bir şerden [O'na] (٢) sığınırsa muhakkak onu ondan korur." (٣) Bu, İbn Abbâs'ın da görüşüdür.
17111. Metin
وَالْأَكْثَرُونَ: أَنَّ الشَّاهِدَ يَوْمُ الْجُمُعَةِ وَالْمَشْهُودُ يَوْمُ النَّحْرِ.
Çoğunluğa göre ise; “şâhid” cuma günü, “meşhûd” ise kurban bayramı günüdür.123
17112. Metin
وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ: "الشَّاهِدُ" يَوْمُ الْجُمُعَةِ، "وَالْمَشْهُودُ" يَوْمُ [النَّحْرِ] (١) (٢)
İbn Ömer'den de şöyle rivayet edilmiştir: "Şâhid" cuma günü, "meşhûd" ise [kurban bayramı] (١) günüdür. (٢)
17113. Metin
قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: "الشَّاهِدُ" يَوْمُ التَّرْوِيَةِ، "وَالْمَشْهُودُ" يَوْمُ عَرَفَةَ.
Saîd b. el-Müseyyeb şöyle dedi: "Şâhid" terviye günü (Zilhicce'nin 8. günü), "meşhûd" ise Arefe günüdür.
17114. Metin
وَرَوَى يُوسُفُ بْنُ مِهْرَانَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: "الشَّاهِدُ" مُحَمَّدٌ ﷺ وَ"الْمَشْهُودُ": يَوْمُ الْقِيَامَةِ، ثُمَّ تَلَا "فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلَاءِ شَهِيدًا" (النِّسَاءِ-٤١) ، وَقَالَ: ذَلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَذَلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ. وَقَالَ عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ يَحْيَى: "الشَّاهِدُ": مُحَمَّدٌ ﷺ، وَ"الْمَشْهُودُ": اللَّهُ ﷿، بَيَانُهُ: قَوْلُهُ "وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلَاءِ شَهِيدًا".
Yûsuf b. Mihrân, İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: "Şâhid" Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem, "meşhûd" ise kıyamet günüdür. Sonra: "Her bir ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunlara şahit kıldığımız zaman durum nasıl olacak?" (Nisâ-41) ayetini okudu ve şöyle dedi: "O, insanların kendisi için toplanacağı bir gündür ve o, tanıklık edilecek (meşhûd) bir gündür." Abdülazîz b. Yahyâ ise şöyle dedi: "Şâhid" Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem, "meşhûd" ise Allah Azze ve Celledir; bunun açıklaması O'nun: "ve seni de bunlara şahit kıldığımız zaman" buyruğudur.
17115. Metin
وَرَوَى ابْنُ أَبِي نُجَيْحٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: "الشَّاهِدُ" آدَمُ، وَ"الْمَشْهُودُ" يَوْمُ الْقِيَامَةِ.
İbn Ebî Necîh, Mücâhid'den rivayet etti; o şöyle dedi: "Şâhid" Âdem, "meşhûd" ise kıyamet günüdür.
17116. Metin
وَقَالَ عِكْرِمَةُ "الشَّاهِدُ" الْإِنْسَانُ وَ"الْمَشْهُودُ" يَوْمُ الْقِيَامَةِ. وَعَنْهُ أَيْضًا: الشَّاهِدُ الْمَلَكُ يَشْهَدُ عَلَى ابْنِ آدَمَ، وَالْمَشْهُودُ يَوْمُ الْقِيَامَةِ. وَتَلَا "وَجَاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَهَا سَائِقٌ وَشَهِيدٌ" (ق-٢١) و"وَذَلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ" (هُودٍ-١٠٣) وَقِيلَ: الشَّاهِدُ [الْحَفَظَةُ وَالْمَشْهُودُ بَنُو آدَمَ. وَقَالَ عَطَاءُ بْنُ يَسَارٍ: الشَّاهِدُ] (٣) آدَمُ وَذُرِّيَّتُهُ، وَالْمَشْهُودُ يَوْمُ الْقِيَامَةِ.
İkrime şöyle dedi: "Şâhid" insan, "meşhûd" ise kıyamet günüdür. Yine ondan: Şâhid, Âdemoğluna tanıklık eden melektir, meşhûd ise kıyamet günüdür. Ve şu ayetleri okudu: "Her nefis, yanında bir sevk edici ve bir şahitle gelir" (Kâf-21) ve "İşte bu, tanıklık edilecek (meşhûd) bir gündür" (Hûd-103). Şöyle de denildi: Şâhid [hafaza melekleri, meşhûd ise Âdemoğullarıdır. Atâ b. Yesâr ise şöyle dedi: Şâhid] (٣) Âdem ve onun zürriyetidir, meşhûd ise kıyamet günüdür.
17117. Metin
وَرَوَى الْوَالِبِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: الشَّاهِدُ هُوَ اللَّهُ ﷿ وَالْمَشْهُودُ يَوْمُ الْقِيَامَةِ.
Vâlibî, İbn Abbâs'tan rivayet etti: Şâhid Allah Azze ve Celledir, meşhûd ise kıyamet günüdür.
17118. Metin
وَقَالَ الْحُسَيْنُ بْنُ الْفَضْلِ: الشَّاهِدُ هَذِهِ الْأُمَّةُ وَالْمَشْهُودُ سَائِرُ الْأُمَمِ. بَيَانُهُ: "وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ" (الْبَقَرَةِ-١٤٣) .
Hüseyin b. el-Fadl şöyle dedi: Şâhid bu ümmettir, meşhûd ise diğer ümmetlerdir. Bunun açıklaması: "İşte böylece, insanlara şahitler olasınız diye sizi vasat bir ümmet kıldık" (Bakara-143) buyruğudur.
17119. Metin
وَقَالَ سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ: سَأَلَتُ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ عَنْ قَوْلِهِ: "وَشَاهِدٍ وَمَشْهُودٍ" فَقَالَ: الشَّاهِدُ هُوَ اللَّهُ وَالْمَشْهُودُ: نَحْنُ، بَيَانُهُ: "وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا" (النِّسَاءِ-٧٩) وَقِيلَ: الشَّاهِدُ أَعْضَاءُ بَنِي آدَمَ، وَالْمَشْهُودُ ابْنُ آدَمَ، بَيَانُهُ: "يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ" الْآيَةَ (النُّورِ-٢٤) وَقِيلَ:
Sâlim b. Abdillâh şöyle dedi: Saîd b. Cübeyr'e O'nun: { وَشَاهِدٍ وَمَشْهُودٍ } “Şahitlik edene ve şahitlik edilene...”1 buyruğunu sordum. O da şöyle dedi: "Şâhid Allah'tır, meşhûd ise bizleriz. Bunun açıklaması: { وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا } “Şahit olarak Allah yeter” (en-Nisâ, 79)2 ayetidir." Şöyle de denildi: Şâhid Âdemoğlunun uzuvları, meşhûd ise Âdemoğludur. Bunun açıklaması: { يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ } “O gün dilleri, elleri ve ayakları onların aleyhine şahitlik eder” (en-Nûr, 24)3 ayetidir. Şöyle de denildi:
17120. Metin
الشَّاهِدُ الْأَنْبِيَاءُ وَالْمَشْهُودُ مُحَمَّدٌ ﷺ، بيانه: قوله: "وإذا أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ" إِلَى قَوْلِهِ "فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ" (آلِ عِمْرَانَ-٨١) .
Şâhid peygamberler, meşhûd ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; bunun açıklaması: O'nun "Hani Allah peygamberlerin misakını almıştı..." ayetinden "O halde şahit olun, ben de sizinle beraber şahitlerdenim" (Âl-i İmrân-81) buyruğuna kadar olan kısımdır.
17121. Metin
{قُتِلَ أَصْحَابُ الْأُخْدُودِ (٤) }
{قُتِلَ أَصْحَابُ الْأُخْدُودِ (٤) } “Kahrolsun o hendek sahipleri!”
