الباب الثاني
İkinci Bölüm
في صحبة السلطان
Sultanla Dostluk ve Yakınlık Hakkında
مطلبٌ «في تحذير مصاحب السلطان أنْ يغتر باستئناسه»
Bölüm: “Sultana Yakın Olan Kimseyi, Onun Cânâyakınlığına Aldanmaktan Sakındırma Hakkında”
إنْ ابتُليتَ بصحبة السلطان فعليك بطول المواظبة في غير معاتبة، ولا يُحْدِثَنَّ لك الاستئناسُ به غفلةً ولا تهاونًا.
Sultanla dostluk ve yakınlık kurmakla imtihan edilirsen, sitem ve serzenişte bulunmaksızın uzun süre hizmete devam etmen gerekir. Onun sana yakınlık göstermesi sende sakın bir gaflet ve gevşeklik meydana getirmesin.
إذا رأيتَ السلطان يجعلك أخًا فاجعله أبًا، ثم إن زادك فزِدْه.
Sultanın seni kardeş yerine koyduğunu görürsen, sen onu baba yerine koy; sonra o sana verdiğini artırırsa, sen de ona gösterdiğin hürmeti artır.
إذا نَزَلْتَ مِن ذِي منزلة أو سُلطان، فلا تَرَيَنَّ أنَّ سلطانه زادك له توقيرًا وإجلالًا، من غير أنْ يزيدك وُدًّا ولا نصحًا، وأنك ترى حقًّا له التوقير والإجلال، وكن في مداراته والرفق به كالمؤتنف ما قبله، ولا تُقدِّر الأمر بينك وبينه على ما كنتَ تعرف من أخلاقه، فإن الأخلاق مستحيلة مع المُلك، وربما رأينا الرجل المُدِلَّ على ذي السلطان بقِدَمه قد أضرَّ به قِدَمه.
Makam veya iktidar sahibi birinin katında bir yer edindiğinde, onun iktidarının, ona olan sevgini ve samimiyetini artırmaksızın sadece saygı ve hürmetini artırdığını ve senin de saygı ile hürmeti onun bir hakkı olarak gördüğünü sakın düşünme. Onunla iyi geçinmekte ve ona yumuşak davranmakta, onun yanındaki işe yeni başlayan biri gibi ol. Seninle onun arasındaki işi, onun önceden bildiğin huylarına göre ölçüp biçme; zira huylar mülk ve iktidarla birlikte değişir. İktidar sahibine eski hukukuna güvenerek nazlanan kimseye, bu eskiliğinin zarar verdiğini çok görmüşüzdür.
إنْ استطعتَ ألَّا تصحَبَ مَن صَحِبْت مِنَ الولاة إلَّا على شُعْبة من قرابة أو مودَّة فافعل، فإن أخطأك ذلك فاعلم أنك إنما تعمل على السُّخْرة.
Eğer yakınlık kurduğun valilerle ancak bir akrabalık ya da sevgi bağına dayanarak dostluk kurabiliyorsan öyle yap. Şayet bunu bulamazsan bil ki sen ancak angarya üzerine çalışıyorsun demektir.
إنْ استطعت أنْ تجعل صُحْبَتَك لمن قد عَرَفَك بصالح مُرُوءَتك وصحَّة دِينك وسلامة أُمورك قبل ولايته فافعل.
Dostluğunu, valiliğinden önce seni güzel mürüvvetin, sağlam dinin ve işlerinin düzgünlüğü ile tanımış olan kimseye tahsis edebiliyorsan öyle yap.
فإنَّ الوالي لا عِلْمَ له بالناس إلَّا ما قد عَلِمَ قبل ولايته، أمَّا إذا وَلي فكلُّ الناس يلقاه بالتزيُّن والتصنُّع، وكلهم يحتال لأنْ يُثنَى عليه عنده بما ليس فيه، غير أنَّ الأنذال والأرذال هم أشدُّ لذلك تصنُّعًا وأشدُّ عليه مثابرة وفيه تمحُّلًا.
Zira valinin insanlar hakkında, valiliğinden önce bildiklerinden başka bir bilgisi yoktur. Vali olduğunda ise bütün insanlar onu süslenerek ve yapmacık tavırlarla karşılar; hepsi kendisinde bulunmayan vasıflarla onun katında övülmek için çareler arar. Ne var ki alçaklar ve reziller bunun için daha çok yapmacıklığa başvurur, bu konuda daha çok direnip ısrar eder ve daha çok hileye saparlar.
فلا يمتنع الوالي — وإنْ كان بليغ الرأي والنظر — من أنْ يَنْزِل عنده كثيرٌ من الأشرار بمنزلة الأخيار، وكثيرٌ من الخانة بمنزلة الأُمَنَاء، وكثيرٌ من الغَدَرَة بمنزلة الأوفياء، ويغَطَّى عليه أمر كثير من أهل الفضل الذين يصونون أنفسهم عن التمحل والتصنُّع.
Bu yüzden vali —görüşü ve kavrayışı ne kadar derin olursa olsun— pek çok kötünün kendi katında iyiler mertebesine, pek çok hainin güvenilir kimseler mertebesine ve pek çok vefasız gaddarın vefalılar mertebesine inmesinden kurtulamaz; kendilerini hilekârlık ve yapmacıklıktan koruyan pek çok fazilet ehlinin durumu ise ona gizli kalır.
مطلبٌ «في تحذير أثير السلطان من إكثار ألفاظ الملق»
Bölüm: “Sultanın Gözdesini, Dalkavukluk Sözlerini Çoğaltmaktan Sakındırma Hakkında”
إذا عرَفتَ نفسَك من الوالي بمنزلة الثقة، فاعزل عنه كلام المَلَق، ولا تُكثرنَّ من الدعاء له في كل كلمة، فإنَّ ذلك شبيهٌ بالوَحْشة والغُربة، إلَّا أنْ تكلِّمه على رءوس الناس، فلا تَأْلُ عمَّا عظَّمه ووقَّره.
Kendini valinin katında güvenilir bir mertebede gördüğün zaman, ondan dalkavukluk sözlerini uzak tut ve her kelimede ona çokça dua edip durma; zira bu, soğukluk ve yabancılık belirtisine benzer. Ancak insanların gözü önünde onunla konuşuyorsan, o zaman onu yüceltecek ve ağırlayacak sözlerden geri durma.
مطلبٌ «في الحذر من أنْ يظن الوالي بك مشايعة الهوى»
Bölüm: “Valinin, Senin Hevâya Uyduğunu Sanmasından Sakınma Hakkında”
لا يعرِفنَّك الوُلاة بالهوَى في بلدٍ من البلدان، ولا قبيلة من القبائل، فيُوشِك أنْ تحتاج فيهما إلى حكاية أو شهادة، فتُتَّهم في ذلك.
Valiler seni herhangi bir beldeye yahut herhangi bir kabileye karşı eğilim ve tarafgirlikle tanımasınlar; aksi hâlde çok geçmeden o belde veya kabile hakkında bir bilgi aktarımına ya da şahitliğe ihtiyaç duyarsın da bu konuda töhmet altında kalırsın.
فإذا أردتَ أنْ يُقْبل قولُكَ فصحِّحْ رأيك ولا تَشُوبَنَّه بشيء من الهوى، فإن الرأي الصحيح يقبله منك العدوُّ، والهوى يردُّه عليك الولَد والصديق.
