وينبغي ألا تمر بنا سرية عبد الله بن جحش دون أن نستوفي كل ما فيها من الشئون العسكرية؛ لأنها تشتمل على أكثر من جانب واحد من جوانب السنة النبوية والتشريع الإسلامي في هذه الشئون.
Abdullah b. Cahş seriyyesini (Hz. Peygamber'in bizzat katılmadığı askerî birlik), içindeki askerî meselelerin tamamını ele almadan geçmemeliyiz; çünkü o, bu meselelerde Peygamber sünnetinin ve İslam teşriinin (yasamasının) birden fazla yönünü barındırmaktadır.
فهي سرية استطلاع كما علمنا، لم تؤمر بقتال ولم يؤذن لها فيه.
Öğrendiğimiz üzere bu bir keşif seriyyesiydi; kendisine savaş emri verilmemiş ve bu konuda izin de çıkmamıştı.
لكن حدث بعد فض الكتاب أن اثنين من رجال السرية ذهبا يطلبان بعيرًا لهما ضل فأسرتهما قريش، وهما سعد بن أبي وقاص وعتبة بن غزوان …
Ancak mektup açıldıktan sonra seriyyedeki adamlardan ikisi, kaybolan develerini aramaya gittiler ve Kureyş onları esir aldı; bunlar Sa'd b. Ebû Vakkâs ile Utbe b. Gazvân idi …
ثم نزل الركب بنخلة فمرت بهم عير قريش تحمل تجارة عليها عمرو بن الحضرمي، آخر شهر رجب وكانت قريش قد حجزت أموال أناس من المسلمين منهم بعض من في السرية. فتشاوروا في قتال أهل العير، وحاروا فيما يصنعون؛ إن تركوا العير تمضي ليلتها امتنعت بالحرم، وفاتهم تعويض ما حجزته قريش في هذه الفرصة السانحة، وإن قاتلوا أهلها قتلوهم في شهر حرام، لكنهم اندفعوا إلى القتال؛ فأصابوا من أصابوه ورمى أحدهم عمرو بن الحضرمي بسهم فأرداه، وأسروا رجلين.
Sonra kafile Nahle'de konakladı. Receb ayının sonunda, başında Amr b. el-Hadramî'nin bulunduğu ve ticaret malı taşıyan Kureyş kervanı yanlarından geçti. Kureyş, aralarında seriyyedeki bazı kimselerin de bulunduğu bir kısım Müslümanların mallarına el koymuştu. Kervan halkıyla savaşma konusunda istişare ettiler ve ne yapacaklarını şaşırdılar: Kervanın o gece geçip gitmesine izin verirlerse Harem bölgesine girip güvenceye kavuşacak ve bu elverişli fırsatta Kureyş'in el koyduğu malları telafi etme imkânını kaçıracaklardı; eğer kervan halkıyla savaşırlarsa onları haram ayda öldürmüş olacaklardı. Ancak savaşa atıldılar; vurabildiklerini vurdular, içlerinden biri Amr b. el-Hadramî'ye bir ok atarak onu öldürdü ve iki kişiyi de esir aldılar.
وقفل عبد الله بن جحش ومن معه إلى المدينة وقد حجزوا للنبي عليه السلام الخمس من غنيمتهم، فأباه ﷺ وقال لهم: ما أمرتكم بقتال في الشهر الحرام، وعنفهم إخوانهم لمخالفة النبي، وساءت لقياهم بين أهل المدينة.
Abdullah b. Cahş ve beraberindekiler, ganimetlerinin beşte birini Peygamber aleyhisselâm için ayırmış olarak Medine'ye döndüler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu kabul etmedi ve onlara: “Ben size haram ayda savaşmayı emretmedim” buyurdu. Kardeşleri de Peygamber'e muhalefet ettikleri için onları azarladı ve Medine halkı arasında hoş karşılanmadılar.
وراحت قريش تثير ثائرة العرب، واندس جماعة من اليهود يحضأون نار الفتنة، وتنادوا أن محمدًا وأصحابه قد أباحوا الدماء والأموال في الشهر الحرام، وقال المسلمون في مكة، بل كان ذلك في شعبان، ثم نزلت الآيات: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَن سَبِيلِ الله وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِندَ الله وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَلَا يَزَالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّىٰ يَرُدُّوكُمْ عَن دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا} (البقرة: ٢١٧).
Kureyş, Arapları kışkırtmaya başladı; Yahudilerden bir grup da araya sızarak fitne ateşini körükledi ve Muhammed ile ashabının haram ayda kanları ve malları helal saydığını bağırıp çağırdılar. Mekke'deki Müslümanlar ise bunun Şaban ayında gerçekleştiğini söylediler. Ardından şu âyetler indi: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَن سَبِيلِ الله وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِندَ الله وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَلَا يَزَالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّىٰ يَرُدُّوكُمْ عَن دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا} “Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar. De ki: Onda savaşmak büyük bir günahtır. Ancak Allah yolundan alıkoymak, O'nu ve Mescid-i Harâm'ı inkâr etmek ve halkını oradan çıkarmak Allah katında daha büyüktür. Fitne ise öldürmekten daha büyüktür. Güçleri yeterse sizi dininizden döndürünceye kadar sizinle savaşmaya devam ederler” [Bakara 2/217].
فقبض النبي العير والأسيرين، وطلبت قريش فداءهما فقال عليه السلام: «لا نفديكموهما حتى يقدم صاحبانا، فإنا نخشاكم عليهما، فإن تقتلوهما نقتل صاحبيكم.»
Bunun üzerine Peygamber kervanı ve iki esiri teslim aldı. Kureyş esirlerin fidyesini isteyince aleyhisselâm şöyle buyurdu: “İki arkadaşımız gelinceye kadar onları size fidyeyle serbest bırakmayız; çünkü o ikisi hakkında sizden endişe ediyoruz. Eğer siz onları öldürürseniz biz de sizin iki adamınızı öldürürüz.”
هذه قصة السرية وما وقع فيها خلافًا لأمر النبي وما نجم عنها من تشريع … فإذا نحن كتبناها باصطلاح العصر الحديث فكيف نكتبها؟ … وكيف نفهمها؟ …
İşte seriyyenin hikâyesi, orada Peygamber'in emrine aykırı olarak meydana gelen olay ve bundan doğan teşri budur … Peki, bunu modern çağın terimleriyle yazacak olsak nasıl yazarız? … Ve nasıl anlarız? …
هي لا خلاف حادثة طلائع أو حادثة حدود: ترسل إحدى الدول طليعة من جندها إلى حدودها للكشف أو للحراسة، فيقع الاشتباك بينها وبين طليعة في بلاد أخرى على غير علم من الحكومتين.
Bu, hiç şüphesiz bir öncü birlik olayı ya da bir sınır olayıdır: Devletlerden biri keşif ya da nöbet için sınırlarına askerlerinden bir öncü birlik gönderir ve iki hükümetin bilgisi dışında bu birlik ile başka bir ülkenin öncü birliği arasında çatışma çıkar.
فالذي يحدث في هذه الحالة أن تنظر الحكومة الأخرى إلى المسألة كأنها مسألة فردية عرضية لا تستوجب القتال، وتكتفي بما ينال المسئولين على أيدي حكومتهم من جزاء أو تأنيب، وينحسم النزاع.
Böyle bir durumda olan şudur: Diğer hükümet meseleye savaş gerektirmeyen bireysel ve arızî bir mesele gözüyle bakar, sorumluların kendi hükümetleri eliyle çarptırıldığı ceza veya kınamayla yetinir ve anlaşmazlık kapanır.
هذا أو تصر الحكومة الأخرى على طلب الترضية، فإن قبلتها الحكومة المطلوبة فالنزاع منحسم، وإن لم تقبلها فالمفاوضة والمساومة أو امتشاق الحسام …
Ya böyle olur ya da diğer hükümet tazminat ve özür talebinde ısrar eder; talep edilen hükümet bunu kabul ederse anlaşmazlık kapanır, kabul etmezse müzakere ve pazarlık yahut kılıçların çekilmesi gündeme gelir …
ذلك إذا نظر الفريقان إلى المسألة كأنها مسألة فردية عرضية، ولم يشأ أحدهما أو كلاهما أن يضعاها موضع التشريع العام لتقرير الحكم الذي يجريان عليه فيها وفي أمثالها، أو تقرير ما يعترفان به وما ينكرانه من الشرائط والأصول.
Bu, iki tarafın da meseleye bireysel ve arızî bir mesele gözüyle bakması, taraflardan birinin veya her ikisinin bu olayda ve benzerlerinde uygulayacakları hükmü belirlemek yahut kabul ve reddettikleri şartlar ile esasları karara bağlamak üzere konuyu genel bir yasama meselesi haline getirmek istememesi durumunda böyledir.
وقريش لم تكتف بالنظر إلى حادثة السرية كأنها حادثة فردية عرضية، ولم تعلن الحرب توًّا لأنها تبيت النية لإعلانها بعد حين … ولكنها أثارت مسألة تشريع عام في قتال الشهر الحرام، فوجب أن ينص الإسلام على هذا التشريع صريحًا لا لبس فيه، وهذا الذي كان.