17122. Metin
{قُتِلَ أَصْحَابُ الْأُخْدُودِ} أَيْ: لُعِنَ، وَ"الْأُخْدُودُ" الشَّقُّ الْمُسْتَطِيلُ فِي الْأَرْضِ كَالنَّهْرِ، وَجَمْعُهُ: أَخَادِيدُ وَاخْتَلَفُوا فِيهِمْ:
{قُتِلَ أَصْحَابُ الْأُخْدُودِ} “Kahrolsun o hendek sahipleri!” yani: Lânetlendi. "el-Uhdûd" (الْأُخْدُودُ), yeryüzünde nehir gibi açılan uzunlamasına yarıktır, çoğulu: ehâdîd (أَخَادِيدُ) gelir. Onlar hakkında ihtilaf ettiler:
17123. Metin
أَخْبَرَنَا أَبُو حَامِدٍ أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعْدَانَ الْخَطِيبُ، أَخْبَرَنِي أَبُو أَحْمَدَ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قُرَيْشِ بْنِ نُوحِ بْنِ رُسْتُمَ، حَدَّثَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْبُوشَنْجِيُّ، حَدَّثَنَا هُدْبَةُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، حَدَّثَنَا ثَابِتٌ الْبُنَانِيُّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ صُهَيْبٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "كَانَ مَلِكٌ فِيمَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ وَكَانَ لَهُ سَاحِرٌ، فَلَمَّا كَبُرَ قَالَ لِلْمَلِكِ: إِنِّي قَدْ كَبُرْتُ فَابْعَثْ إِلَيَّ غُلَامًا أُعَلِّمْهُ السِّحْرَ، فَبَعَثَ إِلَيْهِ غُلَامًا، وَكَانَ فِي طَرِيقِهِ إِذَا سَلَكَ إِلَيْهِ رَاهِبٌ، فَقَعَدَ إِلَيْهِ وَسَمِعَ كَلَامَهُ فَأَعْجَبَهُ، فَكَانَ إِذَا أَتَى السَّاحِرَ مَرَّ بِالرَّاهِبِ، وَقَعَدَ إِلَيْهِ فَإِذَا أَتَى السَّاحِرَ ضَرَبَهُ، وَإِذَا رَجَعَ مِنْ عِنْدِ السَّاحِرِ قَعَدَ إِلَى الرَّاهِبِ وَسَمِعَ كَلَامَهُ فَإِذَا أَتَى أَهْلَهُ ضَرَبُوهُ، فَشَكَا [ذَلِكَ] ١ إِلَى الرَّاهِبِ، فَقَالَ: إِذَا [جِئْتَ] السَّاحِرَ فَقُلْ: حَبَسَنِي أَهْلِي، وَإِذَا [جِئْتَ] ٢ أَهْلَكَ فَقُلْ: حَبَسَنِي السَّاحِرُ، فَبَيْنَمَا هُوَ كَذَلِكَ إِذْ أَتَى عَلَى دَابَّةٍ عَظِيمَةٍ قَدْ حَبَسَتِ النَّاسَ، فَقَالَ: الْيَوْمَ أَعْلَمُ الرَّاهِبُ أَفْضَلُ أَمِ السَّاحِرُ؟ فَأَخَذَ حَجَرًا ثُمَّ قَالَ اللَّهُمَّ: إِنْ كَانَ أَمْرُ الرَّاهِبِ أَحَبَّ إِلَيْكَ مِنْ أَمْرِ السَّاحِرِ فَاقْتُلْ هَذِهِ الدَّابَّةَ حَتَّى يَمْضِيَ النَّاسُ، فَرَمَاهَا فَقَتَلَهَا، فَمَضَى النَّاسُ، فَأَتَى الرَّاهِبَ فَأَخْبَرَهُ، فَقَالَ لَهُ الرَّاهِبُ: أَيْ بُنَيَّ أَنْتَ الْيَوْمَ أَفْضَلُ مِنِّي، قَدْ بَلَغَ مِنْ أَمْرِكَ مَا أَرَى، وَإِنَّكَ سَتُبْتَلَى فَإِنِ ابْتُلِيَتْ [فَاصْبِرْ] ٣ فَلَا تَدُلَّ عَلَيَّ، فَكَانَ الْغُلَامُ يُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَيُدَاوِي النَّاسَ مِنْ سَائِرِ الْأَدْوَاءِ، فَسَمِعَ جَلِيسٌ لِلْمَلِكِ وَكَانَ قَدْ عَمِيَ، فَأَتَاهُ بِهَدَايَا كَثِيرَةٍ، فَقَالَ: مَا هُنَا لَكَ أَجْمَعُ إِنْ أَنْتَ شَفَيْتِنِي، قَالَ: إِنِّي لَا أَشْفِي أَحَدًا، إِنَّمَا يَشْفِي اللَّهُ، فَإِنْ أَنْتَ آمَنَتْ بِاللَّهِ دَعَوْتُ اللَّهَ لَكَ فَشَفَاكَ، فَآمَنَ بِاللَّهِ فَشَفَاهُ اللَّهُ، فَأَتَى الْمَلِكَ فَجَلَسَ إِلَيْهِ كَمَا كَانَ يَجْلِسُ، فَقَالَ لَهُ الْمَلِكُ: مَنْ رَدَّ عَلَيْكَ بَصَرَكَ؟ قَالَ: رَبِّي ﷿، قال أَوَ لَك رَبٌّ غَيْرِي؟ قَالَ: رَبِّي وَرَبُّكَ اللَّهُ، فَأَخَذَهُ فَلَمْ يَزَلْ يُعَذِّبُهُ حَتَّى دَلَّ عَلَى الْغُلَامِ، فَجِيءَ بِالْغُلَامِ، فَقَالَ لَهُ الْمَلِكُ: أَيْ بُنَيَّ قَدْ بَلَغَ مِنْ سِحْرِكَ مَا تُبَرِئُ بِهِ الْأَكَمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَتَفْعَلُ وَتَفْعَلُ، قَالَ: إِنِّي لَا أَشْفِي أَحَدًا إِنَّمَا يَشْفِي اللَّهُ، فَأَخَذَهُ فَلَمْ يَزَلْ يُعَذِّبُهُ حَتَّى دَلَّ عَلَى الرَّاهِبِ، فَجِيءَ بِالرَّاهِبِ فَقِيلَ لَهُ: ارْجِعْ عَنْ دِينِكَ، فَأَبَى [فَدَعَا
Bize Ebû Hâmid Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî haber verdi, bize Ebü'l-Hasen Alî b. Ahmed b. Abdillâh b. Sa'dân el-Hatîb haber verdi, bana Ebû Ahmed Muhammed b. Ahmed b. Muhammed b. Kureyş b. Nûh b. Rüstem haber verdi, bize Ebû Abdillâh Muhammed b. İbrâhîm el-Bûşencî anlattı, bize Hüdbe b. Hâlid anlattı, bize Hammâd b. Seleme anlattı, bize Sâbit el-Bünânî, Abdurrahmân b. Ebî Leylâ'dan, o da Suheyb'den [naklen] anlattı ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Sizden öncekiler arasında bir kral vardı; onun bir büyücüsü (sihirbazı) bulunuyordu. [Büyücü] yaşlanınca krala: 'Ben artık yaşlandım, bana bir çocuk gönder de ona sihri öğreteyim' dedi. O da ona bir çocuk gönderdi. Çocuğun büyücüye giderken geçtiği yol üzerinde bir rahip vardı. [Çocuk] onun yanına oturdu, sözlerini dinledi ve bu [sözler] hoşuna gitti. Artık büyücüye gittiğinde rahibe uğrar ve yanında otururdu. Büyücünün yanına vardığında [geç kaldığı için büyücü] onu döverdi. Büyücünün yanından döndüğünde ise rahibin yanına oturur ve sözlerini dinlerdi; ailesinin yanına gittiğinde de [bu sefer ailesi] onu döverdi. [Çocuk] [bu durumu]1 rahibe şikâyet etti. Rahip şöyle dedi: 'Büyücüye [gittiğinde]: Beni ailem alıkoydu de; ailene [gittiğinde]2 ise: Beni büyücü alıkoydu de.' Çocuk bu hal üzereyken, [bir gün] insanların yolunu kesen büyük bir canavara (hayvana) rastladı. Kendi kendine: 'Rahibin mi yoksa büyücünün mü daha üstün olduğunu bugün öğreneceğim' dedi. Bir taş aldı, sonra: 'Allahım! Eğer rahibin hali Sana büyücünün halinden daha sevimli ise, insanların geçip gidebilmesi için şu hayvanı öldür' dedi. Taşı ona doğru attı ve onu öldürdü; insanlar da geçip gitti. Sonra rahibin yanına gelip durumu ona haber verdi. Rahip ona: 'Ey yavrucuğum! Sen bugün benden daha üstünsün, gördüğüm kadarıyla merteben bu dereceye ulaşmış. Muhakkak ki sen imtihan edileceksin; şayet imtihan edilirsen [sabret]3 ve benim yerimi kimseye gösterme!' dedi. Artık o çocuk anadan doğma körü ve alacalıyı iyileştiriyor, diğer bütün hastalıklardan insanları tedavi ediyordu. Kralın kör olmuş bir nedimi bunu işitince, birçok hediye ile onun yanına geldi ve: 'Eğer beni iyileştirirsen şuradaki şeylerin hepsi senindir' dedi. [Çocuk]: 'Ben kimseye şifa veremem, şifayı ancak Allah verir. Eğer sen Allah'a iman edersen, ben de senin için Allah'a dua ederim ve O da sana şifa verir' dedi. [Adam] Allah'a iman etti, Allah da ona şifa verdi. Sonra kralın yanına gelip her zamanki gibi meclisinde oturdu. Kral ona: 'Gözünü sana kim geri verdi?' diye sordu. Adam: 'Rabbim Azze ve Celle' dedi. Kral: 'Senin benden başka bir rabbin mi var?' dedi. O da: 'Benim Rabbim de senin Rabbin de Allah'tır' dedi. Kral onu yakalattı ve çocuğu gösterene kadar ona işkence etmeye devam etti. Çocuk getirildi. Kral ona: 'Ey yavrucuğum! Senin sihrin, anadan doğma körü ve alacalıyı iyileştirecek, şunları şunları yapacak seviyeye mi ulaştı?' dedi. Çocuk: 'Ben kimseye şifa veremem, şifayı ancak Allah verir' dedi. Kral onu da yakalattı ve rahibi gösterene kadar ona işkence etmeye devam etti. Bunun üzerine rahip getirildi ve ona: 'Dininden dön!' denildi; o ise direndi. [Bunun üzerine kral istetti