Sözünün kabul edilmesini istiyorsan görüşünü sağlam tut ve ona hevâdan hiçbir şey karıştırma; zira doğru görüşü düşman bile senden kabul eder, hevâyı ise evladın ve dostun bile sana geri çevirir.
وأحقُّ مَن احترستَ من أنْ يظُنَّ بك خلْطَ الرأي بالهوى الولاةُ، فإنَّها خديعة وخيانة وكفرٌ عندهم.
Görüşüne hevâ karıştırdığını sanmalarından en çok sakınman gereken kimseler valilerdir; zira bu, onların katında aldatma, hıyanet ve nankörlüktür.
مطلبٌ «في التنفير من صحبة والٍ لا يريد صلاح رعيته»
Bölüm: “Tebaasının İyiliğini İstemeyen Bir Valiyle Dostluk Kurmaktan Uzaklaştırma Hakkında”
إنْ ابتُليتَ بصحبة والٍ لا يريد صلاح رعيته، فاعلم أنك قد خُيرتَ بين خَلَّتين ليس منهما خيار: إمَّا الميل مع الوالي على الرعيَّة، وهذا هلاك الدِّين.
Tebaasının iyiliğini istemeyen bir valiyle dostluk kurmakla imtihan edilirsen, bil ki içinde hiçbir hayır bulunmayan iki haslet arasında muhayyer bırakılmışsındır: Ya tebaaya karşı valinin tarafını tutmak ki bu, dinin helak olmasıdır.
وإمَّا الميل مع الرعيَّة على الوالي، وهذا هلاك الدنيا.
Ya da valiye karşı tebaanın tarafını tutmak ki bu da dünyanın helak olmasıdır.
ولا حيلةَ لك إلَّا الموتُ أو الهَرَب.
Bu durumda senin için ölüm ya da kaçmaktan başka çare yoktur.
واعلم أنه لا ينبغي لك — وإنْ كان الوالي غير مرضيَّ السيرة إذا عَلِقَتْ حبالُك بحباله — إلَّا المحافظة عليه، إلَّا أنْ تجدَ إلى الفِراق الجميل سبيلًا.
Şunu da bil ki —valinin gidişatı beğenilmese bile, senin iplerin onun iplerine bağlanmışsa— güzelce ayrılmanın bir yolunu bulmadıkça onu kollayıp gözetmekten başka yapacağın bir şey yoktur.
تَبَصَّرْ ما في الوالي من الأخلاق التي تُحبُّ له والتي تكرَهُ، وما هو عليه من الرأي الذي تَرْضَى له والذي لا ترضى، ثم لا تُكابِرَنَّه بالتحويل له عما يُحبُّ ويَكرَه إلى ما تُحبُّ وتَكْرَه، فإنَّ هذه رياضة صَعبة تحمِلُ على التنائي والقِلَى.
Valide bulunan, onun adına sevdiğin ve hoşlanmadığın huyları, bir de onun sahip olduğu, kendisi adına razı olduğun ve olmadığın görüşleri iyice gözlemle. Sonra onu, sevdiği ve hoşlanmadığı şeylerden senin sevdiğin ve hoşlanmadığın şeylere çevirmeye kalkışarak onunla inatlaşma; zira bu, uzaklaşmaya ve nefrete yol açan çetin bir terbiye işidir.
فإنك قلَّما تقدِرُ على ردِّ رجلٍ عن طريقةٍ هو عليها بالمكابرة والمناقضة، وإنْ لم يكن ممن يجمحُ به عزُّ السلطان، ولكنَّك تقدر على أنْ تُعينه على أحسن رأيه، وتُسَدِّدَه فيه وتُزَيِّنَه، وتُقَوِّيه عليه، فإذا قَوِيتْ منه المحاسنُ كانت هي التي تكفيك المساوئَ، وإذا استحكمتْ منه ناحية من الصواب كان ذلك الصواب هو الذي يُبصِّره مواقع الخطأ بألطفَ من تبصيرك، وأعدلَ من حُكمك في نفسه، فإنَّ الصوابَ يُؤيِّد بعضُه بعضا، ويدعو بعضه إلى بعض حتى تستحكمَ لصاحبه الأشياء، ويظهرَ عليها بتحكيم الرأي، فإذا كانت له مكانةٌ من الأصالة اقتلع ذلك الخطأ كلَّه.
Çünkü sen, iktidar gücünün kendisini serkeşliğe sürüklediği kimselerden olmasa bile, bir adamı inatlaşma ve zıtlaşmayla üzerinde bulunduğu yoldan nadiren döndürebilirsin. Fakat sen ona en güzel görüşünde yardımcı olabilir, o görüşte onu doğruya yönlendirebilir, o görüşü gözünde süsleyebilir ve o konuda onu güçlendirebilirsin. Onun güzellikleri güçlendiğinde, seni onun kötülüklerinden kurtaracak olan işte bu güzellikler olur. Onda doğruluktan bir yön sağlamlaştığında, senin göstermenden daha nazik bir biçimde ve kendi nefsinde senin hükmünden daha adil bir şekilde ona hata yerlerini gösterecek olan da işte o doğruluk olur. Zira doğruluğun bir kısmı diğer kısmını destekler ve biri diğerini çağırır; sonunda işler o kimse için yerli yerine oturur ve o kimse aklı hâkim kılarak işlere üstün gelir. Eğer köklü bir asalet payesine sahipse, o hataların tamamını söküp atar.
فاحفظ هذا البابَ وأحْكِمْه.
Bu bahsi iyi belle ve sağlam tut.
مطلبٌ «فيما ينبغي لطالب الحاجة لدى السلطان»
Bölüm: “Sultan Katında İhtiyaç Talep Edenin Yapması Gerekenler Hakkında”
لا يكوننَّ طلبُك ما عند الوالي بالمسألة، ولا تستبطئه وإنْ أبطأ عليك، ولكن اطلُبْ ما قِبَله بالاستحقاق له، واسْتَأْنِ به وإنْ طالت الأناة منه، فإنك إذا استحققته أتاك عن غير طلب، وإنْ لم تستبطئه كان أعجل له.
Valinin katında olan şeyi istemen dilenme yoluyla olmasın; o sana vermekte gecikse bile sen onun geciktiğini düşünerek acele etme. Aksine onun katındakini hak ederek iste ve onun bekletmesi uzasa bile sabırla bekle. Zira sen onu hak ettiğinde, o sana istemeden de gelir; geciktiğini düşünüp acele etmezsen, bu onun daha çabuk gelmesini sağlar.
مطلبٌ «في تحذير صاحب السلطان من الإدلال عليه»
Bölüm: “Sultanın Dostunu, Ona Nazlanıp Minnet Etmekten Sakındırma Hakkında”
لا تُخبرنَّ الوالي أنَّ لك عليه حقًّا، وأنك تعتدُّ عليه ببلاءٍ، وإنْ استطعت ألَّا ينسى حقَّك وبلاءك فافعل، ولْيكُن ما يُذَكِّره به من ذلك تجديدُك له النصيحةَ والاجتهاد، وألَّا يزالَ ينظرُ منك إلى آخر يُذَكِّره أوَّلَ بلائك.
Valiye, üzerinde hakkın olduğunu ve gösterdiğin bir yararlılığı ona karşı minnet vesilesi saydığını sakın söyleme. Eğer hakkını ve yararlılığını unutmamasını sağlayabiliyorsan öyle yap. Ona bunu hatırlatacak şey ise, ona olan samimi nasihatini ve gayretini yenilemen, bir de ilk yararlılığını kendisine hatırlatacak yeni bir yararlılığı senden görmeye devam etmesi olsun.
