Binûn

Dostlar Hakkında

Kaynak: el-Edebü’l-Kebîr · Abdullah İbnü’l-Mukaffa‘ · Hindawi neşri · Türkçe çeviri

المقالة الثانية: في الأصدقاء

İkinci Makale: Dostlar Hakkında

الباب الأول

Birinci Bâb

في الأصدقاء

Dostlar Hakkında

مطلبٌ «في معاملة الناس»

Bölüm: “İnsanlarla Muamele Hakkında”

ابْذُلْ لصديقك دمك ومالك، ولمعرفتك رِفْدك ومَحْضَرك، وللعامَّة بِشْرَك وتحنُّنَك، ولعدوِّك عَدْلك وإنصافك.

Dostuna canını ve malını, tanıdığına bağışını ve yakın ilgini, halka güler yüzünü ve şefkatini, düşmanına ise adaletini ve insafını bezl et (cömertçe sun).

واضنن بدِينك وعِرْضِك على كل أحد.

Dinini ve ırzını ise herkesten kıskanıp koru.

مطلبٌ «في تحذير المرء من انتحاله رأي غيره»

Bölüm: “Kişinin Başkasının Görüşünü Kendine Mal Etmekten Sakındırılması Hakkında”

إنْ سمعت من صاحبك كلامًا أو رأيتَ منه رأيًا يعجبك، فلا تنتحِلْه تَزَيُّنًا به عند الناس، واكتفِ من التزيُّن بأن تجتني الصَّواب إذا سمعته، وتنسُبَه إلى صاحبه.

Dostundan hoşuna giden bir söz işitir ya da bir görüş görürsen, insanların gözünde onunla süslenmek için bunu kendine mal etme. Süslenmek adına, doğruyu işittiğinde onu devşirmek ve sahibine nispet etmekle yetin.

واعلم أنَّ انتحالك ذلك مسخطةٌ لصاحبك، وأنَّ فيه مع ذلك عارًا وسُخْفًا.

Bil ki onu kendine mal etmen dostunu öfkelendirecek bir şeydir; üstelik bunda utanç ve akılsızlık da vardır.

فإن بلغ بك ذلك أنْ تُشير برأي الرجل وتتكلمَ بكلامه وهو يسمع؛ جَمَعْتَ مع الظلم قِلَّةَ الحياء، وهذا من سُوء الأدب الفاشي في الناس.

Eğer bu durum, adamın kendisi işitirken onun görüşüyle yol göstermene ve onun sözüyle konuşmana kadar varırsa, zulümle birlikte hayasızlığı da bir araya getirmiş olursun. Bu ise insanlar arasında yaygınlaşmış olan edepsizliklerdendir.

ومن تمام حُسن الخُلُق والأدب في هذا الباب، أنْ تَسْخُو نفسُك لأخيك بما انتحلَ من كلامك ورأيك، وتنسُبَ إليه رأيه وكلامه، وتُزيِّنَه مع ذلك ما استطعت.

Bu konuda güzel ahlak ve edebin kemali, senin sözünden ve görüşünden kendine mal ettiği şey hususunda kardeşine karşı gönlü bol davranman, kendi görüşünü ve sözünü ona nispet etmen, bununla birlikte gücün yettiğince onu süslemendir.

ولا يكوننَّ من خُلُقِك أنْ تبتدئ حديثًا ثم تقطعه وتقول: سوف، كأنك رَوَّأتَ فيه بعد ابتدائك إياه، وليكن تروِّيك فيه قبل التفوُّه به، فإن احتجان الحديث بعد افتتاحه سُخْف وغمٌّ.

Bir söze başlayıp sonra onu yarıda kesmek ve sanki başladıktan sonra üzerinde düşünmüşsün gibi “Sonra [söylerim]” demek senin huylarından olmasın. Onun üzerinde düşünmen, onu dile getirmeden önce olsun. Zira söze başladıktan sonra onu kendine saklamak akılsızlık ve sıkıntıdır.

مطلبٌ «في الحضِّ على تخير المواضع لرأيك»

Bölüm: “Görüşün İçin Uygun Yerleri Seçmeye Teşvik Hakkında”

اخزُنْ عقلك وكلامك إلَّا عند إصابة الموضع؛ فإنه ليس في كلِّ حين يحسُنُ كلُّ صواب، وإنما تمام إصابة الرأي والقول بإصابة الموضع، فإن أخطأك ذلك أدخلتَ المِحنة على عقلك وقولك حتى تأتي في موضعه، وإنْ أتيت به في غير موضعه، أتَيْتَ به وهو لا بَهاء ولا طُلاوة له.