17124. Metin
بِالْمِنْشَارِ] (١) فَوَضَعَ الْمِنْشَارَ فِي مَفْرِقِ رَأْسِهِ فَشَقَّهُ بِهِ حَتَّى وَقَعَ [شِقَّاهُ] (٢) ثُمَّ جِيءَ بِجَلِيسِ الْمَلِكِ فَقِيلَ لَهُ: ارْجِعْ عَنْ دِينِكَ، فَأَبَى فَوَضَعَ الْمِنْشَارَ فِي مَفْرِقِ رَأْسِهِ فَشَقَّهُ بِهِ حَتَّى وَقَعَ شَقَّاهُ، ثُمَّ جِيءَ بِالْغُلَامِ فَقِيلَ لَهُ: ارْجِعْ عَنْ دِينِكَ فَأَبَى فَدَفَعَهُ إِلَى نَفَرٍ مِنْ أَصْحَابِهِ فَقَالَ: اذْهَبُوا بِهِ إِلَى جَبَلِ كَذَا وَكَذَا فَاصْعَدُوا بِهِ فَإِذَا بَلَغْتُمْ ذِرْوَتَهُ فَإِنْ رَجَعَ عَنْ دِينِهِ وَإِلَّا فَاطْرَحُوهُ، [فَذَهَبُوا بِهِ] (٣) فَصَعِدُوا بِهِ الْجَبَلَ، فَقَالَ: اللَّهُمَّ اكْفِنِيهِمْ بِمَا شِئْتَ، فَرَجَفَ بِهِمُ الْجَبَلُ فَسَقَطُوا، فَجَاءَ يَمْشِي إِلَى الْمَلِكِ، فَقَالَ لَهُ الْمَلِكُ: مَا فَعَلَ أَصْحَابُكَ؟ فَقَالَ: كَفَانِيهِمُ اللَّهُ، فَدَفَعَهُ إِلَى نَفَرٍ مِنْ أَصْحَابِهِ فَقَالَ: اذْهَبُوا بِهِ فَاحْمِلُوهُ فِي قُرْقُورٍ [إِلَى لُجَّةِ بِحَرِ كَذَا] (٤) فَإِنْ رَجَعَ عَنْ دِينِهِ وَإِلَّا [فَاطْرَحُوهُ فِي الْبَحْرِ] (٥) فَذَهَبُوا بِهِ فَقَالَ: اللَّهُمَّ اكْفِنِيهِمْ بِمَا شِئْتَ، فَانْكَفَأَتْ بِهِمُ السَّفِينَةُ فَغَرِقُوا فَجَاءَ يَمْشِي إِلَى الْمَلِكِ، فَقَالَ لَهُ الْمَلِكُ: مَا فَعَلَ أَصْحَابُكَ؟ قَالَ: كَفَانِيهِمُ اللَّهُ، فَقَالَ لِلْمَلِكِ: إِنَّكَ لَسْتَ بِقَاتِلِي حَتَّى تَفْعَلَ مَا آمُرُكَ، قَالَ: وَمَا هُوَ؟ قَالَ: تَجْمَعُ النَّاسَ فِي صَعِيدٍ وَاحِدٍ وَتَصْلُبُنِي عَلَى جِذْعٍ ثُمَّ خُذْ سَهْمًا مِنْ كِنَانَتِي ثُمَّ ضَعِ السَّهْمَ فِي كَبِدِ الْقَوْسِ وَقُلْ: بِسْمَ [اللَّهِ] (٦) رَبِّ الْغُلَامِ، ثُمَّ ارْمِنِي فَإِنَّكَ إِذَا فَعَلْتَ ذَلِكَ قَتَلْتَنِي. فَجَمَعَ النَّاسَ فِي صَعِيدٍ وَاحِدٍ، وَصَلَبَهُ عَلَى جِذْعٍ، ثُمَّ أَخَذَ سَهْمًا مِنْ كِنَانَتِهِ ثُمَّ وَضَعَ [السَّهْمَ] (٧) فِي كَبِدِ قَوْسِهِ، ثُمَّ قَالَ: بِسْمَ [اللَّهِ] (٨) رَبِّ الْغُلَامِ، ثُمَّ رَمَاهُ فَوَقَعَ السَّهْمُ فِي صُدْغِهِ، فَوَضْعَ يَدَهُ عَلَى صُدْغِهِ فِي مَوْضِعِ السَّهْمِ، فَمَاتَ، فَقَالَ النَّاسُ: آمَنَّا بِرَبِّ الْغُلَامِ ثَلَاثًا فَأُتِيَ الْمَلِكُ، فَقِيلَ لَهُ: أَرَأَيْتَ مَا كُنْتَ تَحْذَرُ قَدْ وَاللَّهِ نَزَلَ بِكَ حَذَرُكَ، قَدْ آمَنَ النَّاسُ، فَأَمَرَ بِالْأُخْدُودِ بِأَفْوَاهِ السِّكَكِ، فَخُدَّتْ وَأَضْرَمَ بِهَا النِّيرَانَ، وَقَالَ: مَنْ لَمْ يَرْجِعْ عَنْ دِينِهِ فَأَقْحِمُوهُ فِيهَا أَوْ قِيلَ لَهُ اقْتَحِمْ، قَالَ: فَفَعَلُوا حَتَّى جَاءَتِ امْرَأَةٌ مَعَهَا صَبِيٌّ لَهَا، فَتَقَاعَسَتْ أَنْ تَقَعَ فِيهَا، فَقَالَ لَهَا الْغُلَامُ: يَا أُمَّاهُ اصْبِرِي فَإِنَّكِ عَلَى الْحَقِّ".
[Testereyi getirtip] (١) testereyi başının tam ortasına koydu ve iki parçası yere düşene kadar başını yardı. Sonra kralın nedimi getirildi, ona: 'Dininden dön!' denildi; o reddetti, testereyi başının ortasına koyup iki parçası yere düşene kadar başını yardı. Sonra çocuk getirildi, ona: 'Dininden dön!' denildi, o reddetti. Onu adamlarından bir gruba teslim edip şöyle dedi: 'Bunu falan dağa götürün, onunla dağa tırmanın, zirvesine vardığınızda dininden dönerse ne âlâ, yoksa onu aşağı atın.' [Onu götürdüler] (٣) ve onunla dağa çıktılar. Çocuk: 'Allahım! Dilediğin şekilde beni onlardan kurtar!' dedi. Dağ onları sarstı ve hepsi düştüler. Çocuk yürüyerek kralın yanına geldi. Kral ona: 'Arkadaşların ne yaptı?' dedi. O da: 'Allah beni onlardan kurtardı' dedi. Onu yine adamlarından bir gruba teslim edip şöyle dedi: 'Bunu götürün, küçük bir gemiye bindirip [falan denizin derinliğine götürün] (٤); eğer dininden dönerse ne âlâ, yoksa [onu denize atın] (٥).' Onu götürdüler. Çocuk: 'Allahım! Dilediğin şekilde beni onlardan kurtar!' dedi. Gemi alabora oldu ve boğuldular. Çocuk yürüyerek kralın yanına geldi. Kral ona: 'Arkadaşların ne yaptı?' dedi. Çocuk: 'Allah beni onlardan kurtardı' dedi. Sonra krala dedi ki: 'Sana emrettiğim şeyi yapmadıkça sen beni öldüremezsin.' Kral: 'O nedir?' dedi. Çocuk: 'İnsanları geniş ve düz bir alanda toplarsın, beni bir ağaç kütüğüne asarsın, sonra sadağımdan bir ok alırsın, oku yayın ortasına yerleştirip: [Çocuğun Rabbi olan Allah'ın] (٦) adıyla dersin; sonra oku bana atarsın. Eğer bunu yaparsan beni öldürürsün.' Kral insanları düz bir alanda topladı, onu bir ağaç kütüğüne astı, sonra onun sadağından bir ok aldı, sonra [oku] (٧) yayının ortasına koydu, sonra: [Çocuğun Rabbi olan Allah'ın] (٨) adıyla dedi, ardından oku fırlattı; ok çocuğun şakağına isabet etti. Çocuk elini okun isabet ettiği yere, şakağına koydu ve vefat etti. Bunun üzerine insanlar üç kere: 'Çocuğun Rabbine iman ettik!' dediler. Krala varılıp şöyle denildi: 'Korktuğun şeyi gördün mü? Vallahi sakındığın şey başına geldi; insanlar iman etti.' Bunun üzerine sokak başlarında hendekler kazılmasını emretti, hendekler kazıldı ve içlerinde ateşler tutuşturuldu. Dedi ki: 'Kim dininden dönmezse onu ateşe atın!' ya da ona: 'Atla!' denildi. Böyle yaptılar; nihayet beraberinde küçük bir çocuğu olan bir kadın geldi, ateşe düşmekten çekindi/duraksadı. Çocuk ona dedi ki: 'Ey anneciğim, sabret! Çünkü sen hak üzeresin.'"
17125. Metin
هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ أَخْرَجَهُ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ عَنْ [هُدْبَةَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ] (٩) حَمَّادِ بن سلمة. (١٠) حماد بْنِ سَلَمَةَ.
Bu sahih bir hadistir. Müslim b. el-Haccâc bunu [Hüdbe b. Hâlid'den, o da] (٩) Hammâd b. Seleme'den tahriç etmiştir. (١٠) Hammâd b. Seleme.