واعلم أنَّ السلطان إذا انقطع عنه الآخِرُ نسي الأوَّل، وأنَّ الكثير من أولئك أرحامُهم مقطوعةٌ وحبالهم مصرومة، إلَّا عمَّن رضوا عنه وأغنى عنهم في يومهم وساعتهم.
Bil ki sultan, kendisinden sonraki hizmet kesildiğinde öncekini unutur. Onların çoğunun akrabalık bağları koparılmış, dostluk ipleri kesilmiştir; ancak kendisinden razı oldukları ve içinde bulundukları gün ve saatte işlerini görüp ihtiyaçlarını karşılayan kimseler bundan müstesnadır.
مطلبٌ «في تحذير صاحب السلطان من التعتُّب عليه والاستزراء له»
Bölüm: “Sultanın Dostunu, Onu Kınayıp Gücenmekten ve Küçümsemekten Sakındırma Hakkında”
إياك أنْ يقعَ في قلبك تعتُّبٌ على الوالي أو استزراءٌ له.
Kalbine valiye karşı bir kınama ve gücenme yahut onu küçümseme duygusunun düşmesinden sakın.
فإنه إنْ وقع في قلبك بَدَا في وجهك إنْ كنت حليمًا، وبدا على لسانك إنْ كنت سفيهًا.
Çünkü bu duygu kalbine düşerse, ağırbaşlı biriysen yüzünde, akılsız biriysen dilinde beliverir.
فإن لم يَزِدْ ذلك على أنْ يَظهرَ في وجهك لآمَنِ الناس عندك، فلا تأمننَّ أنْ يظهر ذلك للوالي.
Bu durum, yanında en güvendiğin kimseye karşı yalnızca yüzünde belirmekten öteye geçmese bile, bunun valiye kadar ulaşmayacağından sakın emin olma.
فإنَّ الناس إلى السلطان بعَوْرات الإخوان سِرَاعٌ، فإذا ظهر ذلك للوالي كان قلبُه هو أسرعَ إلى النفور والتغيُّر من قلبك، فَمَحَق ذلك حسناتِك الماضية، وأشرف بك على الهلاك، وصرت تعرف أمرَك مستدبرًا، وتلتمِس مرضاة سلطانك مستصعِبًا، ولو شئتَ كنت تركته راضيًا وازددتَ من رضاه دُنُوًّا.
Zira insanlar, dostların kusurlarını sultana ulaştırmakta pek acelecidir. Bu durum valiye göründüğünde, onun kalbi nefret etmeye ve değişmeye senin kalbinden daha çabuk meyleder. Böylece bu hal senin geçmişteki iyiliklerini silip süpürür, seni helâkin eşiğine getirir; artık işinin tersine döndüğünü görür ve sultanının rızasını kazanmayı zorlaşmış bulursun. Oysa dileseydin onu senden razı halde bırakır ve rızasına daha da yaklaşırdın.
مطلبٌ «في حض الوزير على الحذر من أعدائه والترويح عن نفسه»
Bölüm: “Veziri Düşmanlarından Sakınmaya ve Gönlünü Ferah Tutmaya Teşvik Hakkında”
اعلم أنَّ أكثر الناس عدوًّا جاهدًا حاضرًا جريئًا واشيًا وزيرُ السلطان ذو المكانة عنده؛ لأنه منفوسٌ عليه مكانُه بما يُنْفسُ على صاحب السلطان، ومحسودٌ كما يُحْسد، غير أنه يُجْتَرأ عليه، ولا يُجْتَرأ على السلطان؛ لأنَّ من حاسديه أحباءَ السلطان وأقاربَه الذين يشاركونه في المداخل والمنازل، وهم وغيرهم من عدوِّه الذين هم حُضَّاره، ليسوا كعدو السلطان النائي عنه والمُكْتَتِم منه، وهم لا ينقطع طمعهم من الظفر به، فلا يَغْفُلُون عن نَصْب الحبائل له.
Bil ki insanlar arasında gayretli, yanı başında hazır, cüretkâr ve jurnalci düşmanı en çok olan kimse, sultanın katında makam sahibi olan veziridir. Çünkü sultan sahibinin kıskanıldığı hususlarda onun da makamı kıskanılır ve ona haset edildiği gibi kendisine de haset edilir. Şu var ki sultana karşı cüret gösterilemezken vezire karşı cüret gösterilir. Zira ona haset edenler arasında sultanın, huzuruna girip çıkmakta ve yakınlık mertebelerinde vezire ortak olan sevdikleri ve akrabaları vardır. Gerek bunlar gerekse huzurda hazır bulunan diğer düşmanları, sultanın kendisinden uzakta duran ve gizlenen düşmanı gibi değildir. Onların veziri alt etme hırsları hiç kesilmez ve ona tuzaklar kurmaktan asla geri durmazlar.
فاعرف هذه الحال، والْبَس لهؤلاء القوم — الذين هم أعداؤك — سلاحَ الصحة والاستقامة، ولُزُوم المَحَجة فيما تُسرُّ وتُعلِنُ، ثم رَوِّحْ عن قلبك حتَّى كأنك لا عدوَّ لك ولا حاسد.
Bu durumu iyi bil ve senin düşmanların olan bu topluluğa karşı doğruluk ve dürüstlük silahını kuşan; gizlediğin ve açığa vurduğun her işte doğru yoldan ayrılma. Sonra da sanki hiçbir düşmanın ve hasetçin yokmuş gibi gönlünü ferah tut.
وإنْ ذكَرَك ذاكرٌ عند السلطان بسوءٍ في وجهك أو في غَيْبَتِك، فلا يَرَينَّ السلطان ولا غيرُه منك اختلاطًا لذلك، ولا اغتياظًا، ولا ضجرًا، ولا يَقَعنَّ ذلك في نفسك موقع ما يَكْرِثك، فإنه إنْ وقع منك ذلك الموقع أدخل عليك أمورًا مشتبهة بالرِّيبة، مُذكِّرة لما قال فيك العائبُ، وإنْ اضطرَّك الأمرُ في ذلك إلى الجواب فإيَّاك وجوابَ الغَضَب والانتقام، وعليك بجواب الحُجَّة في حِلمٍ ووقار.
Eğer biri yüzüne karşı yahut gıyabında sultanın yanında seni kötülükle anarsa, ne sultan ne de bir başkası bundan ötürü sende bir bocalama, bir öfkelenme veya bir iç sıkıntısı görsün; bu durum senin nefsinde seni bunaltıp üzecek bir yer de edinmesin. Çünkü bu durum içinde böyle bir yer edinirse, senin üzerine şüphe uyandıran ve seni ayıplayanın senin hakkında söylediklerini akla getiren haller sokar. Şayet iş seni bu konuda cevap vermeye mecbur bırakırsa, öfke ve intikam cevabından sakın; ağırbaşlılık ve vakar içinde delile dayanan bir cevap ver.
ولا تَشُكَّنَّ في أنَّ الغَلَبَةَ والقوَّةَ للحليم أبدًا.
Üstünlüğün ve gücün daima ağırbaşlı kimsenin yanında olduğundan asla şüphe etme.
مطلبٌ «في حض الوزير على التحفظ في القول والحرص على الإجابة»
Bölüm: “Veziri Sözde İhtiyatlı Olmaya ve Cevapta Özen Göstermeye Teşvik Hakkında”
لا تتكلَّمَنَّ عند الوالي كلامًا أبدًا إلَّا لعناية، أو يكون جوابًا لشيء سُئِلت عنه، ولا تُحضِرنَّ عند الوالي كلامًا أبدًا لا تُعْنَى به أو تُؤمر بحضوره.