Uygun yeri bulmadıkça aklını ve sözünü sakla. Çünkü her doğru her vakitte güzel olmaz. Görüş ve sözde tam isabet, ancak yerini bulmakla olur. Eğer bunu kaçırırsan, yerini buluncaya kadar aklını ve sözünü mihnete sokmuş olursun. Onu yersiz söylersen, hiçbir güzelliği ve tatlılığı olmaksızın ortaya koymuş olursun.

وليعرفِ العلماء حين تُجالسهم أنَّك على أنْ تسمعَ أحرص منك على أنْ تقول.

Âlimlerle oturduğun zaman, senin dinlemeye konuşmaktan daha istekli olduğunu bilsinler.

مطلبٌ «في تجنب الهزل ولو كان مزاحًا ما لم تكبت به عدوًّا»

Bölüm: “Bir Düşmanı Alt Etmek İçin Olmadıkça, Şaka Yollu Bile Olsa Ciddiyetsizlikten Kaçınmak Hakkında”

إن آثرتَ أنْ تُفاخر أحدًا ممن تستأنِس إليه في لَهْو الحديث، فاجعلْ غاية ذلك الجِدَّ، ولا تعتدْ أنْ تتكلم فيه بما كان هزلًا، فإذا بلغه أو قارَبَه فدَعْه.

Sohbet esnasında kendisiyle ünsiyet kurduğun birine karşı övünmeyi tercih edersen, bunun son sınırını ciddiyet yap. O konuda şaka ve ciddiyetsizlik olan şeyleri konuşmayı âdet edinme; iş o raddeye varır ya da yaklaşırsa onu bırak.

ولا تخلطنَّ بالجدِّ هزلًا، ولا بالهزل جدًّا؛ فإنك إنْ خلطت بالجد هزلًا هجَّنته، وإنْ خلطت بالهزل جدًّا كدرته.

Ciddiyete şaka, şakaya da ciddiyet karıştırma. Zira ciddiyete şaka karıştırırsan onu çirkinleştirirsin; şakaya ciddiyet karıştırırsan tadını kaçırırsın.

غير أني قد علِمْتُ مَوْطنًا واحدًا إنْ قدرت أنْ تستقبل فيه الجِدَّ بالهزل، أصبتَ الرأي وظهرتَ على الأقران؛ وذلك أنْ يتورَّدَك متورِّدٌ بالسفه والغضب وسُوء اللفظ، فتجيبه إجابة الهازل المداعب، بُرحْبٍ من الذَّرْع، وطلاقةٍ من الوجه، وثباتٍ من المنطق.

Ancak ben tek bir yer biliyorum ki orada ciddiyeti şaka ile karşılamaya güç yetirebilirsen, doğru görüşü tutturmuş ve akranlarına üstün gelmiş olursun. O da birinin küstahlık, öfke ve kötü sözle senin üzerine gelmesi, senin ise ona gönül genişliği, güler yüz ve sağlam bir mantıkla şaka yapan, latife eden birinin cevabıyla karşılık vermendir.

مطلبٌ «في أن لا خوف عليك من أخي الثقة أنْ يخالط العدو»

Bölüm: “Güvenilir Kardeşinin Düşmanla Karışıp Görüşmesinden Sana Korku Olmadığı Hakkında”

إنْ رأيت صاحبك مع عدوِّك فلا يُغضبنَّك ذلك؛ فإنما هو أحد رجلين: إنْ كان رجلًا من إخوان الثقة فأنفعُ مَواطِنه لك أقربُها من عدوِّك؛ لشَرٍّ يكفه عنك أو لعورة يسترها منك، أو غائبة يطَّلع عليها لك، فأمَّا صديقك فما أغناك أنْ يحضره ذو ثقتك.

Dostunu düşmanının yanında görürsen bu seni öfkelendirmesin. Çünkü o, iki kişiden biridir: Eğer güvenilir kardeşlerinden biriyse, onun senin için en faydalı olduğu yer düşmanına en yakın olduğu yerdir; senden savacağı bir şer, senin adına örteceği bir kusur ya da senin için muttali olacağı gizli bir durum sebebiyle [böyledir]. Dostuna gelince, güvendiğin kişinin onun yanında bulunmasına zaten hiç ihtiyacın yoktur.

وإنْ كان رجلًا من غير خاصَّة إخوانك، فبأي حقٍّ تقطعه عن الناس وتُكَلِّفه ألَّا يُصاحب ولا يُجالس إلَّا مَن تهوى؟

Eğer özel kardeşlerinden olmayan biriyse, hangi hakla onu insanlardan koparıp yalnızca senin istediğin kimselerle dostluk kurmaya ve oturup kalkmaya mecbur tutarsın?