17126. Metin
وَذَكَرَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ عَنْ وَهَبِ بْنِ مُنَبِّهٍ: أَنَّ رَجُلًا كَانَ قَدْ بَقِيَ عَلَى دِينِ عِيسَى فَوَقَعَ إِلَى أَهْلِ نَجْرَانَ [فَدَعَاهُمْ] ١١ فَأَجَابُوهُ فَسَارَ إِلَيْهِ ذُو نُوَاسٍ الْيَهُودِيُّ بِجُنُودِهِ مِنْ حِمْيَرَ وَخَيَّرَهُمْ بَيْنَ النَّارِ وَالْيَهُودِيَّةِ، فَأَبَوْا عَلَيْهِ فَخَدَّ الْأَخَادِيدَ وَأَحْرَقَ اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفًا، ثُمَّ [لَمَّا] ١٢ غَلَبَ أَرْيَاطُ عَلَى الْيَمَنِ فَخَرَجَ
Muhammed b. İshâk, Vehb b. Münebbih'ten aktardı: Bir adam Îsâ'nın dini üzere kalmıştı; Necran halkının yanına vardı [ve onları davet etti]11, onlar da ona icabet ettiler. Bunun üzerine Yahudi Zû Nuvâs, Himyer'den olan ordusuyla onun üzerine yürüdü ve onları ateş ile Yahudilik arasında muhayyer bıraktı (seçim yapmalarını istedi). Onlar [Yahudiliğe dönmeyi] reddedince [Zû Nuvâs] hendekler kazdı ve on iki bin kişiyi yaktı. Sonra Eryât Yemen'e hâkim olduğunda [ise]12 çıktı...
17127. Metin
ذُو نُوَاسٍ هَارِبًا فَاقْتَحَمَ الْبَحْرَ بِفَرَسِهِ فَغَرِقَ (١) قَالَ الْكَلْبِيُّ: وَذُو نُوَاسٍ قَتَلَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ التَّامِرِ.
Zû Nuvâs atıyla denize daldı ve boğuldu. (١) Kelbî dedi ki: Abdullah b. Tâmir'i öldüren Zû Nuvâs'tır.
17128. Metin
وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ: أن خربة احتقرت فِي زَمَنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَوَجَدُوا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ التَّامِرِ وَاضِعًا يَدَهُ عَلَى ضَرْبَةٍ فِي رَأْسِهِ إِذَا أُمِيطَتْ يَدُهُ عَنْهَا انْبَعَثَتْ دَمًا وَإِذَا تُرِكَتِ ارْتَدَّتْ مَكَانَهَا، وَفِي يَدِهِ خَاتَمٌ مِنْ حَدِيدٍ فِيهِ: رَبِّيَ اللَّهُ، فَبَلَغَ ذَلِكَ عمر فكتب ١٨٩/أأَنْ أُعِيدُوا عَلَيْهِ الَّذِي وَجَدْتُمْ عَلَيْهِ (٢)
Muhammed b. İshâk, Abdullah b. Ebî Bekr'den rivayet etti: Ömer b. el-Hattâb zamanında bir harabe kazıldı; Abdullah b. Tâmir'i elini başındaki bir yaranın üzerine koymuş vaziyette buldular. Eli yaranın üzerinden çekildiğinde kan fışkırıyor, bırakıldığında ise yerine geri dönüyordu; elinde demirden bir yüzük vardı ve üzerinde: "Rabbim Allah'tır" yazılıydı. Bu durum Ömer'e ulaşınca şöyle yazdı: ١٨٩/a Onu bulduğunuz hâl üzere [oraya] geri koyun. (٢)
17129. Metin
وَرَوَى عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ -رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمَا -قَالَ: كَانَ بِنَجْرَانَ مَلِكٌ مِنْ مُلُوكِ حَمِيرَ يُقَالُ لَهُ: يُوسُفُ ذُو نُوَاسِ بْنِ شُرَحْبِيلَ بْنِ شَرَحِيلَ فِي الْفَتْرَةِ قَبْلَ مَوْلِدِ النَّبِيِّ ﷺ [بِسَبْعِينَ سَنَةٍ] (٣) وَكَانَ فِي بِلَادِهِ غُلَامٌ يُقَالُ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ تَامِرٍ، وَكَانَ أَبُوهُ قَدْ سَلَّمَهُ إِلَى مُعَلِّمٍ يَعْلَمُهُ السِّحْرَ فَكَرِهَ ذَلِكَ الْغُلَامُ وَلَمْ يَجِدْ بُدًّا مِنْ طَاعَةِ أَبِيهِ فَجَعَلَ يَخْتَلِفُ إِلَى الْمُعَلِّمِ [وَكَانَ] (٤) فِي طَرِيقِهِ رَاهِبٌ حَسَنُ الْقِرَاءَةِ حَسَنُ الصَّوْتِ، فَأَعْجَبَهُ ذَلِكَ، وَذَكَرَ قَرِيبًا مِنْ مَعْنَى حَدِيثِ صُهَيْبٍ إِلَى أَنْ قَالَ الْغُلَامُ لِلْمَلِكِ: إِنَّكَ لَا تَقْدِرُ عَلَى قَتْلِي إِلَّا أَنْ تَفْعَلَ مَا أَقُولُ لَكَ، قَالَ: فَكَيْفَ أَقْتُلُكَ؟ قَالَ: تَجْمَعُ أَهْلَ مَمْلَكَتِكَ وَأَنْتَ عَلَى سَرِيرِكَ فَتَرْمِينِي بِسَهْمٍ بِاسْمِ إِلَهِي، فَفَعَلَ الْمَلِكُ [ذَلِكَ] (٥) فَقَتَلَهُ، فَقَالَ النَّاسُ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، عَبْدُ اللَّهِ بْنُ تَامِرٍ لَا دِينَ إِلَّا دِينَهُ، فَغَضِبَ الْمَلِكُ وَأَغْلَقَ بَابَ الْمَدِينَةِ وَأَخَذَ أَفْوَاهَ السِّكَكِ وَخَدَّ أُخْدُودًا وَمَلَأَهُ نَارًا ثُمَّ عَرَضَهُمْ رَجُلًا رَجُلًا فَمَنْ رَجَعَ عَنِ الْإِسْلَامِ تَرَكَهُ، وَمَنْ قَالَ: دِينِي دِينُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ تَامِرٍ أَلْقَاهُ فِي الْأُخْدُودِ فَأَحْرَقَهُ، وَكَانَ فِي مَمْلَكَتِهِ امْرَأَةٌ أَسْلَمَتْ فِيمَنْ أَسَلَمَ ولها أولاد ثلاث أَحَدُهُمْ رَضِيعٌ، فَقَالَ لَهَا الْمَلِكُ: ارْجِعِي عَنْ دِينِكِ وَإِلَّا أَلْقَيْتُكِ وَأَوْلَادَكِ فِي النَّارِ، فَأَبَتْ فَأَخَذَ ابْنَهَا الْأَكْبَرَ فَأَلْقَاهُ فِي النَّارِ، ثُمَّ قَالَ لَهَا: ارْجِعِي عَنْ دِينِكِ، فَأَبَتْ فَأَلْقَى الثَّانِيَ فِي النَّارِ، ثُمَّ قَالَ لَهَا: ارْجِعِي، فَأَبَتْ فَأَخَذُوا الصَّبِيَّ مِنْهَا لِيُلْقُوهُ فِي النَّارِ فَهَمَّتِ الْمَرْأَةُ بِالرُّجُوعِ، فَقَالَ الصَّبِيُّ: يَا أُمَّاهُ لَا تَرْجِعِي [عَنِ الْإِسْلَامِ] (٦) فَإِنَّكِ عَلَى الْحَقِّ، وَلَا بَأْسَ عَلَيْكِ، فَأُلْقِيَ الصَّبِيُّ فِي النَّارِ، وَأُلْقِيَتْ أُمُّهُ عَلَى أَثَرِهِ (٧) .
Atâ, İbn Abbâs -radıyallâhu teâlâ anhümâ-'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in doğumundan [yetmiş yıl] (٣) önceki fetret devrinde Necran'da Himyer krallarından Yûsuf Zû Nuvâs b. Şürahbîl b. Şerahîl adında bir kral vardı. Onun memleketinde Abdullah b. Tâmir adında bir oğlan vardı; babası onu sihir öğretsin diye bir muallime vermişti. Çocuk bundan hoşlanmamış fakat babasına itaatten başka çare bulamamıştı. Muallime gidip gelmeye başladı; [ve] (٤) yolu üzerinde güzel kırâatli, güzel sesli bir rahip vardı; bu durum onun hoşuna gitti... Suheyb hadisinin anlamına yakın bir şekilde rivayet etti, nihayet çocuk krala şöyle dedi: 'Benim sana söyleyeceğim şeyi yapmadıkça beni öldürmeye güç yetiremezsin.' Kral: 'Seni nasıl öldürebilirim?' dedi. Çocuk: 'Tahtında otururken krallığının halkını toplarsın ve ilahımın adıyla bana bir ok atarsın' dedi. Kral [bunu] (٥) yaptı ve çocuğu öldürdü. Bunun üzerine insanlar: 'Lâ ilâhe illallah, Abdullah b. Tâmir'in dininden başka din yoktur!' dediler. Kral öfkelendi, şehrin kapısını kapattı, sokak başlarını tuttu, bir hendek kazıp içini ateşle doldurdu. Sonra onları birer birer getirdi; kim İslâm'dan dönerse onu bıraktı, kim de: 'Benim dinim Abdullah b. Tâmir'in dinidir' derse onu hendeğe atıp yaktı. Krallığında Müslüman olanlar arasında bir kadın vardı ve üç çocuğu bulunuyordu; biri süt emen bir bebekti. Kral ona: 'Dininden dön, yoksa seni ve çocuklarını ateşe atarım' dedi. Kadın direndi; büyük oğlunu alıp ateşe attı. Sonra ona: 'Dininden dön!' dedi; kadın direndi, ikinciyi de ateşe attı. Sonra ona: 'Dön!' dedi; kadın direndi. Çocuğu ateşe atmak için kadından aldıklarında kadın geri dönmeye yeltendi. Çocuk dedi ki: 'Ey anneciğim! [İslâm'dan] (٦) dönme; çünkü sen hak üzeresin ve sana hiçbir zarar gelmez.' Böylece çocuk ateşe atıldı, annesi de onun ardından atıldı. (٧)
17130. Metin
وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَابْنُ أَبْزَى: لَمَّا انْهَزَمَ أَهْلُ اسْفِنْدِهَارَ قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ: أَيُّ شَيْءٍ يَجْرِي عَلَى الْمَجُوسِ مِنَ الْأَحْكَامِ فَإِنَّهُمْ لَيْسُوا بِأَهْلِ كِتَابٍ؟ فَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁: بَلَى قَدْ كَانَ لَهُمْ كِتَابٌ، وَكَانَتِ الْخَمْرُ أُحِلَّتْ لَهُمْ فَتَنَاوَلَهَا مَلِكٌ مِنْ مُلُوكِهِمْ فَغَلَبَتْهُ عَلَى عَقْلِهِ، فَتَنَاوَلَ أُخْتَهُ فَوَقَعَ عَلَيْهَا فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْهُ السُّكْرُ نَدِمَ، وَقَالَ لَهَا: وَيْحَكِ مَا هَذَا الَّذِي أَتَيْتُ، وَمَا الْمَخْرَجُ مِنْهُ
Saîd b. Cübeyr ve İbn Ebzâ şöyle dediler: İsfendihâr halkı hezimete uğrayınca 1 Ömer b. el-Hattâb 2: "Mecûsîlere hangi hükümler 3 uygulanır? 4 Zira onlar Ehl-i kitap 5 değillerdir?" dedi. Bunun üzerine Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh 6 şöyle dedi: "Bilakis, onların da bir kitabı vardı. Onlara şarap (içki) helal kılınmıştı; krallarından bir kral içki içti ve içki aklına galip geldi. Bunun üzerine kız kardeşine yaklaşıp onunla cima etti. Sarhoşluğu geçince pişman oldu ve ona: 'Yazıklar olsun sana, bu yaptığım nedir 7 ve bundan kurtuluş çaresi nedir?' dedi."