Kureyş ise seriyye olayına bireysel ve arızî bir olay gözüyle bakmakla yetinmedi; bir süre sonra savaş ilan etme niyetini içinde gizlediği için derhal savaş da ilan etmedi … Fakat haram ayda savaşma konusunda genel bir yasama meselesi ortaya attı. Bu yüzden İslam'ın bu hükmü hiçbir kapalılığa yer bırakmayacak şekilde açıkça belirtmesi gerekti ve olan da buydu.
ليست المسألة أن عبد الله بن جحش قد خالف أمر النبي، فهذا أمر مفروغ منه ولا محل للبحث فيه.
Mesele, Abdullah b. Cahş'ın Peygamber'in emrine muhalefet etmiş olması değildir; bu zaten tartışması bitmiş bir konudur ve üzerinde durmaya gerek yoktur.
إنما المسألة هي: ما الحكم بعد الآن في قتال الأشهر الحرم؟ … وماذا يبلغ من حق المشركين في الاحتماء بحرمة هذه الأشهر إذا كانوا لا يرعون للمسلمين حرمة ولا يزالون يقاتلونهم ويردونهم عن دينهم ما استطاعوا؟ وما الجواب على تشهير قريش واحتجاجها بالحرمات التي لا ترعاها؟ …
Asıl mesele şudur: Bundan sonra haram aylarda savaşmanın hükmü nedir? … Müşrikler, Müslümanlar için hiçbir dokunulmazlık gözetmezken ve güçleri yettiğince onlarla savaşmaya ve onları dinlerinden döndürmeye devam ederken, bu ayların dokunulmazlığına sığınma konusunda ne kadar hak sahibidirler? Kureyş'in karalama kampanyasına ve kendisinin gözetmediği dokunulmazlıkları bahane etmesine verilecek cevap nedir? …
هذا هو الحكم الذي وجب أن يعلنه الإسلام، وقد أعلنه على الوجه الذي دانت به الشرائع الحديثة في علاقاتها الحربية، ولا تزال تدين به حتى اليوم. فهناك حرمات دولية إذا خالفتها إحدى الدول بطل احتماؤها بها، وأحل لغيرها أن يخالفها كما خالفتها أو يتخذ من القصاص ما يردع الشر ويعوض الخسارة، وإلا كانت الحرمات درعًا للمعتدين ولم تكن مانعًا لهم وسدًّا في وجوههم كما أريد بها أن تكون.
İşte İslam'ın ilan etmesi gereken hüküm buydu ve onu, modern hukuk sistemlerinin savaş ilişkilerinde benimsediği ve bugüne kadar benimsemeye devam ettiği biçimde ilan etti. Nitekim uluslararası dokunulmazlıklar vardır; devletlerden biri bunları ihlal ettiğinde artık onlara sığınma hakkı ortadan kalkar ve diğer devletlerin de onun ihlal ettiği gibi bunları ihlal etmesi yahut kötülüğü caydıracak ve zararı telafi edecek şekilde kısas uygulaması helal olur. Aksi takdirde dokunulmazlıklar, amaçlandığı gibi saldırganları engelleyen bir mani ve önlerinde bir set değil, onlar için bir kalkan haline gelirdi.
•••
•••
واليوم تنقطع العلاقة بين دولتين في حالة حرب أو جفاء، فيجوز لكلتيهما أن تحجز ما عندها من أموال الدولة الأخرى وأن تأسر الذين في بلادها من رعاياها، ويجوز لها أن تجعل تلك الأموال ضمانًا لسداد المغارم التي تنزل بها وبأبنائها، وأن تتخذ من المعتقلين رهائن تعاملهم بمثل ما يعامل به المعتقلون من أبنائها في سجون الدولة الأخرى.
Bugün savaş ya da gerginlik halindeki iki devlet arasındaki ilişki kesildiğinde, her ikisinin de kendi ülkesinde bulunan diğer devlete ait mallara el koyması ve onun vatandaşlarından kendi topraklarında bulunanları esir alması caizdir. Yine o malları kendisinin ve vatandaşlarının uğradığı zararların tazmini için teminat yapması ve tutukluları, diğer devletin hapishanelerinde bulunan kendi vatandaşlarına yapılan muamelenin aynısıyla muamele edeceği rehineler olarak tutması da caizdir.
فالذي حدث بعد سرية عبد الله بن جحش هو هذا بعينه، وهو حكم القانون الدولي المتفق عليه؛ أسيران بأسيرين، وأموال العير بالأموال التي حجزتها قريش للمسلمين، ولا محل لضجة الناقدين من المبشرين والمتعصبين في تعقيبهم على هذا الحادث المألوف أو على حكم النبي والإسلام فيه، فإن أصحاب هذه الضجة يعمون عما حولهم وينسون أن المعاملات الدولية في زمانهم لم تفصل في أمثال هذه الحوادث بحكم أنفع ولا أعدل من الحكم الذي ارتضاه النبي ونزل به القرآن، وهو حكم مساواة يدين به المسلمون كما يدانون، ويحار المتعسف لو شاء أن يستبدل به ما هو خير منه وأدنى إلى النفاذ والاتباع.
Abdullah b. Cahş seriyyesinden sonra gerçekleşen şey de tam olarak budur ve bu, üzerinde uzlaşılmış uluslararası hukukun hükmüdür: İki esire karşılık iki esir ve Kureyş'in Müslümanlara ait el koyduğu mallara karşılık kervanın malları. Misyoner ve bağnaz eleştirmenlerin bu olağan olayı yahut Peygamber'in ve İslam'ın bu konudaki hükmünü değerlendirirken kopardıkları yaygaraya hiç gerek yoktur. Çünkü bu yaygarayı koparanlar çevrelerindeki gerçeklere karşı körleşmekte ve kendi çağlarındaki uluslararası ilişkilerin bu tür olayları, Peygamber'in uygun gördüğü ve Kur'an'ın indirdiği hükümden daha faydalı ve daha adil bir hükümle çözüme kavuşturmadığını unutmaktadırlar. Bu, Müslümanların başkalarına uyguladıkları gibi kendilerine de uygulanan bir eşitlik hükmüdür; haksızlık eden kimse bunun yerine daha iyisini ve uygulanıp uyulmaya daha yakın olanını koymak istese şaşırıp kalır.
غرضان
İki Amaç
وكان هذا القائد الملهم الخبير بتجنيد بعوث الحرب وبعوث الاستطلاع خبيرًا كذلك بتجنيد كل قوة في يديه متى وجب القتال، إن قوة رأي وإن قوة لسان وإن قوة نفوذ، فما نعرف أن أحدًا وجه قوة الدعوة توجيهًا أسدَّ ولا أنفع في بلوغ الغاية من توجيهه عليه السلام.
Savaş ve keşif birliklerini hazırlayıp sevk etmede usta olan bu ilham sahibi komutan, savaş kaçınılmaz olduğunda elindeki her gücü —ister fikir gücü, ister dil gücü, ister nüfuz gücü olsun— seferber etmede de ustaydı. Nitekim hiç kimsenin, propaganda gücünü gayeye ulaşmada onun aleyhisselâm yönlendirmesinden daha isabetli ve daha faydalı bir biçimde yönlendirdiğini bilmiyoruz.
والدعوة في الحرب لها — كما لا يخفى — غرضان أصيلان بين أغراضها العديدة … أحدهما: إقناع خصمك والناس بحقك، وهذا قد تكفل به القرآن والحديث ودعاة الإسلام جميعًا، فالدين كله دعوة من هذا القبيل.
Gizli olmadığı üzere, savaşta propagandanın pek çok amacı arasında iki temel amacı vardır … Bunlardan birincisi, hasmını ve insanları haklılığına ikna etmektir ki bunu Kur'an, hadis ve bütün İslam davetçileri üstlenmiştir; zaten dinin tamamı bu türden bir davettir.
وثانيهما: إضعافه عن قتالك بإضعاف عزمه وإيقاع الشتات بين صفوفه وربما بلغ النبي برجل واحد في هذا الغرض ما لم تبلغه الدول بالفرق المنظمة، وبالمكاتب والدواوين، وبدر الأموال.
İkincisi ise azmini kırarak ve safları arasına tefrika düşürerek onu seninle savaşmaktan aciz bırakmaktır. Peygamber bu amaç doğrultusunda bazen tek bir adamla, devletlerin düzenli birliklerle, büro ve divanlarla ve oluk oluk para akıtarak ulaşamadığı sonuca ulaşmıştır.
قال ابن إسحق ما ننقله ببعض تصرف: «إن نُعيم بن مسعود الغطفاني أتى رسول الله ﷺ، فقال: يا رسول الله، إني قد أسلمت، وإن قومي لم يعلموا بإسلامي … فمرني بما شئت …
İbn İshak, bazı tasarruflarla nakledeceğimiz şu olayı anlatır: “Nuaym b. Mes'ûd el-Gatafânî Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek şöyle dedi: Ey Allah'ın Resûlü! Ben Müslüman oldum, fakat kavmim Müslüman olduğumu bilmiyor … Bana dilediğini emret …
فقال رسول الله: إنما أنت فينا رجل واحد فخذل عنا إن استطعت فإن الحرب خدعة … (أي ادخل بين القوم حتى يخذل بعضهم بعضًا فلا يقوموا لنا ولا يستمروا على حربنا).
Bunun üzerine Resûlullah şöyle buyurdu: ‘Sen aramızda sadece tek bir kişisin; gücün yeterse onları [düşmanları] bizden soğutup yardımsız bırak, çünkü savaş hiledir …’ [Yani kavmin arasına gir ki birbirlerini yüzüstü bıraksınlar, böylece karşımıza dikilemesinler ve bizimle savaşmaya devam edemesinler.]