تحفَّظ في مجلسك وكلامك من التطاول على الأصحاب، وطِبْ نفسًا عن كثير ممَّا يعرِض لك فيه صوابُ القول والرأي، مداراةً لأَنْ يظُنَّ أصحابك أنَّك إنما تُريد التطاول عليهم.

Meclisinde ve konuşmanda dostlarına karşı büyüklük taslamaktan sakın. Doğru söz ve görüşün sana göründüğü pek çok konuda, dostlarının onlara karşı üstünlük taslamak istediğini sanmalarını önlemek adına gönül hoşluğuyla bundan vazgeç.

مطلبٌ «في التحفظ من الصديق المقبل بوده»

Bölüm: “Sevgisiyle Yönelen Dosta Karşı İhtiyatlı Olmak Hakkında”

إذا أقبل إليك مُقبلٌ بِوُدِّهِ فَسَرَّك ألَّا يُدبر عنك، فلا تُنعِم الإقبال عليه والتفتُّح له؛ فإن الإنسان طُبع على ضرائب لُؤم، فمن شأنه أنْ يرحل عمَّن لَصِق به، ويلصق بمن رحل عنه إلَّا من حفِظ بالأدب نفسَه وكابر طبعَه.

Biri sevgisiyle sana yöneldiğinde, onun senden yüz çevirmemesi seni sevindiriyorsa, ona aşırı yönelip tamamen açılma. Çünkü insan, birtakım alçaklık huyları üzerine yaratılmıştır; kendine yapışandan uzaklaşmak ve kendinden uzaklaşana yapışmak onun şanındandır. Ancak nefsini edeple koruyan ve tabiatına galip gelen kimse müstesnadır.

فتحفظ من هذا فيك وفي غيرك.

Öyleyse hem kendinde hem de başkasında bu duruma karşı ihtiyatlı ol.

مطلبٌ «في أنَّ الدَّعِيَّ لا محالة مفضوح»

Bölüm: “Bilgiçlik Taslayanın Kaçınılmaz Olarak Rezil Olacağı Hakkında”

لا تُكثِرنَّ ادِّعاء العلم في كل ما يعرِض بينك وبين أصحابك، فإنَّك من ذلك بين فضيحتين: إمَّا أنْ ينازعوك فيما ادَّعيتَ؛ فيُهْجَم منك على الجهالة والصَّلَف.

Seninle dostların arasında ortaya çıkan her konuda bilginlik taslamayı çoğaltma. Zira sen bu yüzden iki rezillik arasındasın: Ya iddia ettiğin konuda seninle çekişirler de cehaletin ve kibrin ansızın ortaya dökülür.

وإمَّا ألَّا ينازعوك ويُخَلُّوا في يديك ما ادَّعيت من الأمور، فينكشفَ منك التصنُّع والمَعْجَزَةُ.

Ya da seninle çekişmezler ve iddia ettiğin işleri senin eline bırakırlar da yapmacıklığın ve acizliğin açığa çıkar.

واستحِ الحياءَ كلَّه من أنْ تخبر صاحبك أنَّك عالم وأنه جاهل؛ مصرِّحًا أو مُعَرِّضًا.

Açıkça ya da üstü kapalı olarak, dostuna kendinin âlim, onunsa cahil olduğunu söylemekten son derece haya et.

وإنْ استطلت على الأكْفَاء فلا تثقنَّ منهم بالصفاء.

Akranlarına karşı üstünlük taslarsan, onlardan samimiyet göreceğine güvenme.

وإنْ آنست من نفسك فضلًا فتحرَّج أنْ تذكره أو تُبْديه، واعلم أنَّ ظهوره منك بذلك الوجه يقرِّر لك في قلوب الناس من العيبِ أكثرَ مما يقرِّر لك من الفضل.

Kendinde bir üstünlük sezersen, onu anmaktan ya da açığa vurmaktan çekin. Bil ki onun senden bu şekilde zuhur etmesi, insanların kalplerinde senin lehine yerleştireceği üstünlükten çok, aleyhine kusur yerleştirir.

واعلم أنَّك إنْ صبرت ولم تَعْجَلْ ظهر ذلك منك بالوجه الجميل المعروف عند الناس.

Ve bil ki sabreder ve acele etmezsen, bu üstünlük senden insanlar nezdinde bilinen güzel bir biçimde ortaya çıkar.

ولا يَخفَيَنَّ عليك أن حرص الرجل على إظهار ما عنده، وقِلَّةَ وقاره في ذلك بابٌ من أبواب البخل واللؤم.