Valinin yanında, önemli bir iş için olmadıkça yahut sana sorulan bir şeye cevap niteliği taşımadıkça asla bir söz söyleme. Valinin huzuruna, seninle ilgisi olmayan yahut huzura getirmen emredilmeyen hiçbir sözü asla getirme.
ولا تَعُدَّنَّ شَتْم الوالي شتمًا، ولا إغْلاظه إغْلاظًا، فإن ريح العزَّة قد تبسط اللسان بالغلظة في غير سخطٍ ولا بأس.
Valinin sövmesini sövme, sertliğini de sertlik sayma; çünkü izzet ve kudret rüzgârı, ortada bir gazap ve kötülük olmaksızın da dili sertliğe salıverir.
مطلبٌ «في مجانبة المسخوط عليه من السلطان حتى يتوب فتشفع له»
Bölüm: “Sultanın Gazabına Uğrayan Kimseden, Tövbe Edip Kendisine Şefaat Edeceğin Zamana Kadar Uzak Durma Hakkında”
جانِبِ المسخوط عليه والظنينَ به عند السلطان، ولا يجمعنَّك وإياه مجلسٌ ولا منزلٌ، ولا تُظهِرنَّ له عُذْرًا، ولا تُثْنِيَنَّ عليه خيرًا عند أحد من الناس.
Sultanın katında gazaba uğramış ve böyle olmakla töhmet altında bulunan kimseden uzak dur. Hiçbir meclis ve hiçbir mekân seni onunla bir araya getirmesin; onun için bir mazeret ileri sürme ve insanlardan hiç kimsenin yanında onu hayırla övme.
فإذا رأيته قد بَلَغَ من الإعْتاب مما سُخِط عليه فيه ما ترجُو أنْ تُلِينَ له به قلب الوالي، واستَيْقنت أنَّ الوالي قد استيقن بمباعدتك إياه وشدَّتِك عليه عند الناس، فضعْ عُذْره عند الوالي واعْمَل في إرضائه عنه في رفقٍ ولطفٍ.
Ancak onun, kendisi sebebiyle gazaba uğradığı işten dönüp hoşnutluk arayışında valinin kalbini kendisine karşı yumuşatmayı umacağın bir noktaya ulaştığını gördüğünde ve senin insanlara karşı ondan uzak durduğuna ve ona sert davrandığına valinin iyice kanaat getirdiğinden emin olduğunda, onun mazeretini valinin önüne koy ve yumuşaklık ve nezaketle valiyi ondan razı etmeye çalış.
مطلبٌ «في خضوع الوزير للسلطان إلَّا فيما يكرهه الدين والعِرض والمروءة»
Bölüm: “Dinin, Irzın ve Mürüvvetin Hoş Görmediği Şeyler Dışında Vezirin Sultana Boyun Eğmesi Hakkında”
لِيعلم الوالي أنك لا تستنكِفُ عن شيء من خدمته، ولا تدعُ مع ذلك أنْ تُقدِّم إليه القول — على بعض حالات رضاه وطِيب نفسه — في الاستعفاء من الأعمال التي هي أهلٌ أنْ يَكْرَهها ذو الدِّين، وذو العقل، وذو العِرْض، وذو المروءة؛ من ولايةِ القتل والعذاب وأشباه ذلك.
Vali, kendisine hizmet etmeye dair hiçbir şeyden yüksünmediğini bilsin. Bununla birlikte, onun hoşnut ve gönlünün hoş olduğu bazı hallerde, öldürme ve cezalandırma işlerinin idaresi ve benzeri şeyler gibi din, akıl, ırz ve mürüvvet (insanlık onuru) sahibi kimselerin hoşlanmamasına layık olan işlerden affını isteme konusunda ona söz arz etmeyi de ihmal etme.
وإذا أصبتَ الجاهَ والخاصة عند السلطان، فلا يُحْدِثنَّ لك ذلك تغيُّرًا على أحد من أهله وأعوانه، ولا استغناء عنهم؛ فإنك لا تدري متى تَرى أدنَى جفوة أو تغيُّر فتذِلَّ لهم فيها.
Sultanın katında itibar ve hususi bir yakınlık elde ettiğinde, bu durum sende onun ailesinden ve yardımcılarından hiçbirine karşı bir tavır değişikliği yahut onlardan müstağni kalma hali meydana getirmesin. Çünkü en ufak bir soğukluğu veya tavır değişikliğini ne zaman göreceğini ve o durumda onlara karşı zelil düşeceğini bilemezsin.
وفي تلوُّن الحال عند ذلك من العار ما فيه.
O sırada halin böyle renkten renge girmesinde ise ne büyük bir utanç vardır.
لِيكنْ مما تُحْكِمُ من أمرك ألَّا تسارَّ أحدًا من الناس، ولا تهمس إليه بشيء تُخفيه على السلطان أو تُعلنه، فإنَّ السِّرار مما يُخيِّل إلى كل من رآه من ذي سلطان أو غيره أنه المرادُ به، فيكون ذلك في نفسه حَسِيكة ووغرًا وثُقْلًا.
İşlerinde sağlam tuttuğun esaslardan biri de şu olsun: Sultanın bilmesini istemediğin yahut açığa vurduğun herhangi bir şeyi insanlardan hiç kimseye gizlice söyleme ve kulağına fısıldama. Çünkü fısıltıyla gizli konuşmak, gerek iktidar sahiplerinden gerekse başkalarından onu gören herkese, bununla kendisinin kastedildiği vehmini verir; bu da o kimsenin nefsinde bir kin, şiddetli bir öfke ve bir ağırlık oluşturur.
مطلبٌ «في تجنب الكَذْبَةِ وتنكب التظاهر بالعمل لدى السلطان»
Bölüm: “Yalandan Sakınma ve Sultan Katında İş Yapmış Gibi Görünmekten Uzak Durma Hakkında”
لا تتهاوننَّ بإرسال الكَذْبَةِ عند الوالي أو غيره في الهزل، فإنها تُسرع في إبطال الحق وردِّ الصدق مما تأتي به.
Valinin veya bir başkasının yanında şaka yollu bile olsa yalan söylemeyi hafife alma; çünkü yalan, getirdiğin hakikati boşa çıkarmakta ve doğru sözünü reddettirmekte pek çabuk etki eder.
تنكَّبْ فيما بينك وبين السلطان، وفيما بينك وبين الإخوان؛ خُلُقًا قد عرفناه في بعض الوزراء والأعوان وأصحاب الأبَّهات في ادعاء الرجل — عندما يظهر من صاحبه حُسن أثر أو صواب رأي — أنه عَمِل في ذلك وأشار به، وإقراره بذلك إذا مدحه به مادحٌ، وإنْ استطعتَ أن تُعرِّف صاحبك أنك تَنْحَلُهُ صوابَ رأيك — فضلًا عن أنْ تدَّعِي صوابه — وتسنِدَ ذلك إليه وتزيِّنه به فافعل.
Arkadaşından güzel bir eser yahut isabetli bir görüş ortaya çıktığında, kişinin o işte kendisinin çalıştığını ve ona kendisinin işaret ettiğini iddia etmesi, bir öven kendisini bununla övdüğünde de bunu kabul edip onaylaması şeklinde bazı vezirlerde, yardımcılarda ve ululuk taslayan kimselerde gördüğümüz huydan, gerek kendinle sultan arasında gerekse kendinle dostların arasında uzak dur. Hatta arkadaşının isabetli görüşünü kendine mal etmek şöyle dursun, kendi isabetli görüşünü bile ona mal ettiğini, bunu ona dayandırdığını ve onu bununla süslediğini arkadaşına bildirebiliyorsan öyle yap.