فخرج نعيم بن مسعود حتى أتى بني قريظة — وكان لهم نديمًا في الجاهلية — فقال: يا بني قريظة، قد عرفتم ودي إياكم وخاصة ما بيني وبينكم …
Nuaym b. Mes'ûd oradan çıkıp Kurayzaoğulları'nın yanına gitti —Cahiliye döneminde onların sohbet ve içki arkadaşıydı— ve şöyle dedi: Ey Kurayzaoğulları! Size olan sevgimi ve aramızdaki özel bağı bilirsiniz …
قالوا: صدقت … لست عندنا بمتهم.
Dediler ki: Doğru söyledin … Sen bizim nezdimizde itham altında değilsin.
فقال لهم: إن قريشًا وغطفان ليسوا كأنتم … البلد بلدكم، فيه أموالكم وأبناؤكم ونساؤكم لا تقدرون على أن تتحولوا منه إلى غيره، وإن قريشًا وغطفان قد جاءوا لحرب محمد وأصحابه، وقد ظاهرتموها عليه، وبلدهم وأموالهم ونساؤهم بغيره، فليسوا كأنتم! … فإن رأوا نهزة أصابوها وإن كان غير ذلك لحقوا ببلادهم وخلوا بينكم وبين الرجل ببلدكم، ولا طاقة لكم به إن خلا بكم، فلا تقاتلوه مع القوم حتى تأخذوا منهم رهنًا من أشرافهم يكونون بأيديكم ثقة لكم على أن تقاتلوا محمدًا حتى تناجزوه.
Onlara şöyle dedi: Kureyş ve Gatafân sizin gibi değildir … Bu belde sizin beldenizdir; mallarınız, oğullarınız ve kadınlarınız buradadır, buradan başka bir yere göç etmeye gücünüz yetmez. Kureyş ve Gatafân ise Muhammed ve ashabıyla savaşmaya geldiler, siz de onlara Muhammed'e karşı arka çıktınız; oysa onların beldeleri, malları ve kadınları başka yerdedir, yani onlar sizin gibi değiller! … Eğer bir fırsat görürlerse onu değerlendirirler; aksi olursa kendi beldelerine dönüp giderler ve sizi beldenizde o adamla baş başa bırakırlar. Sizi yalnız yakalarsa ona gücünüz yetmez. Bu yüzden, Muhammed'le sonuna kadar savaşacaklarına dair elinizde bir güvence olmak üzere ileri gelenlerinden rehineler almadıkça bu toplulukla birlikte onunla savaşmayın.
فقالوا له: لقد أشرت بالرأي.
Ona: Çok yerinde bir görüş belirttin, dediler.
ثم خرج حتى أتى قريشًا فقال لأبي سفيان بن حرب ومن معه من قريش: قد عرفتهم ودي لكم وفراقي محمدًا وأنه قد بلغني أمر قد رأيت علي حقًّا أن أبلغكموه نصحًا لكم فاكتموا عني!
Sonra oradan çıkıp Kureyş'in yanına geldi. Ebû Süfyân b. Harb ve beraberindeki Kureyşlilere şöyle dedi: Size olan sevgimi ve Muhammed'den ayrıldığımı biliyorsunuz. Bana bir haber ulaştı ki, iyiliğinizi isteyerek onu size bildirmeyi kendime bir borç bildim; bunu benden duyduğunuzu gizli tutun!
قالوا: نفعل.
Dediler ki: Öyle yaparız.
قال: تعلموا أن معشر يهود قد ندموا على ما صنعوا فيما بينهم وبين محمد، وقد أرسلوا إليه: إنا قد ندمنا على ما فعلنا، فهل يرضيك أن نأخذ لك من القبيلتين قريش وغطفان رجالًا من أشرافهم فنعطيكهم فتضرب أعناقهم، ثم نكون معك على من بقي منهم حتى نستأصلهم؟ فأرسل إليهم أن نعم. فإن بعثت إليكم يهود يلتمسون رهنًا من رجالكم فلا تدفعوا إليهم منكم رجلًا واحدًا.
Dedi ki: Bilin ki Yahudi topluluğu, Muhammed ile aralarındaki anlaşmayı bozduklarına pişman oldular ve ona şu haberi gönderdiler: ‘Yaptığımız şeye pişman olduk. Kureyş ve Gatafân kabilelerinin ileri gelenlerinden bazı adamları yakalayıp boyunlarını vurman için sana teslim etmemiz, sonra da köklerini kazıyıncaya kadar onlardan geriye kalanlara karşı seninle birlikte olmamız seni memnun eder mi?’ O da onlara: ‘Evet,’ diye haber gönderdi. Eğer Yahudiler adamlarınızdan rehineler istemek üzere size elçi gönderirlerse, onlara içinizden tek bir kişiyi bile vermeyin.
ثم خرج حتى أتى غطفان فقال: يا معشر غطفان، إنكم أهلي وعشيرتي وأحب الناس إلي ولا أراكم تتهمونني. قالوا: صدقت ما أنت عندنا بمتهم …
Sonra oradan çıkıp Gatafân'a geldi ve şöyle dedi: Ey Gatafân topluluğu! Siz benim ailem, aşiretim ve bana insanların en sevimlisisiniz; beni itham edeceğinizi sanmam. Dediler ki: Doğru söyledin, sen bizim nezdimizde itham altında değilsin …
قال: فاكتموا عني.
Dedi ki: Öyleyse bunu benden duyduğunuzu gizli tutun.
قالوا: نفعل، فما أمرك؟
Dediler ki: Öyle yaparız, peki söyleyeceğin nedir?
فقال لهم مثل ما قال لقريش وحذرهم.
Onlara da Kureyş'e söylediğinin aynısını söyledi ve onları uyardı.
فلما كانت ليلة السبت من شوال سنة خمس، أرسل أبو سفيان بن حرب ورؤوس غطفان إلى بني قريظة عكرمة بن أبي جهل في نفر من قريش وغطفان، فقالوا لهم: إنا لسنا بدار مقام، وقد هلك الخف والحافر … فاغدوا للقتال حتى نناجز محمدًا ونفرغ مما بيننا وبينه، فأرسلوا إليهم: إن اليوم يوم السبت وهو يوم لا نعمل فيه شيئًا، ولسنا مع ذلك بمقاتلي محمد حتى تعطونا رهنًا من رجالكم يكونون بأيدينا ثقة لنا، فإنا نخشى إن ضرستكم الحرب واشتد عليكم القتال أن تنشمروا إلى بلادكم وتتركونا والرجل في بلدنا ولا طاقة لنا بذلك منه.
Beşinci yılın Şevval ayında cumartesi gecesi olunca, Ebû Süfyân b. Harb ve Gatafân'ın reisleri, Kurayzaoğulları'na Kureyş ve Gatafân'dan bir grupla birlikte İkrime b. Ebû Cehil'i gönderdiler. Onlara şöyle dediler: Biz sürekli kalınacak bir yerde değiliz; develer ve atlar telef oldu … Sabahleyin savaşa çıkın da Muhammed'le kozumuzu paylaşalım ve onunla aramızdaki işi bitirelim. [Kurayzaoğulları] onlara şu cevabı gönderdiler: Bugün cumartesi günüdür ve biz bugün hiçbir iş yapmayız. Bununla birlikte, elimizde bir güvence olmak üzere adamlarınızdan bize rehineler vermedikçe Muhammed'le savaşacak değiliz. Çünkü savaş sizi yıpratır ve çarpışma üzerinize ağır gelirse, toparlanıp hızla memleketlerinize dönmenizden ve bizi kendi beldemizde o adamla baş başa bırakmanızdan korkuyoruz; buna ise ona karşı gücümüz yetmez.
فلما رجعت إليهم الرسل بما قالت بنو قريظة قالت قريش وغطفان: والله إن الذي حدثكم نعيم بن مسعود لحق، فأرسلوا إلى بني قريظة: إنا والله لا ندفع إليكم رجلًا واحدًا من رجالنا فإن كنتم تريدون القتال فاخرجوا فقاتلوا …
Elçiler Kurayzaoğulları'nın söyledikleriyle yanlarına dönünce Kureyş ve Gatafân şöyle dedi: Vallahi Nuaym b. Mes'ûd'un size anlattığı şey gerçektir. Bunun üzerine Kurayzaoğulları'na şu haberi gönderdiler: Vallahi biz size adamlarımızdan tek bir kişiyi bile vermeyiz; eğer savaşmak istiyorsanız çıkıp savaşın …
وقالت بنو قريظة حين انتهت الرسل إليهم بهذا: إن الذي ذكر لكم نعيم بن مسعود لحق. ما يريد القوم إلا أن تقاتلوا، فإن رأوا فرصة انتهزوها، وإن كان غير ذلك انشمروا إلى بلادهم وخلوا بينكم وبين الرجل في بلدكم …
Elçiler bu haberle yanlarına vardığında Kurayzaoğulları şöyle dedi: Nuaym b. Mes'ûd'un size söylediği şey gerçekten doğruymuş. Bu topluluk sadece sizin savaşmanızı istiyor; eğer bir fırsat görürlerse onu değerlendirecekler, aksi olursa toparlanıp hızla memleketlerine dönecekler ve sizi beldenizde o adamla baş başa bırakacaklar …
… وخذل الله بينهم، وبعث الله عليهم الريح في ليالٍ شاتية باردة شديدة البرد، فجعلت تكفأ قدورهم وتطرح آنيتهم … ثم رحلت قريش وغطفان إلى بلادها، وانصرف رسول الله عن الخندق راجعًا إلى المدينة.»