Şu da sana gizli kalmasın ki kişinin sahip olduğu şeyi gösterme hırsı ve bu konudaki vakarsızlığı, cimrilik ve alçaklık kapılarından bir kapıdır.

وأنَّ من خير الأعوان على ذلك السخاءَ والتكرُّمَ.

Bu konuda en hayırlı yardımcılar ise cömertlik ve keremdir.

وإنْ أردت أنْ تَلبَسَ ثوب الوقار والجمال، وتتحلَّى بحلية المودَّة عند العامة، وتسلك الجَدَدَ الذي لا خَبار فيه ولا عثَار، فكن عالمًا كجاهل وناطقًا كعييٍّ.

Eğer vakar ve güzellik elbisesini giymek, halk nezdinde sevgi ziynetiyle süslenmek ve içinde gevşek toprağı ve sürçmesi olmayan düz bir yola girmek istiyorsan; cahil gibi duran bir âlim ve tutuk dilli gibi duran bir hatip ol.

فأمَّا العلم فيزينك ويرشدك، وأمَّا قلة ادعائه فينفي عنك الحسدَ، وأمَّا المنطق «إذا احتجت إليه» فيبلغك حاجتك، وأمَّا الصمت فيكسبك المحبة والوقار.

İlim seni süsler ve sana doğru yolu gösterir; onu iddia etmeyi azaltmak ise senden hasedi uzaklaştırır. Konuşmak —“ona ihtiyaç duyduğunda”— seni ihtiyacına ulaştırır; susmak ise sana sevgi ve vakar kazandırır.

وإذا رأيت رجلًا يحدِّث حديثًا قد علمته أو يُخبر خبرًا قد سمعته، فلا تشاركه فيه ولا تتعقبه عليه، حِرصًا على أنْ يَعلم الناس أنك قد علمته، فإنَّ في ذلك خِفةً وشُحًّا وسوء أدب وسُخْفًا.

Bir adamın, senin bildiğin bir sözü anlattığını ya da işittiğin bir haberi verdiğini görürsen, insanların senin bunu zaten bildiğini öğrenmeleri hırsıyla ona ortak olma ve hatasını yakalamaya çalışma. Çünkü bunda hafiflik, kıskançlık, edepsizlik ve akılsızlık vardır.

ولْيعرف إخوانُك والعامة أنك «إنْ استطعت» إلى أنْ تفعل ما لا تقول، أقربُ منك إلى أنْ تقول ما لا تفعل.

Kardeşlerin ve halk bilsin ki sen —“gücün yettiğince”— söylemediğini yapmaya, yapmadığını söylemekten daha yakınsın.

فإن فضلَ القول على الفعل عارٌ وهُجنةٌ، وفضل الفعل على القول زينةٌ.

Çünkü sözün fiilden fazla olması utanç ve çirkinlik, fiilin sözden fazla olması ise bir süstür.

وأنت حقيقٌ فيما وعدتَ من نفسك، أو أخبرت به صاحبك أنْ تحتجن بعض ما في نفسك؛ إعدادًا لفضل الفعل على القول، وتحرُّزًا بذلك عن تقصير فعل إن قصَّر، وقلما يكون إلَّا مقصِّرًا.

Kendinle ilgili söz verdiğin ya da dostuna haber verdiğin şeylerde, fiilin sözden üstün olmasına bir hazırlık olarak ve —çoğu zaman eksik kalmaktan kurtulamayan— fiilin olası bir eksikliğinden sakınmak amacıyla, içindekinin bir kısmını kendine saklaman sana yaraşır.

مطلبٌ «في أنَّ واجب المرء نحو عدوه العدل ونحو صديقه الرضاء»

Bölüm: “Kişinin Düşmanına Karşı Görevinin Adalet, Dostuna Karşı Görevinin İse Rıza Olduğu Hakkında”

احفظ قول الحكيم الذي قال: لتكن غايتُك فيما بينك وبين عدوِّك العدل، وفيما بينك وبين صديقك الرضاء.

Şu hakîmin sözünü belleyip koru; demiştir ki: “Seninle düşmanın arasındaki gayen adalet, seninle dostun arasındaki gayen ise hoşnutluk olsun.”

وذلك أنَّ العدوَّ خَصْمٌ تَصْرَعه بالحجة، وتغلِبه بالحكام، وأنَّ الصديق ليس بينك وبينه قاض، فإنما حَكَمُه رضاه.

Bunun sebebi şudur: Düşman, delille yere sereceğin ve hakimler aracılığıyla alt edeceğin bir hasımdır; dost ise seninle kendisi arasında kadı olmayan kimsedir, onun hakemi ancak kendi rızasıdır.