17131. Metin
قَالَتِ: الْمَخْرَجُ مِنْهُ أَنْ تَخْطُبَ النَّاسَ، وَتَقُولَ: إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَحَلَّ نِكَاحَ الْأَخَوَاتِ فَإِذَا ذَهَبَ فِي النَّاسِ وَتَنَاسَوْهُ خَطَبْتَهُمْ فَحَرَّمْتَهُ، فَقَامَ خَطِيبًا فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَحَلَّ لَكُمْ نِكَاحَ الْأَخَوَاتِ، فَقَالَ النَّاسُ بِأَجْمَعِهِمْ: مَعَاذَ اللَّهِ أَنْ نُؤْمِنَ بِهَذَا، أَوْ نُقِرَّ بِهِ، مَا جَاءَنَا بِهِ نَبِيٌّ وَلَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا فِيهِ كِتَابٌ، فَبَسَطَ فِيهِمُ السَّوْطَ فَأَبَوْا أَنْ يُقِرُّوا فَجَرَّدَ فِيهِمُ السَّيْفَ. فَأَبَوْا أَنْ يُقِرُّوا [فَخَدَّ لَهُمْ أُخْدُودًا] (١) وَأَوْقَدَ فِيهِ النِّيرَانَ وَعَرَضَهُمْ عَلَيْهَا فَمَنْ أَبَى وَلَمْ يُطِعْهُ قَذَفَهُ فِي النَّارِ وَمَنْ أَجَابَ خَلَّى سَبِيلَهُ (٢) .
Kız kardeşi dedi ki: 'Bundan kurtuluş yolu, insanlara hitap edip: Allah kız kardeşlerle evlenmeyi helal kıldı demendir. Bu durum insanlar arasında yayılıp bunu unuttuklarında onlara hitap edip bunu tekrar haram kılarsın.' Kral kalkıp bir hutbe verdi ve: 'Allah size kız kardeşlerle evlenmeyi helal kıldı' dedi. İnsanlar hep birlikte dediler ki: 'Buna iman etmekten yahut bunu ikrar etmekten Allah'a sığınırız; bunu bize ne bir peygamber getirdi ne de bu hususta üzerimize bir kitap indirildi.' Onlara kamçıyı indirdi fakat ikrar etmeyi kabul etmediler; bunun üzerine kılıcı çekti, yine ikrar etmediler. [Onlar için bir hendek kazdı] (١), içinde ateşler tutuşturdu ve onları ateşe arz etti. Kim reddedip ona itaat etmediyse onu ateşe fırlattı, kim de kabul ettiyse yolunu serbest bıraktı. (٢)
17132. Metin
وَقَالَ الضَّحَّاكُ: أَصْحَابُ الْأُخْدُودِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، أَخَذُوا رِجَالًا وَنِسَاءً فَخَدُّوا لَهُمْ أُخْدُودًا ثُمَّ أَوْقَدُوا فِيهِ النِّيرَانَ فَأَقَامُوا الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهَا، فَقَالُوا: أَتَكْفُرُونَ أَمْ نَقْذِفُكُمْ فِي النَّارِ؟ وَيَزْعُمُونَ أَنَّهُ دَانْيَالُ وَأَصْحَابُهُ. وَهَذِهِ رِوَايَةُ الْعَوْفِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ (٣) .
Dahhâk dedi ki: Ashâb-ı Uhdûd İsrâiloğullarındandır; erkekleri ve kadınları yakalayıp onlar için bir hendek kazdılar, sonra içinde ateşler yaktılar ve müminleri onun başına diktiler. 'İnkâr mı edersiniz yoksa sizi ateşe mi fırlatalım?' dediler. Bunların Dânyâl ve arkadaşları olduğu iddia edilir. Bu, Avfî'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayetidir. (٣)
17133. Metin
وَقَالَ أَبُو الطُّفَيْلِ عَنْ عَلَيٍّ ﵁: كَانَ أَصْحَابُ الْأُخْدُودِ نَبِيُّهُمْ حَبَشِيٌّ، بُعِثَ [نَبِيٌّ] (٤) مِنَ الْحَبَشَةِ إِلَى قَوْمِهِ، ثُمَّ قَرَأَ عَلِيٌّ ﵁: {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنَا عَلَيْكَ} الْآيَةَ (غَافِرٍ-٧٨) فَدَعَاهُمْ فَتَابَعَهُ أُنَاسٌ فَقَاتَلَهُمْ فَقُتِلَ أَصْحَابُهُ وَأُخِذُوا وَأُوثِقَ مَا أَفْلَتَ مِنْهُمْ فخدوا أخدودًا فملؤها نَارًا فَمَنْ تَبِعَ النَّبِيَّ رُمِيَ فِيهَا، وَمَنْ تَابَعَهُمْ تَرَكُوهُ، فَجَاءُوا بِامْرَأَةٍ وَمَعَهَا صَبِيٌّ رَضِيعٌ فَجَزِعَتْ، فَقَالَ الصَّبِيُّ: يَا أُمَّاهُ مُرِّي وَلَا تُنَافِقِي.
Ebû't-Tufeyl, Ali radıyallâhu anh'tan nakletti: 'Ashâb-ı Uhdûd'un peygamberi Habeşli idi; Habeş'ten kendi kavmine bir [peygamber] (٤) gönderildi.' Sonra Ali radıyallâhu anh şu ayeti okudu: {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنَا عَلَيْكَ} “Andolsun, senden önce de peygamberler gönderdik; onlardan sana anlattıklarımız da vardır” ayeti (Gâfir-78). O peygamber onları davet etti, birtakım insanlar ona tâbi oldu. Onlarla savaştı; peygamberin arkadaşları öldürüldü, yakalandılar ve kaçabilenler bağlandı. Bir hendek kazıp içini ateşle doldurdular; peygambere uyan kimse ateşe atıldı, kendilerine tâbi olanları ise serbest bıraktılar. Beraberinde süt emen bir bebeği olan bir kadın getirildi ve kadın dehşete kapıldı. Bebek dedi ki: 'Ey anneciğim! İlerle ve münafıklık etme.'