فإن الذي أنت آخذ بذلك أكثرُ مما أنت مُعطٍ بأضعاف.
Çünkü bu sayede alacağın karşılık, verdiğinden kat kat fazladır.
مطلبٌ «في التحذير من الإجابة عن سؤال وجه إلى غيرك»
Bölüm: “Başkasına Yöneltilen Bir Soruya Cevap Vermekten Sakındırma Hakkında”
إذا سأل الوالي غيرَك فلا تكوننَّ أنت المُجيبَ عنه، فإن اسْتِلابَك الكلامَ خِفَّةٌ بك واستخفاف منك بالمسئول وبالسائل.
Vali senin dışındaki birine soru sorduğunda, onun yerine cevap veren sakın sen olma. Çünkü senin sözü böyle kapman, senin için bir hafiflik, soru sorulanı ve soru soranı ise hafife almaktır.
وما أنت قائل؟ إنْ قال لك السائل: ما إياك سألت، أو قال لك المسئول عند المسألة يُعادُ له بها: دونك فأجب.
Soru soran sana, “Ben sana sormadım” derse yahut soru kendisine tekrar yöneltildiğinde soru sorulan kimse sana, “Buyur, sen cevap ver” derse ne diyeceksin?
وإذا لم يقصد السائل في المسألة لرجل واحد وعمَّ بها جماعة مَن عنده، فلا تُبادرنَّ بالجواب، ولا تُسابق الجُلساء، ولا تُواثِبْ بالكلام مواثبةً؛ فإن ذلك يجمع مع الشَّينِ التكلُّف والخفة.
Soru soran kimse sorusunda tek bir kişiyi kastetmeyip yanındaki topluluğun tamamına genel olarak sorarsa, hemen cevaba atılma, meclistekilerle yarışa girme ve söze uluorta atılıp durma; çünkü bu davranış, çirkinlikle birlikte yapmacıklığı ve hafifliği de bir araya getirir.
فإنك إذا سبقتَ القومَ إلى الكلام صاروا لكلامِكَ خُصَمَاء فتعقبوه بالعيب والطعن، وإذا أنت لم تعجَل بالجواب وخليته للقوم، اعْتَرَضتَ أقاويلهم على عينك، ثم تدبَّرتها وفكَّرت فيما عندَك، ثم هيَّأت من تفكيرك ومحاسنِ ما سمعتَ جوابًا رضيًّا، ثم استدبرتَ به أقاويلهم حين تصيخُ إليك الأسماع ويهدأ عنك الخصوم.
Zira sen söz söylemekte topluluğun önüne geçersen, onlar senin sözüne hasım kesilirler de sözünü ayıplayıp kötüleyerek ardına düşerler. Ama cevap vermekte acele etmeyip sözü topluluğa bırakırsan, onların sözlerini gözünün önünde tartar, sonra onları iyice düşünür ve kendi yanındakini gözden geçirirsin; ardından kendi düşüncenden ve işittiklerinin en güzellerinden beğenilen bir cevap hazırlarsın. Sonra da kulaklar sana kesildiğinde ve hasımlar karşında yatıştığında bu cevabı onların sözlerinin ardından söylersin.
وإنْ لم يَبْلُغك الكلام حتى يُكتفى بغيرك، أو ينقطع الحديث قبلَ ذلك، فلا يكون من العيب عندك ولا من الغَبْن في نفسك فَوْتُ ما فاتك من الجواب.
Şayet senin dışındakilerle yetinildiği için yahut bundan önce bahis kapandığı için söz sırası sana ulaşmazsa, kaçırdığın cevabı kaçırmış olman senin katında bir kusur, kendi nefsinde de bir kayıp sayılmasın.
فإنَّ صيانَة القول خيرٌ من سوء وضعه، وإنَّ كلمةً واحدةً من الصَّواب تُصيبُ موضِعَها خيرٌ من مائة كلمة تقولها في غير فُرَصِها ومواضعها، مع أنَّ كلام العجلة والبدارِ مُوَكَّلٌ به الزَّلل وسوءُ التقدير، وإنْ ظنَّ صاحبُه أنه قد أتقنَ وأحكم.
Çünkü sözü korumak, onu yanlış yere koymaktan daha hayırlıdır. Yerini bulan tek bir doğru kelime, sırası ve yeri dışında söyleyeceğin yüz kelimeden daha hayırlıdır. Üstelik aceleyle ve atılarak söylenen söze, sahibi onu ne kadar sağlam ve kusursuz söylediğini sanırsa sansın, sürçme ve yanlış takdir musallat edilmiştir.
واعلم أنَّ هذه الأُمور لا تُدرَك ولا تُمْلَك إلَّا برُحْبِ الذَّرْع عند ما قيل وما لم يُقَل، وقلَّةِ الإعظام لما ظهر من المُرُوءة وما لم يَظْهَر، وسَخاوَةِ النفس عن كثيرٍ من الصَّواب؛ مخافة الخلاف ومخافة العجلة ومخافة الحسد ومخافة المِرَاء.
Bil ki bu işler ancak söylenen ve söylenmeyen şeyler karşısında gönül genişliği göstermekle, ortaya çıkan ve çıkmayan mürüvveti (insanlık faziletini) gözde büyütmemekle, ayrıca ihtilaf korkusu, acelecilik korkusu, haset korkusu ve tartışma korkusuyla doğruların birçoğundan feragat edebilen bir gönül cömertliğiyle anlaşılır ve elde edilir.
مطلبٌ «في آداب الاستماع»
Bölüm: “Dinleme Âdâbı Hakkında”
إذا كلَّمك الوالي فأصغِ إلى كلامه، ولا تَشْغَل طَرْفَك عنه بنظرٍ إلى غيره، ولا أطرافك بعملٍ، ولا قلبك بحديث نفس.
Vali seninle konuştuğunda onun sözüne kulak ver; gözünü ondan ayırıp başkasına bakmakla, uzuvlarını bir işle, kalbini de içinden geçen düşüncelerle meşgul etme.
واحذر هذه الخصلة من نفسك، وتعاهدْها بجهدك.
Nefsinde bu huydan sakın ve bütün gayretinle bunu gözetip kontrol altında tut.
مطلبٌ «في حثِّ الوزير على مصانعة نظرائه»
Bölüm: “Veziri Emsalleriyle İyi Geçinmeye Teşvik Hakkında”
ارْفُقْ بنُظَرائك من وزراء السلطان وأَخِلَّائه ودُخلائه، واتَّخذهم إخوانًا ولا تتَّخذهم أعداءً، ولا تنافِسْهم في الكلمة يتقربون بها، أو العمل يُؤمَرون به دونك.
Sultanın vezirlerinden, yakın dostlarından ve sırdaşlarından olan emsallerine yumuşak davran; onları düşman değil, kardeş edin. Sultanın gözüne girmeye çalıştıkları bir sözde yahut seni bırakıp kendilerine emredilen bir işte onlarla çekişmeye girme.
فإنِّما أنت في ذلك أحدُ رجلين: إمَّا أنْ يكونَ عندك فضلٌ على ما عند غيرك، فسوف يبدو ذلك ويُحتاج إليه ويُلتمسُ منك، وأنت مُجْمِلٌ.