مطلبٌ «في التثبُّت من الصديق قبل الإقدام عليه»

Bölüm: “Dost Edinmeye Girişmeden Önce Onu İyice Araştırmak Hakkında”

اجعل غاية تشبُّثك في مؤاخاة مَن تؤاخي، ومواصلة من تواصل توطينَ نفسك على أنه لا سبيل لك إلى قطيعة أخيك، وإنْ ظهر لك منه ما تكره، فإنه ليس كالمملوك تُعتِقه متى شئت، أو كالمرأة التي تطلقها إذا شئت، ولكنَّه عِرضُك ومروءتك، فإنما مُروءة الرجل إخوانه وأخدانه، فإن عَثَر الناس على أنك قطعتَ رجلًا من إخوانك، «وإنْ كنت مُعذرًا» نزل ذلك عند أكثرهم بمنزلة الخيانة للإخاء والمَلال فيه، وإنْ أنت مع ذلك تصبَّرت على مُقارَّته على غير الرضَى، عاد ذلك إلى العيب والنقيصة.

Kardeş edineceğin kimseyle kardeşlik kurmakta ve görüşeceğin kimseyle ilişkiyi sürdürmekte en büyük tutunacağın şey, kardeşinden hoşlanmadığın bir durum görsen bile ondan kopmana hiçbir yol olmadığına nefsini alıştırman olsun. Çünkü o, dilediğin zaman azat edeceğin bir köle ya da istediğin vakit boşayacağın bir kadın gibi değildir; bilakis o senin ırzın ve mürüvvetindir. Zira kişinin mürüvveti ancak kardeşleri ve dostlarıdır. Eğer insanlar —“sen mazur olsan bile”— kardeşlerinden biriyle bağını kopardığını öğrenirlerse, bu durum onların çoğunun nezdinde kardeşliğe ihanet ve ondan usanma yerine geçer. Buna karşılık, hoşnut olmadığın halde onunla birlikte kalmaya katlanırsan, bu da dönüp dolaşıp ayıba ve noksanlığa varır.

فالاتئادَ الاتئاد! والتثبُّتَ التثبُّت!

Öyleyse teenni, yine teenni! İhtiyat, yine ihtiyat!

وإذا نظرت في حال من ترتئيه لإخائك، فإن كان من إخوان الدين، فليكن فقيهًا غير مُراء ولا حريصٍ، وإنْ كان من إخوان الدنيا، فليكن حرًّا ليس بجاهل ولا كذاب ولا شِرِّير ولا مشنوع.

Kardeşliğin için uygun gördüğün kimsenin haline baktığında; eğer din kardeşlerinden olacaksa riyakâr ve hırslı olmayan bir fakih (anlayışlı kimse) olsun; eğer dünya kardeşlerinden olacaksa cahil, yalancı, şerli ve ayıplanmış olmayan hür tabiatlı biri olsun.

فإن الجاهلَ أهلٌ أنْ يهربَ منه أبواه، وإنَّ الكذَّاب لا يكون أخًا صادقًا؛ لأن الكذب الذي يجري على لسانه إنما هو من فضول كذِب قلبه، «وإنما سمي الصديق من الصدق، وقد يُتَّهم صِدق القلب وإن صدق اللسان، فكيف إذا ظهر الكذب على اللسان؟» وإن الشرِّير يَكسِبُك العدوَّ، ولا حاجة لك في صداقة تجلب العداوة، وإنَّ المشنوع شانعٌ صاحبه.

Çünkü cahil, anne ve babasının bile kendisinden kaçmasına layık biridir. Yalancı ise sadık bir kardeş olamaz; zira dilinde dolaşan yalan, ancak kalbindeki yalanın taşmasındandır. —“Dost [sadîk] da adını doğruluktan [sıdktan] almıştır. Dil doğru söylese bile bazen kalbin doğruluğu töhmet altında kalır; hal böyleyken yalan dilde zahir olursa nasıl olur?”— Şerli kimse ise sana düşman kazandırır; düşmanlık getiren bir dostluğa senin ihtiyacın yoktur. Ayıplanmış kimse de dostunu rezil edicidir.

واعلم أنَّ انقباضك عن الناس يكسبك العداوة، وأنَّ انبساطك إليهم يكسبك صديق السوء، وسوءُ الأصدقاء أضرُّ من بغض الأعداء، فإنك إنْ واصلتَ صديق السوء أعْيَتْك جرائره، وإن قطعته شانَك اسم القطيعة، وألزمك ذلك من يرفع عيبَك ولا ينشرُ عُذرَك، فإن المعايب تَنْمي والمعاذيرَ لا تنمي.