17134. Metin
وَقَالَ عِكْرِمَةُ: كَانُوا مِنَ النَّبَطِ [أُحْرِقُوا بِالنَّارِ] ٥ وَقَالَ مُقَاتِلٌ: كَانَتِ الْأُخْدُودُ ثَلَاثَةً: وَاحِدَةً بِنَجْرَانَ بِالْيَمَنِ، وَوَاحِدَةً بِالشَّامِ، وَالْأُخْرَى بِفَارِسَ، حُرِّقُوا [بِالنَّارِ] ٦ أَمَّا الَّتِي بِالشَّامِ فَهُوَ أَبْطَامُوسُ الرُّومِيُّ، وَأَمَّا الَّتِي بِفَارِسَ فَبُخْتَنَصَّرَ، وَأُمَّا الَّتِي بِأَرْضِ الْعَرَبِ فَهُوَ ذُو نُوَاسٍ يُوسُفُ، فَأَمَّا الَّتِي بِالشَّامِ وَفَارِسَ فَلَمْ يُنْزِلِ اللَّهُ فِيهِمَا قُرْآنًا وَأَنْزَلَ فِي الَّتِي كَانَتْ بِنَجْرَانَ ٧ ، وَذَلِكَ أَنَّ رَجُلًا مُسْلِمًا مِمَّنْ يَقْرَأُ الْإِنْجِيلَ آجَرَ نَفْسَهُ فِي عَمَلٍ، وَجَعَلَ يَقْرَأُ الْإِنْجِيلَ فَرَأَتْ بِنْتُ الْمُسْتَأْجِرِ النُّورَ يُضِيءُ مِنْ قِرَاءَةِ الْإِنْجِيلِ، فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لِأَبِيهَا فَرَمَقَهُ حَتَّى رَآهُ [فَسَأَلَهُ فَلَمْ يُخْبِرْهُ] ٨ فَلَمْ يَزَلْ بِهِ حَتَّى أَخْبِرَهُ بِالدِّينِ وَالْإِسْلَامِ، فَتَابَعَهُ هُوَ وَسَبْعَةٌ وَثَمَانُونَ إِنْسَانًا مِنْ بَيْنِ رَجُلٍ وَامْرَأَةٍ وَهَذَا بَعْدَمَا رُفِعَ عِيسَى ﵇ إِلَى السَّمَاءِ، فَسَمِعَ ذَلِكَ يُوسُفُ ذُو نُوَاسٍ فَخَدَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَأَوْقَدَ فِيهَا نَارًا فَعَرَضَهُمْ عَلَى الْكَفْرِ، فَمَنْ أَبَى
İkrime dedi ki: "Onlar Nabatîlerden idiler, [ateşle yakıldılar.] 5" Mukâtil ise şöyle dedi: "Uhdûd (hendek) üç taneydi: Biri Yemen'de Necrân'da, biri Şam'da, diğeri ise Fars diyarında idi. [Ateşle] 6 yakıldılar. Şam'daki [hendek hadisesinin faili] Rum [hükümdarı] Abtamûs; Fars'taki Buhtunnasr; Arap yurdundaki ise Zû Nuvâs Yûsuf idi. Şam ve Fars'ta olanlar hakkında Allah Kur'an indirmemiş, Necrân'da olan hakkında indirmiştir. 7 Bunun sebebi şudur: İncil okuyan Müslüman bir adam bir işte ücretle çalışmaya başladı ve İncil okumaya koyuldu. Onu işe alan kimsenin kızı, İncil okumasından dolayı bir nurun parıldadığını gördü. Bunu babasına anlattı. Babası da onu gözetledi ve nihayet [bu durumu] gördü. [Ona sorduysa da adam ona haber vermedi.] 8 Fakat peşini bırakmayıp ısrar edince sonunda ona dini ve İslam'ı anlattı. Bunun üzerine o ve kadın-erkek seksen yedi kişi ona tâbi oldu. Bu durum, Îsâ aleyhisselâm göğe yükseltildikten sonra idi. Bunu Yûsuf Zû Nuvâs işitince onlar için yerde hendek kazdı, içinde ateş yaktı ve onları küfre zorladı. Kim [küfrü] kabul etmezse
17135. Metin
أَنْ يَكْفُرَ قَذَفَهُ فِي النَّارِ وَمَنْ رَجَعَ عَنْ دِينِ عِيسَى لَمْ يَقْذِفْهُ، وَإِنَّ امْرَأَةً جَاءَتْ وَمَعَهَا وَلَدٌ صَغِيرٌ لَا يَتَكَلَّمُ، فَلَمَّا قَامَتْ عَلَى شَفِيرِ الْخَنْدَقِ نَظَرَتْ إِلَى ابْنِهَا فَرَجَعَتْ عَنِ النَّارِ، فَضُرِبَتْ حَتَّى تَقَدَّمَتْ فَلَمْ تَزَلْ كَذَلِكَ ثلاث مرات، فرلما كَانَتْ فِي الثَّالِثَةِ ذَهَبَتْ تَرْجِعُ فَقَالَ لَهَا ابْنُهَا: يَا أُمَّاهُ إِنِّي أَرَى أَمَامَكِ نَارًا لَا تُطْفَأُ، فَلَمَّا سَمِعَتْ ذَلِكَ قَذَفَا جَمِيعًا أَنْفُسَهُمَا فِي النَّارِ، فَجَعَلَهَا اللَّهُ وَابْنَهَا فِي الْجَنَّةِ، فَقُذِفَ فِي النَّارِ فِي يَوْمٍ وَاحِدٍ سَبْعَةٌ وَسَبْعُونَ إِنْسَانًا، فَذَلِكَ قَوْلُهُ ﷿: "قُتِلَ أَصْحَابُ الْأُخْدُودِ".
onu ateşe fırlattı; kim Îsâ'nın dininden dönerse onu ateşe atmadı. Beraberinde henüz konuşamayan küçük bir çocuğu olan bir kadın geldi; hendek kıyısında durunca oğluna baktı ve ateşten geri çekildi. İleri sürülene kadar dövüldü ve bu durum üç kez tekrarlandı. Üçüncüsünde geri dönmeye kalkışınca oğlu ona dedi ki: 'Ey anneciğim! Önünde sönmeyen bir ateş görüyorum.' Bunu işitince ikisi birden kendilerini ateşe attılar; Allah o kadını ve oğlunu cennete koydu. Bir günde ateşe yetmiş yedi kişi atıldı. İşte Allah Azze ve Cellenin: "Kahrolsun o hendek sahipleri!" buyruğu budur.
17136. Metin
{النَّارِ ذَاتِ الْوَقُودِ (٥) إِذْ هُمْ عَلَيْهَا قُعُودٌ (٦) وَهُمْ عَلَى مَا يَفْعَلُونَ بِالْمُؤْمِنِينَ شُهُودٌ (٧) وَمَا نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلَّا أَنْ يُؤْمِنُوا بِاللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ (٨) الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (٩) }
{النَّارِ ذَاتِ الْوَقُودِ (٥) إِذْ هُمْ عَلَيْهَا قُعُودٌ (٦) وَهُمْ عَلَى مَا يَفْعَلُونَ بِالْمُؤْمِنِينَ شُهُودٌ (٧) وَمَا نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلَّا أَنْ يُؤْمِنُوا بِاللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ (٨) الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (٩) } “O çıralı ateşin [sahipleri]! Hani onlar onun başında oturmuşlardı. Ve müminlere yaptıklarına kendileri şahittiler. Onlardan, yalnızca Azîz ve Hamîd olan Allah’a iman etmelerinden dolayı intikam aldılar. O ki, göklerin ve yerin mülkü O'nundur ve Allah her şeye şahittir.”
17137. Metin
{النَّارِ ذَاتِ الْوَقُودِ} بَدَلٌ مِنَ الْأُخْدُودِ، قَالَ الرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ: نَجَّى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ أُلْقُوا فِي النَّارِ بِقَبْضِ أَرْوَاحِهِمْ قَبْلَ أَنْ تَمَسَّهُمُ النَّارُ، وَخَرَجَتِ النَّارُ إِلَى مَنْ عَلَى شَفِيرِ الْأُخْدُودِ مِنَ الْكُفَّارِ فَأَحْرَقَتْهُمْ ١ . {إِذْ هُمْ عَلَيْهَا قُعُودٌ} أَيْ: عِنْدَ النَّارِ جُلُوسٌ [لِتَعْذِيبِ] ٢ الْمُؤْمِنِينَ. قَالَ مُجَاهِدٌ: كَانُوا قُعُودًا عَلَى الْكَرَاسِيِّ [عِنْدَ الْأُخْدُودِ] ٣ . {وَهُمْ} يَعْنِي الْمَلِكَ وَأَصْحَابَهُ الَّذِينَ خَدُّوا [الْأُخْدُودَ] ٤ {عَلَى مَا يَفْعَلُونَ بِالْمُؤْمِنِينَ} مِنْ عَرْضِهِمْ عَلَى النَّارِ وَإِرَادَتِهِمْ أَنْ يَرْجِعُوا إِلَى دِينِهِمْ {شُهُودٌ} حُضُورٌ، وَقَالَ مُقَاتِلٌ: يَعْنِي يَشْهَدُونَ أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ فِي ضَلَالٍ حِينَ تَرَكُوا عِبَادَةَ الصَّنَمِ. {وَمَا نَقَمُوا مِنْهُمْ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: مَا كَرِهُوا مِنْهُمْ {إِلَّا أَنْ يُؤْمِنُوا بِاللَّهِ} قَالَ مُقَاتِلٌ مَا عَابُوا مِنْهُمْ. وَقِيلَ: مَا عَلِمُوا فِيهِمْ عَيْبًا. قَالَ الزَّجَّاجُ: مَا أَنْكَرُوا عَلَيْهِمْ ذَنْبًا إِلَّا إِيمَانَهُمْ بِاللَّهِ {الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ} {الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ} مِنْ أَفْعَالِهِمْ {شَهِيدٌ}
{النَّارِ ذَاتِ الْوَقُودِ} “O çıralı/tutuşturulmuş ateşin” ifadesi, el-Uhdûd kelimesinden bedeldir. Rebî‘ b. Enes şöyle demiştir: “Allah, ateşe atılan müminleri, ateş kendilerine dokunmadan önce ruhlarını kabzederek kurtardı. Ateş ise hendek kıyısında bulunan kâfirlere doğru taştı ve onları yaktı.”1 {إِذْ هُمْ عَلَيْهَا قُعُودٌ} “Hani onlar onun başında oturmuşlardı” yani müminlere [işkence etmek için]2 ateşin yanında oturmaktaydılar. Mücâhid şöyle demiştir: “[Hendeğin yanında]3 kürsüler üzerinde oturuyorlardı.” {وَهُمْ} “Ve kendileri” yani kral ve [hendeği]4 kazan adamları, {عَلَى مَا يَفْعَلُونَ بِالْمُؤْمِنِينَ} “müminlere yaptıklarına” -onları ateşe sunmaları ve kendi dinlerine dönmelerini istemeleri fiiline- {شُهُودٌ} “şahit idiler” hazır bulunuyorlardı. Mukâtil şöyle demiştir: “Yani müminlerin putlara tapmayı terk ettiklerinde sapıklık içinde olduklarına şahitlik ediyorlardı.” {وَمَا نَقَمُوا مِنْهُمْ} “Onlardan intikam almadılar / hoşnutsuzluk duymadılar”; İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: “Onların hoşlanmadıkları şey sırf {إِلَّا أَنْ يُؤْمِنُوا بِاللَّهِ} ‘Allah’a iman etmeleriydi’.” demiştir. Mukâtil: “Onlarda hiçbir kusur bulmadılar.” demiştir. Bir görüşe göre: “Onlarda hiçbir ayıp görmediler.” Zeccâc ise şöyle demiştir: “Onların Allah’a iman etmelerinden başka ayıplayacakları hiçbir günah bulamadılar.” {الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ} “O Azîz ve Hamîd olan”, {الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ} “göklerin ve yerin mülkü Kendisine ait olan; ve Allah her şeye” -onların yaptıklarına- {شَهِيدٌ} “hakkıyla şahittir”.