… Ve Allah aralarına ayrılık düşürüp birbirlerini yüzüstü bıraktırdı. Kışın o soğuk, dondurucu gecelerinde üzerlerine öyle bir rüzgâr gönderdi ki tencerelerini devirmeye, kap kacaklarını savurup atmaya başladı … Sonra Kureyş ve Gatafân kendi beldelerine göçüp gitti; Resûlullah da Hendek'ten ayrılarak Medine'ye döndü.”
•••
•••
هذه دعوة نعيم بن مسعود.
İşte Nuaym b. Mes'ûd'un propagandası budur.
وما نجحت دعوة قط برجل واحد نجاح هذا الرجل، ولا انتهزت فرصة العناصر الطبيعية والعناصر التي تتألف منها جماعة الأعداء كما انتهزت هذه الفرصة … فكل كلمة قيلت لطائفة من طوائفهم فهي الكلمة التي ينبغي أن تقال في الوقت الذي ينبغي أن تفعل فيه فعلها، وهذه هي دعوة الإضعاف والتمزيق كأمضى ما تكون.
Hiçbir propaganda tek bir adamla bu adamın ulaştığı başarıya ulaşmamış, doğal unsurların ve düşman topluluğunu oluşturan unsurların sunduğu fırsatı bunun değerlendirdiği gibi değerlendirememiştir … Onların gruplarından her birine söylenen her söz, etkisini göstermesi gereken zamanda söylenmesi gereken sözdür. İşte en keskin haliyle zayıflatma ve parçalama propagandası budur.
قائد بغير نظير
Eşsiz Bir Komutan
عندما تنعقد المقارنة بين المعارك القديمة والمعارك العصرية ينبغي أن ننظر إلى فكرة القائد قبل أن ننظر إلى ظواهر المعارك أو إلى أشكالها وأحجامها، لأننا إذا نظرنا إلى الظواهر فلا معنى إذن للمقارنة على الإطلاق، إذ من المقطوع به أن عشرة ملايين يجتمعون في ميدان واحد أضخم من عشرة آلاف، وأن حربًا تدار بالمذياع والتليفون أعجب من حرب تدار بالفم والإشارة، وأن نقل الجنود بالطائرات والدبابات أبرع من نقلهم على ظهور الخيل والإبل، وأن المدفع أمضى من السيف، والرصاصة أمضى من السهم، فلا معنى إذن لمقارنة بالظواهر تنتهي إلى نتيجة واحدة … هي استضخام الحرب الحديثة والنظر إلى القيادة الغابرة كأنها شيء صغير إلى جانب القيادة التي توجه هذه الضخامة.
Eski savaşlar ile modern savaşlar arasında karşılaştırma yapılırken, savaşların dış görünüşlerine yahut biçim ve büyüklüklerine bakmadan önce komutanın fikrine bakmamız gerekir. Çünkü dış görünüşlere bakacak olursak o zaman karşılaştırmanın hiçbir anlamı kalmaz. Zira tek bir meydanda toplanan on milyon kişinin on bin kişiden daha devasa olduğu, telsiz ve telefonla yönetilen bir savaşın ağız ve işaretle yönetilen bir savaştan daha şaşırtıcı olduğu, askerleri uçak ve tanklarla taşımanın at ve deve sırtında taşımaktan daha ustaca olduğu, topun kılıçtan, kurşunun da oktan daha etkili olduğu tartışmasızdır. Dolayısıyla dış görünüşlere dayanan ve tek bir sonuçla … yani modern savaşı gözde büyütüp, bu devasa yapıyı yönlendiren komutanlığın yanında geçmişteki komutanlığa küçük bir şeymiş gibi bakmakla sonuçlanan bir karşılaştırmanın hiçbir anlamı yoktur.
لكننا إذا نظرنا إلى فكرة القائد، أمكننا أن نعرف كيف أن توجيه ألف رجل قد يدل على براعة في القيادة لا نراها في توجيه مليون، بينهم الراجل والراكب، ومنهم من يركبون كل ما يركب من مخلوقات حية وآلات مخترعة.
Fakat komutanın fikrine bakarsak, aralarında yayaların ve binitlilerin, canlı varlıklardan ve icat edilmiş makinelerden binilebilecek her şeye binenlerin bulunduğu bir milyon kişiyi yönlendirmede göremediğimiz bir komutanlık maharetini, bin kişiyi yönlendirmenin nasıl gösterebileceğini anlayabiliriz.
وهذه الفكرة هي التي ترينا محمدًا عليه السلام قائدًا حربيًّا بين أهل زمانه بغير نظير في رأيه وفي الانتفاع بمشورة صحبه، وتبرز لنا قدرته النادرة بين قادة العصور المختلفة في توجيه كل ما يتوجه على يدي قائد من قوى الرأي والسلاح والكلام.
İşte bu fikir, Muhammed aleyhisselâm'ı kendi çağdaşları arasında görüşüyle ve ashabının istişaresinden yararlanışıyla eşsiz bir savaş komutanı olarak bize gösteren ve bir komutanın eliyle yönlendirilebilecek fikir, silah ve söz güçlerinin tamamını yönlendirmede farklı çağların komutanları arasındaki nadir kudretini gözler önüne seren fikirdir.
وهذه القدرة هي شهادة كبرى للرسول تأتي من طريق الشهادة للقائد الخبير بفنون القتال.
Bu kudret, savaş sanatlarında uzman olan komutana yapılan şahitlik yoluyla Peygamber lehine ortaya çıkan büyük bir şahitliktir.
فمن كانت عنده هذه الأداة النافذة فاقتصر بها على الدفاع واكتفى منها بالضروري الذي لا محيص عنه، فذلك هو الرسول الذي تغلب فيه الرسالة على القيادة العسكرية، ولا يلجأ إلى هذه القيادة إلا حين توجبها رسالة الهداية.
Kim böylesine etkili bir araca sahip olur da onu yalnızca savunmayla sınırlandırır ve ondan kaçınılmaz olan zorunlu miktarla yetinirse, işte o, kendisinde peygamberlik misyonunun askerî komutanlığa ağır bastığı ve bu komutanlığa ancak hidayet mesajı zorunlu kıldığında başvuran peygamberdir.
ويزيد هذه الشهادة عظمًا أن الرجل الذي يجتنب القتال في غير ضرورة رجل شجاع غير هياب.
Zorunluluk olmadıkça savaştan kaçınan bu insanın korkusuz, cesur bir adam olması bu şahitliğin büyüklüğünü daha da artırır.
شجاع وليس كبعض الهداة المصلحين الذين تجور فيهم فضيلة الطيبة على فضيلة الشجاعة، فيحجمون عن القتال لأنهم ليسوا بأهل قتال.
O cesurdur; kendilerinde iyilik ve yumuşaklık erdemi cesaret erdemine baskın çıkan, bu yüzden de savaş ehli olmadıkları için savaştan geri duran bazı hidayet rehberi ıslahatçılar gibi değildir.
إن بعض المستشرقين زعموا أنه ﷺ قد اشترك في حرب الفجار بتجهيز السهام، لأنه عمل أقرب إلى خلقه من الخوض في معمعة القتال، وكأنهم أرادوا أنه لم يكن قادرًا على المشاركة في المعمعة بغير ذلك.
Bazı müsteşrikler, onun sallallâhu aleyhi ve sellem Ficâr Savaşı'na okları hazırlayarak katıldığını, çünkü bu işin onun tabiatına savaşın kızgın meydanına dalmaktan daha yakın olduğunu iddia ettiler; sanki bununla, onun o kızgın meydana başka türlü katılmaya güç yetiremediğini kastetmek istediler.
فهذا خطأ في الإحاطة بمزايا هذه النفس العظيمة التي تعددت جوانبها حتى تجمعت فيها أطيب صفات الحنان وأكرم صفات البسالة والإقدام …
Bu ise şefkatin en güzel vasıflarıyla yiğitlik ve atılganlığın en soylu vasıflarını kendinde toplayacak kadar çok yönlü olan bu yüce ruhun meziyetlerini kavramakta düşülen bir hatadır …
فمحمد كان في طليعة رجاله حين تحتدم نار الحرب ويهاب شواظها من لا يهاب، وكان عليٌّ فارس الفرسان يقول: «كنا إذا حمي البأس اتقينا برسول الله ﷺ … فما يكون أحد أقرب منه إلى العدو.»
Zira Muhammed, savaş ateşi kızıştığında ve korkusuzların bile onun yalazından çekindiği anlarda adamlarının en ön safındaydı. Süvarilerin süvarisi Ali şöyle derdi: “Savaş kızıştığında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in arkasına sığınırdık … Düşmana ondan daha yakın kimse olmazdı.”
ولولا ثباته في وقعة حنين، وقد ولت جمهرة الجيش وأوشك أن ينفرد وحده في وجه الرماة والطاعنين، لحقَّت الهزيمة على المسلمين.