Bil ki insanlardan uzak durman sana düşmanlık kazandırır; onlara fazla açılman ise sana kötü dost kazandırır. Kötü dostlar ise düşmanların kininden daha zararlıdır. Zira kötü dostla ilişkiyi sürdürürsen onun suçları seni tüketir; ondan bağını koparırsan ayrılık adı seni lekeler ve bu durum, senin ayıbını öne çıkarıp mazeretini yaymayan kimseleri başına musallat eder. Çünkü ayıplar büyüyüp yayılır, mazeretler ise büyüyüp yayılmaz.

مطلبٌ «فيما ينبغي للعاقل أنْ يسلكه إزاء العامة والخاصة»

Bölüm: “Akıllı Kişinin Avam ve Havas Karşısında İzlemesi Gereken Yol Hakkında”

الْبَسْ للناس لباسين ليس للعاقل بُدٌّ منهما، ولا عيشَ ولا مروءة إلَّا بهما: لباسَ انقباض واحتجاز من الناس، تلبسه للعامة فلا يلقَوْنَك إلَّا متحفِّظًا متشددًا متحرِّزًا مستعدًّا.

İnsanlara karşı, akıllı kimsenin kendilerinden vazgeçemeyeceği, yaşamanın ve mürüvvetin ancak kendileriyle mümkün olduğu iki elbise giy: İnsanlardan çekinme ve korunma elbisesini avama karşı giyersin ki seninle yalnızca temkinli, sıkı, ihtiyatlı ve hazırlıklı olduğun halde karşılaşsınlar.

ولباسَ انبساط واستئناس، تلبسه للخاصة الثقات من أصدقائك؛ فتلقاهم بذات صدرك وتُفضي إليهم بمصون حديثك، وتضع عنك مئونة الحَذَر والتحفُّظ فيما بينك وبينهم.

Açılma ve ünsiyet elbisesini ise dostlarından güvenilir olan seçkinlere karşı giyersin; böylece onları içindeki samimiyetle karşılar, saklı tuttuğun sözlerini onlara açar ve onlarla kendi aranda sakınma ve temkinli olma külfetini üzerinden atarsın.

وأهل هذه الطبقة — الذين هم أهلها — قليلٌ من قليل حقًّا؛ لأن ذا الرأي لا يُدخل أحدًا من نفسه هذا المَدْخَل إلَّا بعد الاختبار والتكشُّف، والثقة بصدق النصيحة ووفاء العهد.

Bu tabakanın —gerçekten ehli olan— mensupları ise azdan da azdır. Çünkü görüş sahibi kimse, sınayıp iç yüzünü öğrenmeden, öğüdünün samimiyetine ve ahde vefasına güvenmeden hiç kimseyi nefsinde bu makama sokmaz.

مطلبٌ «فيما ينبغي للعاقل أنْ يغلبه على لسانه»

Bölüm: “Akıllı Kişinin Diline Hakim Kılması Gereken Şey Hakkında”

اعلم أنَّ لسانك أداةٌ مُصْلَتَةٌ، يتغالب عليه عقلك وغضبك وهواك وجهلك، فكلُّ غالب عليه مستمع به وصارفه في محبته، فإذا غلب عليه عقلك فهو لك، وإنْ غلب عليه شيءٌ من أشباه ما سمَّيتُ لك فهو لعدوك.

Bil ki dilin, kınından sıyrılmış bir alettir; aklın, öfken, hevan ve cehaletin onun üzerinde üstünlük kurmak için birbiriyle yarışır. Ona galip gelen her biri ondan yararlanır ve onu kendi arzusu doğrultusunda kullanır. Eğer ona aklın galip gelirse dilin senin lehinedir; şayet sana saydığım şeylerin benzerlerinden biri ona galip gelirse o zaman düşmanının lehinedir.

فإن استطعت أنْ تحتفظ به وتصونه فلا يكون إلَّا لك، ولا يستولي عليه أو يشاركك فيه عدوُّك فافعل.

Eğer onu muhafaza edip koruyabilir, böylece yalnızca senin lehine olmasını ve düşmanının onu ele geçirmemesini ya da onda sana ortak olmamasını sağlayabilirsen, bunu yap.

مطلبٌ «في الحض على مواساة الصديق عند النوائب»

Bölüm: “Musibetler Karşısında Dosta Destek Olmaya Teşvik Hakkında”

إذا نابتْ أخاك إحدَى النوائب من زوال نعمة أو نزول بليَّة، فاعلم أنك قد ابتُليت معه؛ إمَّا بالمؤاساة فتشاركه في البليَّة، وإمَّا بالخذلان فتحتمل العار.