Çünkü sen bu konuda iki kişiden birisin: Ya sende başkasında bulunmayandan fazla bir üstünlük vardır; sen vakar ve itidal içinde durdukça bu üstünlük yakında ortaya çıkacak, ona ihtiyaç duyulacak ve senden talep edilecektir.
وإمَّا ألَّا يكون ذلك عندك، فما أنت مصيبٌ من حاجتك عند وزراء السلطان بمُقارَبتك ومُلاءمتك إيَّاهم ومُلاينتِك.
Ya da sende bu üstünlük yoktur; o zaman da sultanın vezirleri katındaki ihtiyacına, onlara yakınlık göstererek, onlarla uyum sağlayarak ve yumuşak davranarak kavuşabilirsin.
وما أنت واجدٌ في موافقتك إيَّاهم ولِينك لهم من مُوافقتهم إياك ولِينهم لك، أفضل ممَّا أنت مُدركٌ بالمنافسة والمنافرة لهم.
Onlara uyum göstermende ve yumuşak davranmanda onlardan göreceğin uyum ve yumuşaklık, onlarla çekişerek ve zıtlaşarak elde edeceğin şeyden daha üstündür.
لا تَجْتَرِئَنَّ على خِلاف أصحابك عند الوالي؛ ثِقةً باعترافهم لك ومعرفتهم بفضل رأيك.
Senin üstünlüğünü kabul ettiklerine ve görüşünün değerini bildiklerine güvenerek, valinin yanında arkadaşlarına muhalefet etmeye sakın cüret etme.
فإنَّا قد رأينا الناس يعترفون بفصل الرجل وينقادون له ويتعلَّمون منه، وهم أخْلِيَاءٌ، فإذا حضروا السلطان لم يرضَ أحدٌ منهم أنْ يُقِرَّ له، ولا أنْ يكون له عليه في الرأي والعِلْم فضلٌ، فاجتَرَأوا عليه بالخلاف والنَّقْض.
Çünkü biz insanların, kendi başlarına olduklarında bir adamın üstünlüğünü kabul ettiklerini, ona boyun eğdiklerini ve ondan öğrendiklerini; fakat sultanın huzuruna çıktıklarında içlerinden hiçbirinin bunu ikrar etmeye ve görüş ile ilimde onun kendisine üstün olmasına razı olmadığını, bu yüzden de muhalefet ve itirazla onun üzerine atılmaya cüret ettiklerini gördük.
فإن ناقضهم صار كأحدهم، وليس بواجدٍ في كل حين سامعًا فَهِمًا أو قاضيًا عَدْلًا.
Eğer onlarla zıtlaşıp tartışmaya girerse onlardan biri gibi olur; üstelik her zaman anlayışlı bir dinleyici yahut adil bir hakem de bulamaz.
وإنْ تَرَكَ مناقضتهم كان مغلوبَ الرأي مردودَ القول.
Onlarla tartışmayı bırakırsa, bu defa da görüşü yenik düşmüş, sözü reddedilmiş olur.
مطلبٌ «في تحذير جليس السلطان من الاستئثار بصحبته»
Bölüm: “Sultanın Meclis Arkadaşını Onun Dostluğunu Tekeline Almaktan Sakındırma Hakkında”
إذا أصبتَ عند السلطان لُطْفَ منزلة؛ لغَناء يَجِده عندك أو هوًى يكون له فيك، فلا تَطْمحنَّ كلَّ الطِّماح، ولا تُزيِّننَّ لك نفسُك المزايلة له عن أليفه وموضع ثقته وسرِّه قَبْلَك؛ تريد أنْ تقْلَعه وتَدْخُل دونه، فإنَّ هذه خَلَّة من خلال السَّفه قد يُبْتلَى بها الحُلماءُ عند الدُّنُوِّ من السلطان؛ حتى يُحدِّثَ الرجل منهم نفسه أنْ يكون دون الأهل والولد، لفضلٍ يظُنُّه بنفسه أو نقصٍ يظنه بغيره.
Sende bulduğu bir yeterlilik yahut sana duyduğu bir meyil sebebiyle sultanın katında güzel bir mevki elde ettiğinde sakın büsbütün ihtirasa kapılma; onu senden önceki can dostundan, güvendiği kimseden ve sırdaşından ayırmayı —onu yerinden söküp atmak ve yerine kendin geçmek isteyerek— nefsin sana süslü göstermesin. Çünkü bu, aklı başında kimselerin bile sultana yakınlaştıklarında müptela olabildikleri akılsızlık huylarından biridir; öyle ki içlerinden biri, kendisinde vehmettiği bir üstünlük yahut başkasında vehmettiği bir eksiklik yüzünden, sultanın ailesinin ve evladının bile önüne geçmeyi içinden geçirir.
ولكلِّ رجلٍ من الملوك أو ذوي هيئةٍ من السُّوقة أليفٌ وأنيسٌ، قد عَرف روحه واطَّلع على قلبه، فليستْ عليه مئونة في تبذُّل يتبذَّلُه عنده، أو رأيٍ يسْتَبِين منه، أو سرٍّ يفشيه إليه، غير أنَّ تلك الأنَسَة وذلك الإلْف يَسْتخرج من كل واحد منهما ما لم يكن ليظهرَ منه عند الانقباض والتشدُّد، ولو التمس مُلتمسٌ مثل ذلك عند مَن يستأنِف ملاطفته ومؤانسته ومناسمته — وإنْ كان ذا فضل في الرأي وبسطةٍ في العلم — لم يجد عنده مثل ما هو منتفعٌ به ممن هو دون ذلك في الرأي، ممن قد كُفي مؤانستَه ووقع على طباعه.
Hükümdarlardan yahut halkın ileri gelenlerinden her birinin, ruhunu tanıyan ve kalbinin içini bilen bir can dostu ve sırdaşı vardır; onun yanında resmiyeti bırakıp rahat davranmakta, ondan bir görüş sormakta yahut ona bir sırrını açmakta kendisine hiçbir külfet yoktur. Üstelik bu yakınlık ve bu ülfet, tutukluk ve resmiyet hâlinde ikisinden de sadır olmayacak şeyleri her birinden ortaya çıkarır. Bir kimse, görüşte üstün ve ilimde derin olsa bile, kendisiyle yeni yeni samimiyet kurmaya, yakınlaşmaya ve fısıldaşmaya başladığı birinden bunun benzerini arayacak olsa; görüş bakımından ondan daha aşağıda bulunan, fakat alışma külfetini çoktan aştığı ve huyuna suyuna vakıf olduğu kimseden elde ettiği faydanın benzerini onda bulamaz.
لأنَّ الأنَسَةَ رَوْح للقلوب، وأنَّ الوَحْشة رَوْع عليها، ولا يَلْتَاط بالقلوب إلَّا ما لانَ عليها، ومَنِ استقبل الأُنس بالوحشة استقبلَ أمرًا ذا مئونة.
Çünkü yakınlık kalpler için bir rahatlık, yabancılık ise onlar için bir ürküntüdür. Kalplere ancak onlara yumuşak gelen şeyler yapışıp kaynaşır; ülfeti yabancılıkla karşılayan kimse, külfetli bir işe girişmiş olur.