17138. Metin
{إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَتُوبُوا فَلَهُمْ عَذَابُ جَهَنَّمَ وَلَهُمْ عَذَابُ الْحَرِيقِ (١٠) إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ذَلِكَ الْفَوْزُ الْكَبِيرُ (١١) إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ (١٢) إِنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ وَيُعِيدُ (١٣) وَهُوَ الْغَفُورُ الْوَدُودُ (١٤) ذُو الْعَرْشِ الْمَجِيدُ (١٥) فَعَّالٌ لِمَا يُرِيدُ (١٦) هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ الْجُنُودِ (١٧) }
{إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَتُوبُوا فَلَهُمْ عَذَابُ جَهَنَّمَ وَلَهُمْ عَذَابُ الْحَرِيقِ (١٠) إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ذَلِكَ الْفَوْزُ الْكَبِيرُ (١١) إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ (١٢) إِنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ وَيُعِيدُ (١٣) وَهُوَ الْغَفُورُ الْوَدُودُ (١٤) ذُو الْعَرْشِ الْمَجِيدُ (١٥) فَعَّالٌ لِمَا يُرِيدُ (١٦) هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ الْجُنُودِ (١٧) } “Şüphesiz mümin erkeklere ve mümin kadınlara işkence edip sonra da tövbe etmeyenler için cehennem azabı vardır ve onlar için yangın azabı vardır. İman edip salih ameller işleyenlere gelince, onlar için altından ırmaklar akan cennetler vardır; işte büyük kurtuluş budur. Şüphesiz Rabbinin yakalaması pek şiddetlidir. Muhakkak ki O, ilk baştan yaratır ve tekrar diriltir. Ve O, çok bağışlayandır, çok sevendir. Arş'ın sahibidir, yücedir. Dilediğini hakkıyla yapandır. Orduların haberi sana geldi mi?”
17139. Metin
{إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا} عَذَّبُوا وَأَحْرَقُوا {الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ} يُقَالُ: فَتَنْتَ الشَّيْءَ إِذَا أَحْرَقَتَهُ، نَظِيرُهُ "يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ" (الذَّارِيَاتِ-١٣) {ثُمَّ لَمْ يَتُوبُوا فَلَهُمْ عَذَابُ جَهَنَّمَ} بكفرهم ١٨٩/ب {وَلَهُمْ عَذَابُ الْحَرِيقِ} بِمَا أَحْرَقُوا الْمُؤْمِنِينَ. وَقِيلَ: وَلَهُمْ عَذَابُ الْحَرِيقِ [فِي الدُّنْيَا، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ أَحْرَقَهُمْ بِالنَّارِ الَّتِي] (١) أَحْرَقُوا بِهَا الْمُؤْمِنِينَ، ارْتَفَعَتْ إِلَيْهِمْ مِنَ الْأُخْدُودِ، قَالَهُ الرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ وَالْكَلْبِيُّ. ثُمَّ ذَكَرَ مَا أَعَدَّ لِلْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ذَلِكَ الْفَوْزُ الْكَبِيرُ} وَاخْتَلَفُوا فِي جَوَابِ الْقَسَمِ: فَقَالَ بَعْضُهُمْ: جَوَابُهُ: "قُتِلَ أَصْحَابُ الْأُخْدُودِ" يَعْنِي لَقَدْ قُتِلَ.
{إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا} “Şüphesiz işkence edenler/yakanlar” azap edenler ve yakanlar, {الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ} “mümin erkeklere ve mümin kadınlara”. Bir şeyi yaktığın zaman 'fetente'ş-şey'' denir; bunun benzeri: "O gün onlar ateş üzerinde azaba uğratılırlar/yakılırlar" (Zâriyât-13) ayetidir. {ثُمَّ لَمْ يَتُوبُوا فَلَهُمْ عَذَابُ جَهَنَّمَ} “sonra da tövbe etmeyenler için cehennem azabı vardır” küfürleri sebebiyle, ١٨٩/b {وَلَهُمْ عَذَابُ الْحَرِيقِ} “ve onlar için yangın azabı vardır” müminleri yakmaları sebebiyle. Şöyle de denildi: Onlar için [dünyada] yangın azabı vardır; [bu da Allah'ın onları, müminleri yaktıkları ateşle] (١) yakmasıdır ki hendekten onların üzerine yükselmiştir. Bunu Rebî' b. Enes ve Kelbî söylemiştir. Sonra müminler için hazırladığını zikrederek şöyle buyurdu: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ذَلِكَ الْفَوْزُ الْكَبِيرُ} “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, onlar için altından ırmaklar akan cennetler vardır; işte büyük kurtuluş budur.” Kasemin cevabı konusunda ihtilaf ettiler: Bazıları dedi ki: Bunun cevabı "Kahrolsun o hendek sahipleri!"dir, yani 'muhakkak kahrolmuştur'.
17140. Metin
وَقِيلَ: فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، تَقْدِيرُهُ: قُتِلَ أَصْحَابُ الْأُخْدُودِ وَالسَّمَاءِ ذَاتِ الْبُرُوجِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: جَوَابُهُ: {إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّ أَخْذَهُ بِالْعَذَابِ إِذَا أَخَذَ الظَّلَمَةَ لَشَدِيدٌ، كَقَوْلِهِ: "إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ" (هُودٍ-١٠٢) . {إِنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ وَيُعِيدُ} أَيْ يَخْلُقُهُمْ أَوَّلًا فِي الدُّنْيَا ثُمَّ يُعِيدُهُمْ أَحْيَاءً بَعْدَ الْمَوْتِ. {وَهُوَ الْغَفُورُ} لِذُنُوبِ الْمُؤْمِنِينَ {الْوَدُودُ} الْمُحِبُّ لَهُمْ، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ الْمَوْدُودُ، كَالْحَلُوبِ وَالرَّكُوبِ، بِمَعْنَى الْمَحْلُوبِ وَالْمَرْكُوبِ. وَقِيلَ: يَغْفِرُ وَيَوَدُّ أَنْ يَغْفِرَ، وَقِيلَ: الْمُتَوَدِّدُ إِلَى أَوْلِيَائِهِ بِالْمَغْفِرَةِ. {ذُو الْعَرْشِ الْمَجِيدُ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: "الْمَجِيدِ" بِالْجَرِّ، عَلَى صِفَةِ الْعَرْشِ أَيِ السَّرِيرِ الْعَظِيمِ. وَقِيلَ: أَرَادَ حُسْنَهُ فَوَصَفَهُ بِالْمَجْدِ كَمَا وَصَفَهُ بِالْكَرَمِ، فَقَالَ: "رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ" (الْمُؤْمِنُونَ-١١٦) وَمَعْنَاهُ الْكَمَالُ، وَالْعَرْشُ: أَحْسَنُ الْأَشْيَاءِ وَأَكْمَلُهَا، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالرَّفْعِ عَلَى صِفَةِ ذُو الْعَرْشِ. {فَعَّالٌ لِمَا يُرِيدُ} لَا يُعْجِزُهُ شَيْءٌ يُرِيدُهُ وَلَا يَمْتَنِعُ مِنْهُ شَيْءٌ طَلَبَهُ. قَوْلُهُ ﷿ {هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ الْجُنُودِ} قَدْ أَتَاكَ خَبَرُ الْجُمُوعِ الْكَافِرَةِ الَّذِينَ تَجَنَّدُوا
Şöyle de denilmiştir: Onda takdim ve tehir (öne alma ve sona bırakma) vardır; takdiri: "Burçlar sahibi göğe andolsun ki Uhdûd ashabı kahroldu" şeklindedir. Katâde ise şöyle demiştir: [Yeminin] cevabı {إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ} “Şüphesiz Rabbinin yakalaması pek çetindir” ayetidir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Zalimleri yakaladığı vakit O'nun azapla yakalaması pek çetindir; nitekim [Allah Teâlâ]: “Şüphesiz O'nun yakalaması pek acı, pek çetindir” (Hûd-102) buyurmuştur. {إِنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ وَيُعِيدُ} “Şüphesiz O, ilkin yaratır ve [ölümden sonra tekrar] döndürür” yani onları dünyada ilk olarak yaratır, sonra ölümden sonra diri olarak tekrar döndürür. {وَهُوَ الْغَفُورُ} “O, çok bağışlayandır” müminlerin günahlarını [bağışlayandır], {الْوَدُودُ} “çok sevendir” onları sevendir. Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı 'el-mevdûd' (sevilen) demektir; nitekim sağılan deve için 'el-halûb' (sağılan) ve binilen binek için 'er-rekûb' (binilen) denilmesi gibidir. Yine şöyle denilmiştir: Bağışlar ve bağışlamayı sever. Şöyle de denilmiştir: Bağışlama ile dostlarına sevgi gösterendir. {ذُو الْعَرْشِ الْمَجِيدُ} “Arş'ın sahibidir, yücedir/şereflidir”. Hamza ve Kisâî, Arş'ın sıfatı olarak cer ile (kesreli) "el-Mecîdi" şeklinde okumuşlardır; yani yüce taht [demektir]. Şöyle de denilmiştir: [Cenâb-ı Hak] onun güzelliğini kastederek Arş'ı, tıpkı kerem ile niteleyip “Yüce Arş'ın Rabbidir” (el-Mü'minûn-116) buyurduğu gibi mecd (şeref/yücelik) ile nitelemiştir; bunun anlamı kemaldir (yetkinliktir). Arş, varlıkların en güzeli ve en mükemmelidir. Diğer [kıraat imamları] ise 'Zü'l-Arş'ın sıfatı olarak ref ile (ötreli) okumuşlardır. {فَعَّالٌ لِمَا يُرِيدُ} “Dilediğini hakkıyla yapandır”. Dilediği hiçbir şey O'nu aciz bırakamaz ve murat ettiği hiçbir şey O'na engel olamaz. Aziz ve Celil olan Allah'ın: {هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ الْجُنُودِ} “Orduların haberi sana geldi mi?” kavli; toplanan kâfir toplulukların haberi sana muhakkak gelmiştir1 [demektir],
17141. Metin
عَلَى الْأَنْبِيَاءِ
toplanan kâfir toplulukların haberi sana muhakkak gelmiştir,
17142. Metin
{فِرْعَوْنَ وَثَمُودَ (١٨) بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي تَكْذِيبٍ (١٩) وَاللَّهُ مِنْ وَرَائِهِمْ مُحِيطٌ (٢٠) بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ (٢١) فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ (٢٢) }
{فِرْعَوْنَ وَثَمُودَ (١٨) بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي تَكْذِيبٍ (١٩) وَاللَّهُ مِنْ وَرَائِهِمْ مُحِيطٌ (٢٠) بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ (٢١) فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ (٢٢) } “Firavun ve Semûd'un? Hayır, o inkâr edenler bir yalanlama içindedirler. Oysa Allah onları arkalarından kuşatmıştır. Hayır, o şerefli bir Kur'an'dır; Levh-i Mahfûz'dadır.”