Kardeşinin başına bir nimetin elden gitmesi yahut bir belanın inmesi gibi musibetlerden biri geldiğinde, bil ki sen de onunla birlikte sınanmışsındır: Ya destek olarak belayı onunla paylaşırsın ya da onu yalnız bırakarak utancı yüklenirsin.

فالتمس المَخرج عند أشباه ذلك، وآثر مُرُوءَتك على ما سواها.

Öyleyse bu gibi durumlarda bir çıkış yolu ara ve mürüvvetini başka her şeye tercih et.

فإن نزلت الجائحة التي تأبى نفسُك مشاركة أخيك فيها فأجمل، فلعل الإجمال يَسَعُك؛ لقلَّة الإجمال في الناس.

Şayet nefsinin kardeşinle paylaşmaktan kaçındığı büyük bir felaket inerse, bari güzel davran; çünkü insanlar arasında güzel davranma az bulunduğu için, belki bu güzel davranış senin için yeterli bir mazeret olur.

مطلبٌ «ينبغي لصديق السلطان ألَّا يدل عليه بقدمه»

Bölüm: “Sultanın Dostunun Eski Dostluğuna Güvenerek Ona Karşı Nazlanmaması Gerektiği Hakkında”

إذا أصاب أخوك فضلَ منزلة أو سلطان، فلا تُرِيَنَّه أنَّ سلطانه قد زادك له وُدًّا، ولا يعرفنَّ منك عليه بماضي إخائك تدلُّلًا، وأَرِه أنَّ سلطانه زادك له توقيرًا وإجلالًا من غير أنْ يقدِر أنْ يزيده وُدًّا ولا نُصحًا، وأنك ترى حقًّا للسلطان التوقيرَ والإجلال، فكُن في المداراة له والرفق به كالمؤتنف لما قبله، ولا تقدِّر الأمور فيما بينك وبينه على شيء مما كنت تعرِف من أخلاقه، فإنَّ الأخلاقَ مستحيلة مع السلطان، وربما رأينا الرجل المُدِلَّ على السلطان بقِدَمِه قد أضرَّ به قِدَمُه.

Kardeşin yüksek bir makama veya iktidara erişirse, sakın ona iktidarının senin ona olan sevgini artırdığını gösterme ve geçmişteki kardeşliğine dayanarak ona karşı nazlandığını senden görmesin. Ona göster ki iktidarı, ona olan sevgini ve samimi öğüdünü artırmaya güç yetirememekle birlikte, ona duyduğun saygı ve hürmeti artırmıştır ve sen iktidar için saygı ve hürmeti bir hak olarak görmektesin. Onu idare etmekte ve ona yumuşak davranmakta, geçmişteki dostluğa yeniden başlıyormuş gibi ol. Onunla kendi arandaki işleri, onun huyundan önceden bildiğin şeylere göre ölçüp biçme; çünkü huylar iktidarla birlikte başkalaşır. Çok defa eski dostluğuna güvenerek sultana nazlanan kimseye, bu eskiliğinin zarar verdiğini görmüşüzdür.

مطلبٌ «فيمن يجوز أنْ تعتذر إليه أو تحدثه»

Bölüm: “Kime Özür Beyan Edilebileceği veya Kimlerle Konuşulabileceği Hakkında”

لا تعتذرنَّ إلَّا إلى مَن يحب أنْ يجد لك عذرًا، ولا تستعينَّ إلَّا بمن يُحب أنْ يُظفِرَك بحاجتك، ولا تُحدِّثنَّ إلَّا من يرى حديثك مَغْنَمًا، ما لم يغلِبْك اضطرارٌ.

Zorunluluk seni mecbur bırakmadıkça, senin için bir mazeret bulmayı seven kimseden başkasına özür beyan etme; seni ihtiyacına kavuşturmayı seven kimseden başkasından yardım isteme ve sözünü bir kazanç olarak gören kimseden başkasıyla konuşma.

وإذا اعتذر إليك معتذرٌ، فتلقَّه بوجهٍ مُشْرق وبِشْرٍ ولسان طَلْقٍ إلَّا أنْ يكون ممن قطيعته غنيمة.

Sana özür beyan eden biri geldiğinde —kendisiyle ilişkiyi kesmenin kazanç olduğu kimselerden olması hariç— onu aydınlık bir yüzle, güler yüzlülükle ve tatlı bir dille karşıla.

إذا غَرَست من المعروف غَرسًا، وأنفقت عليه نفقةً فلا تَضِنَّنَّ في تربية ما غرست واستنمائه، فتذهب النفقة الأولى ضَياعًا.