فإذا كلَّفتْك نفسُك السُّمُوَّ إلى منزلة من وصفتُ لك، فاقْدَعْها عن ذلك بمعرفة فضل الأليف والأنيس، وإذا حدَّثْتك نفسك أو غيرُك ممن لعلَّه أنْ يكون عنده فضل في مُرُوءة؛ أنك أولى بالمنزلة عند السلطان من بعض دُخلائه وثقاته، فاذكر الذي على السلطان من حقِّ أليفه وثقته وأنيسه في التكرِمة والمكانة والرأي، والذي يُعينه على ذلك من الرأي أنه يَجِدُ عنده من الألف والأنس ما ليس واجدًا عند غيره.
Nefsin seni, sana tarif ettiğim kimsenin mevkiine yükselmeye zorladığında, eski dostun ve sırdaşın üstünlüğünü bilerek nefsini bundan dizginle. Yine nefsin yahut mürüvvetçe üstünlüğü bulunabilecek bir başkası, sultanın katındaki mevkie onun bazı sırdaşlarından ve güvendiği kimselerden daha layık olduğunu sana fısıldarsa; eski dostunun, güvendiği kimsenin ve sırdaşının ikram, makam ve görüş bakımından sultan üzerindeki hakkını ve sultanın başkasında bulamadığı ülfet ve yakınlığı onda bulması sebebiyle bu görüşünde kendisini destekleyen durumu hatırla.
فليكن هذا مما تتحفَّظ فيه على نفسك وتعرفُ فيه عذر السلطان ورأيه.
İşte bu, kendi nefsine karşı sakınacağın ve sultanın mazeretini ve görüşünü anlayacağın hususlardan olsun.
والرأي لنفسك مِثلُ ذلك، إن أرادك مريدٌ على الدخول دون أليفك وأنيسك وموضع ثقتك وسرِّك وجِدِّك وهزلك.
Birisi senin can dostunun, yoldaşının, güvendiğin kimsenin, sırdaşının, ciddiyet ve şaka arkadaşının yerine geçmek isterse, senin kendin için benimseyeceğin görüş de bunun gibidir.
واعلم أنه يكاد يكون لكل رجل غالبة حديث لا يزال يُحدِّث به؛ إمَّا عن بلد من البُلدان، أو ضَرْبٍ من ضروب العلم، أو صِنف من صنوف الناس، أو وجه من وجوه الرأي، وعندما يُغرَمُ به الرجل من ذلك يبدُو منه السُّخْف ويُعرَف منه الهوى.
Bil ki neredeyse her insanın dilinden düşürmeyip durmadan anlattığı baskın bir sohbet konusu vardır: Bu ya beldelerden bir belde, ya ilim dallarından bir dal, ya insan sınıflarından bir sınıf yahut görüş yönlerinden bir yöndür. Kişi bunlardan birine aşırı tutulduğunda ondan akıl zayıflığı sadır olur ve zaafı anlaşılır.
فاجتنب ذلك في كل موطن، ثمَّ عند السلطان خاصَّةً.
Öyleyse her yerde, bilhassa sultanın yanında bundan sakın.
مطلبٌ «في كتمان ما تكرهه من رأي السلطان»
Bölüm: “Sultanın Hoşlanmadığın Görüşünü Gizlemek Hakkında”
لا تَشْكُوَنَّ إلى وزراء السلطان ودُخلائه ما اطَّلعتَ عليه من رأي تكْرهه له، فإنَّك لا تَزِيد على أنْ تفطِّنَهم لهواه، أو تُقرِّبَهم منه وتُغرِيهم بِتَزيين ذلك، والميل عليك معه.
Sultanın hoşuna gitmeyen bir görüşüne vakıf olduğunda, bunu sakın onun vezirlerine ve sırdaşlarına şikâyet etme. Zira böyle yaparsan, onları sultanın arzusuna uyandırmaktan yahut ona yaklaştırmaktan ve o görüşü süslü gösterip sultanla birlikte senin aleyhine meyletmeye onları kışkırtmaktan başka bir şey yapmış olmazsın.
واعلم أنَّ الرجلَ ذا الجاه عند السلطان والخاصة، لا محالة أنْ يَرى من الوالي ما يخالفه من الرأي في الناس والأمور، فإذا آثر أنْ يكره كلَّ ما خالفه أوشك أنْ يمتعِض من الجفوة يراها في المجلس، أو النَّبْوَة في الحاجة، أو الرد للرأي، أو الإدناء لمن لا يهوَى إدناءَه، أو الإقصاء لمن يكره إقصاءه.
Bil ki sultanın ve seçkinlerin katında itibar sahibi olan bir kimse, insanlar ve işler hakkında validen kendi görüşüne ters düşen şeyleri mutlaka görecektir. Eğer kendine ters düşen her şeyden hoşlanmamayı tercih ederse, mecliste göreceği bir soğukluktan, bir ihtiyacının geri çevrilmesinden, görüşünün reddedilmesinden, yakınlaştırılmasını istemediği birinin yakınlaştırılmasından yahut uzaklaştırılmasını istemediği birinin uzaklaştırılmasından dolayı öfkelenmesi pek yakındır.
فإذا وقعتْ في قلبه الكراهية تغيَّر لذلك وجهه ورأيه وكلامه؛ حتى يبدُو ذلك للسلطان وغيره، فيكون ذلك لفساد منزلته ومُرُوءَته سببًا وداعيًا.
Kalbine hoşnutsuzluk düştüğünde ise bundan dolayı yüzü, görüşü ve sözü değişir; nihayet bu durum sultana ve başkalarına belli olur da mevkiinin ve mürüvvetinin bozulmasına sebep ve vesile teşkil eder.
فَذلِّلْ نفسَك باحتمال ما خالفك من رأي السلطان، وقرِّرْها على أنَّ السلطان إنما كان سلطانًا لتتَّبِعه في رأيه وهواه وأمرِهِ، ولا تكلِّفه اتِّباعَك وتغضَبَ من خلافه إياك.
Öyleyse sultanın sana ters düşen görüşlerine katlanmaya nefsini alıştır ve nefsine şunu iyice yerleştir ki sultan, ancak görüşünde, arzusunda ve emrinde kendisine uyasın diye sultan olmuştur; yoksa onu kendine uymaya zorlayasın ve sana muhalefet etmesine öfkelenesin diye değil.
مطلبٌ «في حثِّ الوزير على تصحيح النصيحة»
Bölüm: “Veziri Nasihati Doğru Vermeye Teşvik Hakkında”
اعلم أنَّ السلطان يقبل من الوزراء التبخيل، ويَعُدُّه منهم شفقةً ونظرًا له، ويحمَدهم عليه.
Bil ki sultan, vezirlerin kendisini cimriliğe yöneltmesini kabul eder; bunu onlardan kendisi için bir şefkat ve iyiliğini gözetme sayar ve bundan ötürü onları över.
فإن كان جوادًا وكنتَ مُبَخِّلًا، شِنْتَ صاحبك بفساد مروءته، وإنْ كنتَ مُسَخِّيًا لم تأمن إضرار ذلك بمنزلتك عنده.
Eğer o cömert biri olur da sen onu cimriliğe yöneltirsen, mürüvvetini bozarak sahibini küçük düşürmüş olursun; eğer onu cömertliğe teşvik eden biri olursan, bu defa da bunun onun katındaki mevkiine zarar vermesinden emin olamazsın.
فالرأي لك تصحيح النصيحة على وجهها، والتماسُ المخلَص من العيب واللائمة فيما تترك من تبخيل صاحبك، بألَّا يعرف منك فيما تدعوه إليه ميلًا إلى شيء من هواك، ولا طلبًا لغير ما ترجو أنْ يَزِينه وينفعه.