Huneyn Vak'ası'nda, ordunun büyük çoğunluğu kaçmış ve kendisi okçularla mızrakçıların karşısında neredeyse tek başına kalmak üzereyken gösterdiği sebat olmasaydı, Müslümanların hezimete uğraması kaçınılmaz olurdu.
وخروجه والليل لما يسفر عن صبحه ليطوف بالمدينة مستطلعًا، وقد هددها الأعداء بالغارة والحصار أمر لو لم تدعه إليه الشجاعة الكريمة لم يدعه إليه شيء؛ لأن المدينة كانت يومئذ حافلة بمن يؤدون عنه مهمة الاستطلاع وهو قرير في داره، ولكنه أراد أن يرى بنفسه فلم يثنه خوف، ولم يعهد بهذا الواجب إلى غيره.
Düşmanların baskın ve kuşatma tehdidinde bulunduğu bir sırada, gecenin henüz sabaha ağarmadığı bir vakitte keşif yapmak amacıyla Medine'yi dolaşmak üzere dışarı çıkması, kendisini o soylu cesareti yöneltmiş olmasaydı başka hiçbir şeyin yöneltemeyeceği bir işti. Çünkü o gün Medine, kendisi evinde gönlü rahat bir şekilde otururken onun yerine keşif görevini yerine getirecek kimselerle doluydu; fakat o bizzat görmek istedi, hiçbir korku onu bundan alıkoymadı ve bu görevi başkasına bırakmadı.
ومشاركته في الوقعات الأخرى هي مشاركة القائد الذي لا يعفي نفسه وقد أعفته القيادة من مشاركة الجند عامة فيما يستهدفون له، فهي شجاعة لا تؤثر أن تتوارى حيث يتاح لها أن تتوارى، وعندها العذر المقبول بل العذر المحمود.
Diğer savaşlara katılımı ise, komutanlık makamı kendisini askerlerin genelinin maruz kaldığı tehlikelere katılmaktan muaf tuttuğu halde kendisini muaf tutmayan bir komutanın katılımıdır. Bu, geçerli, hatta övgüye değer bir mazereti varken bile, gizlenme imkânı bulduğu yerde gizlenmeyi tercih etmeyen bir cesarettir.
وإذا كان القائد خبيرًا بالحرب قديرًا عليها غير هياب لمخاوفها، ثم اكتفى منها بالضروري الذي لا محيص عنه … فذلك هو الرسول تأتيه الشهادة بالرسالة من طريق القيادة العسكرية، وتأتي جميع صفاته الحسنى تبعًا لصفات الرسول.
Eğer bir komutan savaşta uzman, ona muktedir ve onun korkularından çekinmeyen biri olur, sonra da ondan kaçınılmaz olan zorunlu miktarla yetinirse … işte o, peygamberliğinin şahitliği kendisine askerî komutanlık yoluyla gelen ve bütün güzel vasıfları peygamberlik vasıflarına tabi olarak ortaya çıkan peygamberdir.
خصائص العظمة
Azametin Özellikleri
لكن للعظمة خصائص تدعو إلى العجب، وإن كانت معروفة الأسباب، وناهيك بالعظمة التي ترتقي هذا المرتقى.
Fakat azametin, sebepleri bilinse de hayret uyandıran özellikleri vardır; hele bu mertebeye yükselen bir azamet olursa.
فمن تلك الخصائص أنها قد توصف بالنقيضين في وقت واحد، لأنها متعددة الجوانب، فيراها أناس على صورة ويراها غيرهم على صورة أخرى، وربما رأتها العين الواحدة على اختلاف في الوقتين المختلفين.
Bu özelliklerden biri, çok yönlü olması sebebiyle aynı anda iki zıt nitelikle vasfedilebilmesidir. İnsanların bir kısmı onu bir biçimde görürken, başkaları başka bir biçimde görür; hatta bazen aynı göz onu iki farklı zamanda farklı şekillerde görebilir.
ولأنها تبعث الحب الشديد كما تبعث البغض الشديد، وبين الطرفين مجال للاعتدال يستقيم للراشدين، ومجال للمغالاة من هنا وللمغالاة من هناك …
Bir diğer sebebi, şiddetli bir sevgi uyandırdığı gibi şiddetli bir nefret de uyandırmasıdır; bu iki uç arasında ise doğruyu gören olgun kimseler için istikamet bulacakları bir itidal alanı, ötekiler içinse hem bu taraftan hem de o taraftan aşırılığa kaçma alanı vardır …
ولأنها عميقة الأغوار فلا يسهل استبطانها لكل ناظر، ولا يتأتى تفسيرها لكل مفسر.
Bir başka sebebi de derinliklerinin çok fazla olmasıdır; bu yüzden her bakanın onun iç yüzüne vakıf olması kolay olmadığı gibi, her yorumcunun onu açıklaması da mümkün olmaz.
وهذا إذا سلمت النفوس من سوء النية، فأما إذا ساءت النيات وران الهوى على البصائر فلا عجب إذن في الضلال.
Üstelik bu, ruhların kötü niyetten uzak olması durumundadır; niyetler bozulup tutkular basiretleri körelttiğinde ise sapıklığa düşülmesine hiç şaşmamak gerekir.
•••
•••
ومن خصائص العظمة النبوية في محمد عليه السلام أنه وصف بالنقيضين على ألسنة المتعصبين من أعداء دينه … فهو عند أناس منهم صاحب رقة تحرمه القدرة على القتال، وهو عند أناس آخرين صاحب قسوة تُضْرِيه بالقتل وإهدار الدماء البشرية في غير جريرة، وتنزه محمد عند هذا وذاك …
Muhammed aleyhisselâm'daki peygamberlik azametinin özelliklerinden biri de, dininin düşmanı olan bağnazların dillerinde iki zıt nitelikle vasfedilmiş olmasıdır … Onlardan kimilerine göre o, kendisini savaşma gücünden mahrum bırakan bir incelik ve yumuşaklık sahibidir; diğer bazılarına göre ise kendisini öldürmeye ve hiçbir suç yokken insan kanı dökmeye kışkırtan bir acımasızlık sahibidir. Oysa Muhammed bunların her ikisinden de uzaktır …
فإذا كانت شجاعته عليه السلام تنفي الشبهة في رقة الضعف والخوف المعيب، فحياته كلها من طفولته الباكرة تنفي الشبهة في القسوة والجفاء، إذ كان في كل صلة من صلاته بأهله أو بمرضعاته أو بصحبه أو بزوجاته أو بخدمه مثلًا للرحمة التي عز نظيرها في الأنبياء.
Onun aleyhisselâm cesareti, zayıflıktan kaynaklanan bir yumuşaklık ve ayıplanacak bir korkaklık şüphesini nasıl ortadan kaldırıyorsa, erken çocukluk döneminden itibaren bütün hayatı da acımasızlık ve katılık şüphesini öylece ortadan kaldırır. Zira o, ailesiyle, sütanneleriyle, ashabıyla, eşleriyle yahut hizmetçileriyle olan her ilişkisinde, peygamberler arasında bile benzerine az rastlanan bir merhamet örneğiydi.
ولا نقف كثيرًا عند الحوادث التي ذكرها المتعصبون ليستدلوا بها على إهدار الدماء في غير جريرة، فأكثرها لم يثبت قط ثبوتًا يقطع الشك فيه، ولا سيما القول بتحريض النبي عليه السلام على قتل عصماء بنت مروان اليهودية لأنها كانت تهجو الإسلام والمسلمين، فإنه النبي عليه السلام قد نهى في قول صريح عن قتل النساء وكرر نهيه في غير موضع، حتى قال بعض الفقهاء بمنع قتل المرأة وإن خرجت للقتال، ما لم يكن ذلك لدفع خطر لا يدفع بغير قتلها.
Bağnazların, ortada bir suç yokken kan döküldüğüne delil getirmek amacıyla zikrettikleri olaylar üzerinde çok durmayacağız. Çünkü bunların çoğu şüpheyi ortadan kaldıracak biçimde kesin olarak sabit olmamıştır; özellikle de İslam'ı ve Müslümanları hicvettiği için Peygamber aleyhisselâm'ın Yahudi Asmâ bint Mervân'ın öldürülmesine teşvik ettiği iddiası böyledir. Zira Peygamber aleyhisselâm açık bir sözle kadınların öldürülmesini yasaklamış ve bu yasağını birden fazla yerde tekrarlamıştır; öyle ki bazı fakihler, öldürülmesinden başka türlü savuşturulamayacak bir tehlikeyi defetmek amacı taşımadıkça, savaşa çıkmış olsa bile kadının öldürülmesinin yasak olduğunu söylemişlerdir.
والحادث الوحيد الذي يستحق الالتفات إليه هو مقتل كعب بن الأشرف الذي كان يهجو المسلمين، ويقدح في دينهم، ويؤلب عليهم الأعداء، ويأتمر بقتل النبي، ويدخل في كل دسيسة تنقض معالم الإسلام. وكان مع قومه بني النضير معاهدًا على أن يحالف المسلمين، ويحارب من يحاربونهم، ولا يخرج لقتالهم ولا يقابلهم إلا بما يقابل به الحليف حليفه من المودة والمعونة.