17143. Metin
ثُمَّ بَيَّنَ مَنْ هُمْ فَقَالَ: {فِرْعَوْنَ وَثَمُودَ بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا} مِنْ قَوْمِكَ يَا مُحَمَّدُ {فِي تَكْذِيبٍ وَاللَّهُ مِنْ وَرَائِهِمْ مُحِيطٌ بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ} لَكَ وَلِلْقُرْآنِ كَدَأْبِ [آلِ فِرْعَوْنَ] (١) مِنْ قَبْلِهِمْ، وَلَمْ يَعْتَبِرُوا بِمَنْ كَانَ قَبْلَهُمْ مِنَ الْكُفَّارِ. {وَاللَّهُ مِنْ وَرَائِهِمْ مُحِيطٌ} ، عَالِمٌ بِهِمْ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنْ أَعْمَالِهِمْ، يَقْدِرُ أَنْ يُنْزِلَ بِهِمْ مَا أَنْزَلَ بِمَنْ كَانَ قَبْلَهُمْ. {بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ} ، كَرِيمٌ شَرِيفٌ كَثِيرُ الْخَيْرِ، لَيْسَ كَمَا زَعَمَ الْمُشْرِكُونَ أَنَّهُ شِعْرٌ وَكِهَانَةٌ. {فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ} ، قَرَأَ نَافِعٌ: "مَحْفُوظٌ" بِالرَّفْعِ عَلَى نَعْتِ الْقُرْآنِ، فَإِنَّ الْقُرْآنَ مَحْفُوظٌ مِنَ التَّبْدِيلِ وَالتَّغْيِيرِ وَالتَّحْرِيفِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "إِنَّا نَحْنُ، نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ، وَهُوَ أُمُّ الْكِتَابِ، وَمِنْهُ نُسِخَ الْكُتُبُ، مَحْفُوظٌ مِنَ الشَّيَاطِينِ، وَمِنَ الزِّيَادَةِ فِيهِ وَالنُّقْصَانِ. أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الشُّرَيْحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الثَّعْلَبِيُّ، أَخْبَرَنَا الْحُسَيْنُ ابن مُحَمَّدِ بْنِ فَنْجَوَيْهِ، أَخْبَرَنَا مَخْلَدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلَوَيْهِ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ بِشْرٍ، أَخْبَرَنِي مُقَاتِلٌ وَابْنُ جُرَيْجٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّ فِي صَدْرِ اللَّوْحِ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ، دِينُهُ الْإِسْلَامُ، وَمُحَمَّدٌ عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ، فَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ ﷿ وَصَدَّقَ بِوَعْدِهِ وَاتَّبَعَ رُسُلَهُ أَدْخَلَهُ، قَالَ: وَاللَّوْحُ لَوْحٌ مِنْ دُرَّةٍ بَيْضَاءَ، طُولُهُ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ، وَعَرْضُهُ مَا بَيْنَ الْمَشْرِقِ إِلَى الْمَغْرِبِ، وَحَافَّتَاهُ الدُّرُّ وَالْيَاقُوتُ، وَدَفَّتَاهُ يَاقُوتَةٌ حَمْرَاءُ، وَقَلَمُهُ نُورٌ، وَكَلَامُهُ مَعْقُودٌ بِالْعَرْشِ، وَأَصْلُهُ فِي حِجْرِ مَلَكٍ. (٢)
Sonra onların kimler olduğunu açıklayarak şöyle buyurdu: {فِرْعَوْنَ وَثَمُودَ بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Firavun ve Semûd'un? Hayır, inkâr edenler” senin kavminden olan inkârcılar ey Muhammed, {فِي تَكْذِيبٍ وَاللَّهُ مِنْ وَرَائِهِمْ مُحِيطٌ بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ} “bir yalanlama içindedirler. Oysa Allah onları arkalarından kuşatmıştır. Hayır, o şerefli bir Kur'an'dır; Levh-i Mahfûz'dadır.” Sana ve Kur'an'a karşı tıpkı kendilerinden önceki [Firavun ailesinin] (١) âdeti gibi yalanlama içindedirler ve kendilerinden önceki kâfirlerden ibret almamışlardır. {وَاللَّهُ مِنْ وَرَائِهِمْ مُحِيطٌ} “Oysa Allah onları arkalarından kuşatmıştır”, onları hakkıyla bilendir, onların amellerinden hiçbir şey O'na gizli kalmaz; kendilerinden öncekilerin başına getirdiğini onların da başına getirmeye kadirdir. {بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ} “Hayır, o şerefli bir Kur'an'dır”, kerimdir, yücedir, hayrı boldur; müşriklerin iddia ettiği gibi şiir veya kehânet değildir. {فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ} “Levh-i Mahfûz'dadır”; Nâfi', Kur'an'ın sıfatı olarak ref ile "mahfûzun" şeklinde okumuştur; çünkü Kur'an değiştirilmekten, tahriften korunmuştur. Allah Teâlâ buyurmuştur ki: "Şüphesiz o Zikr'i biz indirdik ve muhakkak onun koruyucuları da biziz." O, Ümmü'l-Kitâb'dır (ana kitaptır) ve kitaplar ondan istinsah edilmiştir; şeytanlardan, ona ekleme ve eksiltme yapılmasından korunmuştur. Bize Ahmed b. İbrâhîm eş-Şüreyhî bildirdi, bize Ahmed b. Muhammed b. İbrâhîm es-Sa'lebî bildirdi, bize el-Hüseyn b. Muhammed b. Fencüveyh bildirdi, bize Mahled b. Ca'fer bildirdi, bize el-Hasen b. Aleviyye anlattı, bize İsmâîl b. Îsâ bildirdi, bize İshâk b. Bişr anlattı, bana Mukâtil ve İbn Cüreyc, Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan bildirdi; o şöyle dedi: Levh'in başında: 'Allah'tan başka ilah yoktur, O tektir, dini İslâm'dır, Muhammed O'nun kulu ve elçisidir; kim Allah Azze ve Celleye iman eder, O'nun vaadini doğrular ve peygamberlerine tâbi olursa onu [cennete] girdirir' yazılıdır. Dedi ki: Levh, beyaz inciden bir levhadır; uzunluğu gök ile yer arası kadar, genişliği doğu ile batı arası kadardır. İki kenarı inci ve yakuttan, iki kapağı kırmızı yakuttandır; kalemi nurdandır, kelamı Arş'a bağlıdır ve aslı bir meleğin kucağındadır. (٢)
17144. Metin
قَالَ مُقَاتِلٌ: اللَّوْحُ الْمَحْفُوظُ عَنْ يَمِينِ الْعَرْشِ.
Mukātil şöyle dedi1: Levh-i Mahfûz, Arş'ın sağındadır.2
17145. Metin
١٤
١٤