Öyleyse senin için doğru görüş, nasihati yerli yerinde ve dosdoğru vermen; sahibini cimriliğe yöneltmeyi terk ettiğin hususta ise, onu davet ettiğin şeyde kendi hevesine yönelik bir meyil yahut onu yücelteceğini ve ona fayda sağlayacağını umduğun şeyden başka bir talep görmemesi suretiyle, ayıplanmaktan ve kınanmaktan kurtulmanın yolunu aramandır.
مطلبٌ «في أنَّ الطالب لصحبة الملوك لا يُفلح حتى يشايعهم ويمالئهم»
Bölüm: “Hükümdarların Dostluğunu İsteyen Kimsenin Onlara Uymadıkça ve Destek Olmadıkça İflah Olmayacağı Hakkında”
لا تكوننَّ صحبتك للملوك إلَّا بعد رياضة منك لنفسك على طاعتهم في المكروه عندَك، وموافقتهم فيما خالفك، وتقدير الأمور على أهوائهم دون هواك، وعلى ألَّا تكتُمَهم سرَّك ولا تستطلِع ما كتموك، وتُخفي ما أطلعوك عليه على الناس كلِّهم حتى تحميَ نفسك الحديث به، وعلى الاجتهاد في رضاهم، والتلطُّف لحاجتهم، والتثبيت لحُجَّتهم، والتصديق لمقالتهم، والتزيين لرأيهم، وعلى قلة الاستقباح لما فعلوا إذا أساءُوا، وترك الانتحال لما فعلوا إذا أحسنوا، وكثرة النشْر لمحاسنهم، وحُسْن السَّتر لمساويهم، والمقاربة لمن قاربوا وإنْ كانوا بُعداء، والمباعدة لمن باعدوا وإنْ كانوا أَقرباء، والاهتمام بأمرهم وإنْ لم يهتمُّوا به، والحفظ لهم وإنْ ضيَّعوه، والذكر لهم وإنْ نَسُوه، والتخفيف عنهم من مئونتك، والاحتمال لهم كلَّ مئونة، والرضى منهم بالعفو، وقلة الرضى من نفسك لهم إلَّا بالاجتهاد.
Hükümdarlarla dostluğun, ancak hoşuna gitmeyen şeylerde onlara itaat etmeye, sana ters düşen hususlarda onlara uymaya ve işleri kendi arzuna göre değil onların arzularına göre takdir etmeye nefsini alıştırdıktan; sırrını onlardan gizlememeye, senden gizlediklerini araştırmamaya ve sana açtıkları şeyi, onu kendi içinden bile konuşmaktan sakınacak kadar bütün insanlardan gizlemeye; onların rızası için çaba göstermeye, ihtiyaçlarını incelikle görmeye, delillerini sağlamlaştırmaya, sözlerini tasdik etmeye ve görüşlerini güzel göstermeye; kötülük yaptıklarında yaptıklarını pek çirkin görmemeye, iyilik yaptıklarında ise yaptıklarını kendine mal etmeyi bırakmaya; iyiliklerini bolca yayıp kötülüklerini güzelce örtmeye; sana uzak olsalar bile yakınlaştırdıklarına yakınlaşmaya, sana yakın olsalar bile uzaklaştırdıklarından uzaklaşmaya; kendileri önemsemeseler bile işlerini önemsemeye, kendileri zayi etseler bile onların hakkını korumaya, kendileri unutsalar bile onları hatırlamaya; kendi külfetini onların üzerinden hafifletip onların her türlü külfetine katlanmaya; onlardan gelecek affa razı olup, kendi nefsinden onlar için ancak var gücünle çaba gösterdiğinde razı olmaya nefsini razı ettikten sonra olsun.
وإنْ وجدتَ عنهم وعن صحبتهم غنًى، فأغنِ عن ذلك نفسك واعتزلْه جَهْدَك.
Eğer onlardan ve onların dostluğundan müstağni kalma imkânı bulursan, nefsini bundan uzak tut ve var gücünle ondan çekil.
فإنَّ من يأخذُ عملهم بحقه، يُحَلْ بينه وبين لذة الدنيا وعمل الآخرة، ومَنْ لا يأخذُ بحقه يحتمل الفضيحةَ في الدنيا والوِزْرَ في الآخرة.
Çünkü onların işini hakkıyla yapan kimse, dünya lezzeti ile ahiret ameli arasından mahrum kalır; hakkıyla yapmayan kimse ise dünyada rezilliği ve ahirette günah yükünü yüklenir.
مطلبٌ «في مضار صحبة السلاطين»
Bölüm: “Sultanlarla Dostluğun Zararları Hakkında”
إنك لا تأمن أنَفَة الملوك إنْ علمتهم، ولا تأمن عقوبتهم إنْ كتمتهم، ولا تأمن غضبتهم إنْ صَدَقتهم، ولا تأمن سَلْوَتهم إنْ حدَّثتهم، وإنَّك إنْ لزمتهم لم تأمن تبرُّمهم بك، وإنْ زايلتهم لم تأمن عقابهم، وإنْ تستأمرهم حملتَ المئونة عليهم، وإنْ قطعت الأمر دونهم لم تأمن فيه مخالفتهم، إنهم إنْ سخطوا عليك أهلكوك، وإنْ رَضُوا عنك تكلَّفت من رضاهم ما لا تُطيق.
Şüphesiz sen, hükümdarlara bir şey öğretecek olsan onların kibrinden, onlardan bir şey gizlesen cezalarından, onlara doğruyu söylesen öfkelerinden, onlarla konuşsan usanmalarından emin olamazsın. Yanlarından ayrılmasan senden bıkmalarından, onlardan ayrılsan cezalarından emin olamazsın. Her işte onlara danışsan üzerlerine külfet yüklemiş olursun, onlara danışmadan işi kestirip atsan bu konuda sana muhalefet etmelerinden emin olamazsın. Onlar sana kızarlarsa seni helak ederler; senden razı olurlarsa, rızalarını kazanmak için gücünün yetmeyeceği külfetlerin altına girersin.
فإن كنتَ حافظًا إنْ بَلَوْك، جَلْدًا إنْ قرَّبوك، أمينًا إن ائتمنوك؛ تُعَلِّمُهُم وأنت تريهم أنك تتعلم منهم، وتُؤدِّبُهم وكأنهم يؤدبونك، تشكرهم ولا تكلِّفُهم الشكر، بصيرًا بأهوائهم، مُؤثرًا لمنافعهم، ذليلًا إنْ ظلموك، راضيًا إنْ أسخطوك، وإلَّا فالبُعْد منهم كل البُعْدِ والحذر منهم كل الحذر.
Eğer seni sınadıklarında sır saklayan, yakınlaştırdıklarında metanetli, sana güvendiklerinde güvenilir biri olursan; onlardan öğreniyormuş gibi görünerek onlara öğretir, sanki onlar seni terbiye ediyormuş gibi onları terbiye edersen; onlara teşekkür eder ve onları teşekküre mecbur bırakmazsan; arzularını iyi gören, menfaatlerini üstün tutan, sana zulmettiklerinde boyun eğen, seni öfkelendirdiklerinde hoşnut kalan biri olursan [ne âlâ]; aksi takdirde onlardan fersah fersah uzak dur ve onlardan son derece sakın.
مطلبٌ «في التحذير من الاغترار بالسلطان والمال والعلم والجاه والشباب»
Bölüm: “İktidar, Mal, İlim, Makam ve Gençlikle Aldanmaktan Sakındırma Hakkında”