Üzerinde durulmayı hak eden tek olay, Müslümanları hicveden, dinlerine dil uzatan, düşmanları onlara karşı kışkırtan, Peygamber'i öldürmek için komplo kuran ve İslam'ın temellerini yıkmaya yönelik her entrikanın içine giren Ka'b b. el-Eşref'in öldürülmesidir. Oysa o, kavmi Nadiroğulları ile birlikte Müslümanlarla ittifak yapmak, onların savaştıklarıyla savaşmak, onlarla savaşmaya çıkmamak ve onlara yalnızca bir müttefikin müttefikine göstereceği dostluk ve yardımla mukabele etmek üzere antlaşma yapmıştı.
فنقض العهد وزاد على نقضه تأليب العرب مع قومه على النبي وصحبه، وأنه رجع إلى المدينة «فشبب بنساء المسلمين حتى آذاهم» وافترى عليهن وعليهم ما ليس يفتريه رجل شريف وليس يرضاه في عرضه عربي غيور.
Ancak o, antlaşmayı bozdu ve bunu bozmakla da kalmayıp kavmiyle birlikte Arapları Peygamber ve ashabına karşı kışkırttı. Ardından Medine'ye dönerek “Müslümanları rencide edecek derecede kadınları hakkında aşk şiirleri söyledi” ve hem o kadınlara hem de Müslümanlara şerefli bir erkeğin atmayacağı, kıskanç ve onurlu bir Arabın kendi namusu hakkında asla razı olmayacağı iftiralar attı.
ورد في حديث مقتله أن الرهط الذين خرجوا لقتله انتهوا إلى حصنه. فهتف به أبو نائلة — وكان حديث عهد بعرس — فوثب في ملحفته … فأخذت امرأته بناحيتها وقالت: «إنك امرؤ محارب، وإن أصحاب الحرب لا ينزلون في هذه الساعة!»
Öldürülmesiyle ilgili rivayette anlatıldığına göre, onu öldürmek üzere çıkan grup onun kalesine vardı. Ebû Nâile ona seslendi —Ka'b yeni evlenmişti—, o da çarşafına bürünerek yerinden fırladı … Karısı çarşafının ucundan tutarak: “Sen savaş halinde bir adamsın, savaş ehli olanlar bu saatte aşağı inmezler!” dedi.
وصدقت امرأته حين وصفته بأنه محارب يعامل معاملة المحاربين وقد حنثوا في أيْمانهم، فلم يكن راعيًا لعهده، ولم يكن له وازع من نفسه ولا من قومه، ولم يكن مأمونًا على المسلمين وهو لائذ بحصنه، فهو أقل الناس حقًّا في أمان.
Karısı, onu yeminlerini bozmuş muharipler gibi muamele görecek savaş halinde bir adam olarak nitelendirirken doğru söylemişti. Çünkü o, antlaşmasını gözetmemiş, ne kendi içinden ne de kavminden onu dizginleyecek bir engel çıkmış ve kalesine sığınmış haldeyken bile Müslümanlar onun şerrinden emin olamamıştı; dolayısıyla o, insanların emniyet hakkına en az sahip olanıydı.
وجاء في الخبر أن النبي عليه السلام أقر مقتله، فعاب بعض المؤرخين الأوروبيين ذلك، وحسبوه خروجًا على سنن القتال يشبه فعلة نابليون الكبير حين أمر باختطاف الدوق دنجان ومحاكمته بغير حق، مع ما بين الحادثين من بون بعيد بيناه من قبل فلا نعود إليه.
Haberde, Peygamber aleyhisselâm'ın onun öldürülmesini onayladığı varid olmuştur. Bazı Avrupalı tarihçiler bunu ayıplamışlar ve bunu, Büyük Napolyon'un Enghien Dükü'nün kaçırılmasını ve haksız yere yargılanmasını emrettiği zamanki davranışına benzeyen, savaş kurallarına aykırı bir hareket saymışlardır. Oysa iki olay arasında daha önce açıkladığımız büyük bir fark vardır, bu yüzden ona tekrar dönmüyoruz.
إلا أننا نوجز هنا فلا نزيد على أن نشير إلى حكم القانون الدولي في أحدث العصور على من يؤخذون بصنيع معيب كصنيع ابن الأشرف، وإن لم يبلغ مبلغه من الغدر والكيد والإساءة إلى الأعراض.
Ancak burada sözü kısa tutacak ve İbnü'l-Eşref'in ihanet, komplo ve namuslara dil uzatma konusundaki seviyesine ulaşmasa bile, onunki gibi utanç verici bir davranış yaparken yakalanan kimseler hakkında en modern çağlardaki uluslararası hukukun hükmüne işaret etmekle yetineceğiz.
وذلك هو حكم الأسير الذي ينطلق بعهد الشرف ألا يعود إلى القتال، فإن القانون الدولي يُوجِب عليه أن يوفي بعهده، ووَجَب على حكومته ألا تندبه إلى عمل ينقض ما عاهد الأعداء عليه، ويقضي بحرمانه حق المعاملة كما يعامل أسرى الحرب إذا شهر السلاح على الذين أطلقوه أو على حلفائهم المحاربين في صفوفهم، ويصح إذن أن يحاكم كما يحاكم المذنبون، ويقضى عليه بالموت.
Bu, bir daha savaşa dönmeyeceğine dair şeref sözü vererek serbest bırakılan esirin hükmüdür. Uluslararası hukuk, onun verdiği söze sadık kalmasını zorunlu kılar; hükümetinin de onu düşmanlara verdiği sözü bozacak bir işe görevlendirmemesi gerekir. Eğer kendisini serbest bırakanlara yahut onların saflarında savaşan müttefiklerine karşı silah çekerse, savaş esirlerine yapılan muamele hakkından mahrum bırakılmasına hükmedilir; bu durumda suçluların yargılandığı gibi yargılanması ve ölüm cezasına çarptırılması caiz olur.
فقوانين العصر الحديث إذن تعاقب بالموت جريمة أهون من جريمة كعب بن الأشرف بكثير، لأنه تجاوز الغدر إلى التأليب والائتمار وثلب الأعراض …
Demek oluyor ki modern çağın yasaları, Ka'b b. el-Eşref'in suçundan çok daha hafif bir suçu ölümle cezalandırmaktadır; çünkü o, ihanetin ötesine geçerek kışkırtma, suikast tertipleme ve namuslara dil uzatma suçlarını da işlemiştir …
وليس في توقيع هذه الأحكام قسوة ولا رحمة، لأن المرجع فيها إلى الضرورة التي أوجبت القصاص وفرضته على الناس في أحوال السلم بين أبناء الأمة الواحدة، فضلًا عن أحوال القتال بين الأعداء.
Bu hükümlerin uygulanmasında ne bir acımasızlık ne de bir merhamet söz konusudur; çünkü bunlarda dayanak noktası, düşmanlar arasındaki savaş halleri şöyle dursun, aynı milletin fertleri arasındaki barış hallerinde bile kısası zorunlu kılan ve insanlara farz kılan zarurettir.
أسرى غزوة بدر
Bedir Gazvesi Esirleri
ويلحق بقتل ابن الأشرف ما أخذه بعض المستشرقين من قتل بعض الأسرى بعد غزوة بدر وخروج النبي إلى ساحة الحرب لرؤية صرعى المعركة وغنائمها بعد انتهائها … فهو أمر لا يصح الحكم فيه إلا بالنظر إلى موضعه وموقعه وأشخاصه، لأنه ليس بالحكم العام الذي اتبعه الإسلام في جميع الأسرى وجميع الحروب، وإنما هي حالة أفراد كانوا معروفين بتعذيب المسلمين والتنكيل بهم في غير مبالاة ولا نخوة. وليست هي كحالة الأسرى الذين يقعون في أيدي أعدائهم غير معروفين بماضٍ ولا بحاضر سوى أنهم جند كسائر الجند الذين يحشدهم الأعداء، فقتل الأسرى بعد بدر إن هو إلا قصاص كقصاص المتهمين بالتعذيب وقد وقعوا في أيدي من يتولى عقابهم من الغالبين. جاز هذا في كل قانون، وجاز أن يحاسب المغلوب على جرائمه التي ليست هي من فروض القتال أو من مباحاته في شيء … وفرق بين معاملة هؤلاء ومعاملة أسير كل ما تعلمه في شأنه أنه جندي لا بغضاء بينك وبينه قبل حمل السلاح ولا بعد وضع السلاح، وليس في عمله محل للثأر والمحاسبة بعد انقضاء واجبه، وهو القتال الشريف.
Bazı müsteşriklerin, Bedir Gazvesi'nden sonra bir kısım esirlerin öldürülmesine ve Peygamber'in savaş bittikten sonra çarpışmada ölenleri ve ganimetleri görmek üzere harp meydanına çıkmasına yönelttikleri eleştiriler de İbnü'l-Eşref'in öldürülmesi meselesine eklenir … Bu; ancak yerine, konumuna ve şahıslarına bakılarak hüküm verilebilecek bir husustur. Çünkü bu, İslâm'ın bütün esirler ve bütün savaşlar hakkında uyguladığı genel bir hüküm değildir; aksine, hiçbir perva ve mertlik duygusu taşımaksızın Müslümanlara işkence ve eziyet etmekle tanınan birtakım fertlere özgü bir durumdur. Bu, düşmanların topladığı diğer askerler gibi sıradan birer asker olmaktan başka ne geçmişleriyle ne de şimdiki halleriyle tanınmayan ve düşmanlarının eline düşen esirlerin durumu gibi değildir. Bedir'den sonra esirlerin öldürülmesi, tıpkı işkenceyle suçlananların, galipler arasından kendilerini cezalandıracak olanların eline düştüklerinde uğradıkları kısas gibi bir kısastan ibarettir. Bu her kanunda caizdir; mağlubun, savaşın gerekliliklerinden yahut mübahlarından hiçbir şekilde sayılmayan suçlarından ötürü hesaba çekilmesi de caizdir … Bunlara yapılacak muamele ile hakkında bildiğin tek şey, silah kuşanmadan önce de silah bıraktıktan sonra da aranda hiçbir düşmanlık bulunmayan bir asker olduğu ve şerefli bir çarpışmadan ibaret olan görevi sona erdikten sonra, yaptığı işte intikam ve hesaplaşmaya yer bulunmayan bir esire yapılacak muamele arasında fark vardır.
•••
•••
أما رؤية القتلى في ساحة الحرب، فقد نسي فيها أولئك الناقدون أن اغتباط المنتصر بفوزه طبيعة إنسانية لا غضاضة فيها. ما لم تجاوز حدها إلى الفرح برؤية الدماء لمحض الفرح برؤية الدماء. وهذا ما لم يزعمه أحد من شاهدي المعركة عن النبي ﷺ، ولا نم عليه كلام أحد من المشركين أو المسلمين.
Savaş meydanında ölüleri görme meselesine gelince; o eleştirmenler bu konuda, galibin zaferiyle sevinmesinin hiçbir kusur taşımayan insanî bir tabiat olduğunu unutmuşlardır. Yeter ki bu, sırf kan görmekten sevinç duymak için kan görmeye sevinmek gibi bir raddeye vararak haddini aşmasın. Bu ise savaşa tanık olanlardan hiçbirinin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında iddia etmediği, müşriklerden veya Müslümanlardan hiçbirinin sözünün de buna delalet etmediği bir şeydir.
ونسي أولئك الناقدون كذلك أن الرجل الذي يرى الدم في المدينة العصرية، غير الرجل الذي يرى الدم في حروب البادية وفي حياة البادية على الإجمال، ونعني بها حياة الرعاة التي تتكرر فيها إراقة الدم كل يوم، وحياة القبائل التي كانت تغزو وتُغزى في كثير من الأيام.
O eleştirmenler şunu da unutmuşlardır ki, modern şehirde kan gören adam ile çöl savaşlarında ve genel olarak çöl hayatında —ki bununla her gün kan dökülmesinin tekrarlandığı çobanların hayatını ve çoğu günlerde baskın yapan ve baskına uğrayan kabilelerin hayatını kastediyoruz— kan gören adam bir değildir.
فإنك لا ترمي بالقسوة طبيبًا قد ألِفَ النظر إلى الجثث وأشلائها والأجسام الحيَّة وجراحها، لأن الطب لن يكون في الدنيا رحمة من الرحمات إن لم يألف الأطباء هذه المناظر ويملكوا جأشهم وهم يفتحون أعينهم عليها. ولكنك قد ترمي بالقسوة إنسانًا لم تقع عينه على منظر مثلها ثم هي تفاجئه فلا ينفر منها. وما من رجل عاش في البادية وشهد غزوة من غزواتها يمكن أن يقال فيه إن ساحة الحرب تفاجئه بما لم يكن يراه، أو بما يستلزم النظر إليه قسوة في الطباع واستراحة إلى رؤية الدماء …
Nitekim cesetlere ve parçalanmış uzuvlara, canlı bedenlere ve yaralarına bakmaya alışmış bir doktoru acımasızlıkla suçlayamazsın; çünkü doktorlar bu manzaralara alışmadıkça ve gözlerini bunlara açarken soğukkanlılıklarını korumadıkça, tıp dünyada rahmetlerden bir rahmet olamaz. Fakat gözü böylesi bir manzaraya hiç ilişmemişken, birdenbire onunla karşılaştığında bundan tiksinmeyen bir insanı acımasızlıkla suçlayabilirsin. Çölde yaşamış ve çöl gazvelerinden birine tanık olmuş hiçbir adam hakkında, savaş meydanının onu daha önce görmediği bir şeyle yahut kendisine bakılması tabiatta bir acımasızlığı ve kan görmekten hoşlanmayı gerektiren bir manzarayla şaşırttığı söylenemez …
كان على أولئك الناقدين أن يشهدوا بدرًا، لينظروا بعين النبي إلى عواقب هذه الوقعة التي أوشكت أن تصبح الوقعة الحاسمة في تاريخ الإسلام.
O eleştirmenlerin, İslâm tarihinde neredeyse kesin dönüm noktası haline gelecek olan bu çarpışmanın sonuçlarına Peygamber'in gözüyle bakabilmeleri için Bedir'e tanık olmaları gerekirdi.
كان عليهم أن ينظروا هنالك بعين النبي إلى جيشين، أحدهما فيه السلاح والخيل والعدد، والآخر في ثلث من يقاتلونه عددًا، ويكاد أن يتجرد من كل سلاح غير السيف، ومن كل مطية غير الأقدام.
Orada Peygamber'in gözüyle iki orduya bakmaları gerekirdi: Biri silah, at ve teçhizat sahibi; diğeri ise çarpıştıkları kimselerin sayıca üçte biri kadar olan, kılıçtan başka her türlü silahtan ve ayaklarından başka her türlü binekten neredeyse yoksun bulunan bir ordu.
وكان عليهم أن يلمسوا إشفاق النبي من عاقبة هذه الوقعة، ويستمعوا إليه وهو يناشد ربه: «اللهم هذه قريش قد أتت بخيلائها تكذب رسولك اللهم فنصرك الذي وعدتني، اللهم إن تهلك هذه العصابة اليوم لا تعبد …»
Peygamber'in bu çarpışmanın akıbetinden duyduğu endişeyi hissetmeleri ve Rabbine şöyle yakarırken onu dinlemeleri gerekirdi: “Allahım! İşte Kureyş, Senin elçini yalanlayarak kibriyle çıkageldi. Allahım, bana vaad ettiğin yardımını diliyorum! Allahım, eğer bu topluluk bugün helak olursa, Sana bir daha ibadet edilmez …”
وكان عليهم أن ينظروا إليه، وقد مد يديه وشخص ببصره وجمع نفسه في صلاته، حتى جعل ردؤاه يسقط عن منكبيه وأبو بكر يرده ويناديه: «بعض مناشدتك ربك فإن الله منجز لك ما وعدك.» وهو لا يلتفت إلى سقوط ردائه ولا إلى مناداة صفيه، لاستغراقه في الدعاء …
Ellerini uzatmış, gözlerini dikmiş ve bütün benliğini duasına vermiş haldeyken ona bakmaları gerekirdi; öyle ki ridası (üst örtüsü) omuzlarından düşmeye başlamış, Ebû Bekir ise örtüyü düzeltip ona: “Rabbine bu kadar yakarman yeter, şüphesiz Allah sana vaad ettiğini yerine getirecektir” diye sesleniyordu. O ise duaya dalmış olduğundan ne ridasının düşmesine ne de seçkin dostunun seslenişine dönüp bakıyordu …
وكان عليهم أن يعلموا حرص قريش أن يستبقوا رجالًا منهم، يرجعون إلى مكة قبل المعركة أو بعدها ليثابروا على مناوأة النبي وإعادة الكرة عليه حتى لا يهدأ له بال بعد الصبر على هذا الجهد، وليس الصبر عليه بيسير.
Kureyş'in, Peygamber'e düşmanlıkta direnmek ve ona karşı saldırıyı tekrarlamak üzere, savaştan önce veya sonra Mekke'ye dönecek bazı adamlarını geride bırakmaya ne kadar hırs gösterdiğini bilmeleri gerekirdi; ta ki katlanılması hiç de kolay olmayan bu meşakkate sabrettikten sonra bile onun gönlü huzur bulmasın.
كان على الناقدين أن يعلموا هذا كله ليعلموا أن الشعور بالفرح في مثل هذا الموقف العصيب أمر لا غرابة فيه، وأنه شعور مطبوع في نفس حية تجاوب كل ما يحيط بها من بواعث الحياة في مواقف السلم أو مواقف القتال. فأول ما يبادر النفس الحية من شعور مطبوع صادق في ذلك الموقف أن تغتبط بالنصر، وتخرج من الضيق إلى الفرج، وتنظر في ساحة الحرب إلى من قضى فيها من قريش ومن عاد منها إلى وكره ليعيد الكرة ويستأنف الإيذاء والمكيدة، وأن ترى ما هي تلك الأسلاب والغنائم التي أوشكت أن تفتن بعض المقاتلين لأنها أول شيء شهدوه من نوعه، ولما ينزل حكم الدين في سلب أو غنيمة.
Eleştirmenlerin, böylesine çetin bir durumda sevinç duymanın hiç de yadırganacak bir iş olmadığını; aksine bunun, barış yahut savaş hallerinde kendisini kuşatan hayat saiklerinin her birine karşılık veren canlı bir ruhta fıtrî bir duygu olduğunu anlamaları için bütün bunları bilmeleri gerekirdi. Böylesi bir makamda canlı bir ruha ilk hücum edecek fıtrî ve samimi duygu; zaferle sevinmek, darlıktan ferahlığa çıkmak, savaş meydanında Kureyş'ten kimlerin can verdiğine ve saldırıyı tekrarlamak, eziyet ve tuzaklara yeniden başlamak üzere kimlerin inine döndüğüne bakmak ve henüz dinin selb (öldürülen düşmanın üzerindeki eşya) veya ganimet hakkındaki hükmü inmemişken, kendi türünden ilk kez gördükleri bir şey olduğu için savaşçılardan bazılarını neredeyse fitneye düşürecek olan o selblerin ve ganimetlerin ne olduğunu görmektir.
إن محمدًا رجل حي جياش النفس بدوافع الحياة، وليس بناسك مهزول من نساك الصوامع الذين يكتمون في جوانحهم كل دافعة وكل إحساس. فامتناعه أن يشهد نتيجة المعركة التي سبقتها كل تلك المخاوف وستلحق بها كل تلك العواقب أمر لم يكن بالمنتظر من قائد في مثل موقفه، ولم تكن توجبه الفطرة الإنسانية على المقاتل، وهو في اللحظة الأولى بعد الظفر خليق أن يعلم مدى انتصاره، ومدى ما يتوقعه بعده، ومدى ما فعلته الفئة القليلة بالفئة الكثيرة، ليقيس عليه ما تفعله مثلها فيما يليها من وقعات. وهؤلاء مراسلو الصحف الحربيون الذين يدرسون اليوم أشباه هذه المواقف يجدون من واجبهم ألا يتخلفوا عن ساحات القتال بعد انجلاء الفريقين، ليشرحوا دروس النصر والهزيمة بينهما ويسجلوا ما لا غنى عن تسجيله في جميع الحروب. فانصراف محمد عن ساحة بدر على أثر النصر عمل غريب يخل بمكانة القائد وبواجب التحقيق والاستفادة من كل ما يفيد.
Muhammed, ruhu hayat saikleriyle dolup taşan canlı bir insandır; yoksa içlerinde her türlü saiki ve her türlü hissi bastıran manastır keşişlerinden çelimsiz bir zahid değildir. Öncesinde bütün o korkuların yaşandığı ve sonrasında bütün o neticelerin doğacağı savaşın sonucunu görmekten kaçınması, onun konumundaki bir komutandan beklenecek bir iş değildi ve insan fıtratı da bunu bir savaşçıya zorunlu kılmazdı. O, zaferden sonraki ilk anda, kazandığı zaferin boyutunu, ondan sonra kendisini nelerin beklediğini ve az sayıdaki topluluğun çok sayıdaki topluluğa neler yaptığını bilmeye layıktır ki, bundan sonraki çarpışmalarda benzeri bir topluluğun neler yapabileceğini buna kıyas etsin. Bugün buna benzer durumları inceleyen gazetelerin savaş muhabirleri bile, iki taraf arasındaki zafer ve yenilgi derslerini açıklamak ve bütün savaşlarda kaydedilmesi kaçınılmaz olan şeyleri kayıt altına almak için, iki taraf çekildikten sonra savaş meydanlarından geri kalmamayı kendi görevlerinden saymaktadırlar. Dolayısıyla Muhammed'in zaferin hemen ardından Bedir meydanından ayrılması, komutanlık makamını zedeleyen, inceleme yapma ve faydalı olan her şeyden faydalanma görevine aykırı düşen tuhaf bir davranış olurdu.
بعد معركة الأحزاب
Ahzâb Savaşı'ndan Sonra
ونحن في صدد الحديث عن الرحمة والقسوة يحسن بنا أن نستقصي ما ذكره المؤرخون الأوروبيون من مآخذ في هذا الباب، وأهمه — عدا ما قدمناه — قتل المقاتلين من بني قريظة بعد معركة الأحزاب.
Merhamet ve acımasızlık konusunu ele alırken, Avrupalı tarihçilerin bu hususta dile getirdikleri eleştirileri etraflıca incelememiz yerinde olur; bunların en önemlisi —daha önce zikrettiklerimiz dışında— Ahzâb Savaşı'ndan sonra Benî Kurayza muhariplerinin öldürülmesidir.
فإن أولئك المؤرخين يستعظمون قتلهم ويحسبونه مخالفًا للعرف المتبع في الحروب، وينسون أمورًا لا يصدق الحكم في هذه المسألة ما لم يذكروها ويستحضروها أتم استحضار … وهي أن بني قريظة حنثوا في أيمانهم مرات؛ فلا يجدي معهم أخذ المواثيق من جديد، وأنهم قبلوا حكم سعد بن معاذ وهم الذين اختاروه، وأن سعدًا إنما دانهم بنص التوراة الذي يؤمنون به كما جاء في التثنية: «حين تقرب من مدينة لكي تحاربها استدعها إلى الصلح، فإن أجابتك إلى الصلح وفتحت لك. فكل الشعب الموجود فيها يكون لك للتسخير ويستعبد لك. وإن لم تسالمك بل عملت معك حربًا فحاصرها، وإذا دفعها الرب إلهك إلى يدك فاضرب جميع ذكورها بحد السيف، وأما النساء والأطفال والبهائم وكل ما في المدينة كل غنيمتها فتغنمها لنفسك وتأكل غنيمة أعدائك التي أعطاك الرب إلهك …» (إصحاح ١٠ إلى ١٥ تثنية).
Zira o tarihçiler, onların öldürülmesini büyütmekte ve bunu savaşlarda uyulan örfe aykırı saymaktadırlar; oysa bu meselede, kendilerini hatırlamadıkça ve tam anlamıyla göz önüne getirmedikçe verilen hükmün doğru olmayacağı bazı hususları unutmaktadırlar … Bunlar; Benî Kurayza'nın yeminlerini defalarca bozmuş olması ve bu yüzden onlardan yeniden söz almanın hiçbir fayda sağlamayacağı, bizzat kendilerinin seçtiği Sa'd b. Muâz'ın hükmünü kabul etmiş olmaları ve Sa'd'ın da onları yalnızca inandıkları Tevrat'ın metniyle, Tesniye'de geçtiği şekliyle mahkûm etmiş olmasıdır: “Bir şehre karşı savaşmak için ona yaklaştığında, onu barışa çağır. Eğer sana barış cevabı verir ve kapılarını açarsa, içinde bulunan bütün halk senin için angaryaya koşulacak ve sana kul olacaktır. Eğer seninle barış yapmaz da sana karşı savaşırsa, onu kuşat. Rabbin olan Tanrı onu senin eline teslim ettiğinde, bütün erkeklerini kılıçtan geçir. Kadınları, çocukları, hayvanları ve şehirde bulunan her şeyi, bütün ganimetini ise kendin için yağmala ve Rabbin olan Tanrı'nın sana verdiği düşmanlarının ganimetini ye …” (Tesniye, 10 ila 15. bablar).
وينبغي أن يسأل الناقدون أنفسهم بعد هذا: ماذا كان مصير المسلمين لو ظفرت بهم الأحزاب؟
Eleştirmenlerin bundan sonra kendi kendilerine şunu sormaları gerekir: Eğer Ahzâb orduları Müslümanlara galip gelseydi, Müslümanların akıbeti ne olurdu?
فالقضاء الذي قضاه النبي في بني قريظة عدل وحكمة وصواب، وما من أحد يقضي غير ذلك القضاء وهو مؤتمن على مصير أمة يرحمها من غدر أعدائها، ومن لددهم في خصومتها، ومن استباحتهم كل منكر في التربص والوثبة بعد الوثبة عليها.
Peygamber'in Benî Kurayza hakkında verdiği hüküm adalettir, hikmettir ve doğrudur. Bir ümmetin kaderi kendisine emanet edilmiş olup da o ümmeti düşmanlarının ihanetinden, düşmanlıktaki azgınlıklarından ve pusu kurup ardı ardına üzerine atılırken her türlü kötülüğü mübah görmelerinden esirgeyen hiçbir kimse bundan başka bir hüküm vermez.
وإن حملة تأديبية واحدة من حملات العصور الحديثة يحملها قوم مسلحون على قوم عزل يذودون عن أوطانهم وحقوقهم، لفيها من البطش والتعذيب ما لم يحدث قط نظير له في عقاب بني قريظة، ولا في جميع الحروب التي نشبت بين النبي عليه السلام وبين أعداء له ولدينه، هم المتفوقون عليه في العدد والثروة والسلاح.
Modern çağlarda silahlı bir topluluğun, vatanlarını ve haklarını savunan silahsız bir topluluk üzerine düzenlediği tek bir tedip harekâtında bile öyle bir şiddet ve işkence vardır ki, ne Benî Kurayza'nın cezalandırılmasında ne de Peygamber aleyhisselâm ile sayı, servet ve silah bakımından kendisinden üstün olan kendisinin ve dininin düşmanları arasında patlak veren bütün savaşlarda bunun bir benzeri asla yaşanmamıştır.
•••
•••
إن عبقرية محمد في قيادته لعبقرية ترضاها فنون الحرب، وترضاها المروءة، وترضاها شريعة الله والناس، وترضاها الحضارة في أحدث عصورها، ويرضاها المنصفون من الأصدقاء والأعداء.
Muhammed'in komutanlığındaki dehası; savaş sanatlarının razı olduğu, mürüvvetin razı olduğu, Allah'ın ve insanların şeriatının razı olduğu, en modern çağlarındaki medeniyetin razı olduğu, dostlardan ve düşmanlardan insaf sahiplerinin razı olduğu bir dehadır.