İyilikten bir fidan diktiğin ve onun için bir harcama yaptığın zaman, diktiğin şeyi yetiştirip büyütmek konusunda cimrilik etme; yoksa ilk yaptığın harcama boşa gider.

مطلبٌ «في الحرص على اتحاد الإخوان وتعهد المعروف»

Bölüm: “Kardeşler Arasındaki Birliğe Özen Göstermek ve İyiliği Sürdürmek Hakkında”

اعلم أنَّ إخوان الصدق هم خير مكاسب الدنيا، هم زينةٌ في الرخاء، وعُدَّةٌ في الشدة، ومعونةٌ على خير المعاش والمعاد، فلا تُفرطنَّ في اكتسابهم وابتغاء الوُصُلات والأسباب إليهم.

Bil ki sadık kardeşler dünya kazançlarının en hayırlısıdır; onlar bollukta birer süs, darlıkta birer dayanak, dünya ve ahiret hayrına ulaşmakta birer yardımcıdır. Öyleyse onları kazanmakta ve onlara ulaştıracak bağları ve vesileleri aramakta kusur etme.

واعلم أنك واجدٌ رغبتك من الإخاء عند أقوام قد حالتْ بينك وبينهم بعض الأُبَّهة، التي قد تعتري بعض أهل المروءات فتحجز عنهم كثيرًا ممن يرغب في أمثالهم، فإذا رأيت أحدًا من أولئك قد عَثَر به الدهر، وعَرفتَ نفسك أنه ليس عليك في دُنوِّك منه، وابتغائك مودَّته وتواضعك له؛ مذلَّةٌ، فاغتنم ذلك منه واعمل فيه.

Bil ki kardeşlik konusunda arzu ettiğin şeyi, mürüvvet sahibi bazı kimselerde görülen ve benzerlerine rağbet eden birçok kimseyi kendilerinden uzak tutan bir kısım heybetin seninle aralarına engel olduğu toplulukların yanında bulacaksın. Onlardan birinin feleğin sillesine uğradığını gördüğünde ve ona yaklaşmanda, sevgisini aramanda ve ona tevazu göstermende senin için bir zillet olmadığını nefsinde bildiğinde, ondan bu fırsatı ganimet bil ve bu uğurda çalış.

مطلبٌ «في أنَّ إحياء المعروف بنسيانه والتصغير له»

Bölüm: “İyiliği Yaşatmanın Onu Unutmak ve Küçük Görmekle Olacağı Hakkında”

إذا كانت لك عند أحد صنيعةٌ أو كان لك عليه طَوْلٌ، فالتمس إحياء ذلك بإماتته، وتعظيمه بالتصغير له، ولا تقتصرنَّ في قلة المنِّ به على أنْ تقول: لا أذكُرُهُ ولا أصغي بسمعي إلى مَن يذكره، فإن هذا قد يستحي منه بعض من لا يوصف بعقل ولا كَرَم، ولكن احذر أنْ يكون في مجالستك إيَّاه، وما تُكلِّمه به أو تستعينه عليه أو تُجاريه فيه؛ شيءٌ من الاستطالة فإن الاستطالة تهدم الصنيعة وتُكدِّر المعروف.

Birinin yanında yapmış olduğun bir iyilik yahut onun üzerinde bir lütfun varsa, onu öldürerek yaşatmayı ve onu küçük görerek büyütmeyi ara. Onu başa kakmamak konusunda yalnızca: “Onu anmam ve anan kimseye de kulak vermem” demekle yetinme; zira akıl ve keremle nitelendirilmeyen bazı kimseler bile bundan utanır. Fakat onunla oturup kalkmanda, onunla konuştuğun, ondan yardım istediğin veya onunla birlikte yürüttüğün işlerde büyüklük taslamaktan bir iz bulunmasından sakın; çünkü büyüklük taslamak yapılan iyiliği yıkar ve marufu bulandırır.

مطلبٌ «في علاج انفعالات النفس والاحتراس منها»

Bölüm: “Nefsin Taşkınlıklarını Tedavi Etmek ve Onlardan Korunmak Hakkında”

احترس من سَوْرة الغضب، وسَوْرة الحمية، وسَوْرة الحقد، وسَوْرة الجهل، وأعدِدْ لكلِّ شيء من ذلك عُدَّةً تجاهده بها من الحلم، والتفكُّر، والرويَّة، وذِكر العاقبة، وطلب الفضيلة.

Öfkenin taşkınlığından, hamiyetin taşkınlığından, kinin taşkınlığından ve cehaletin taşkınlığından korun. Bunların her biri için, kendisiyle mücadele edeceğin hilim (yumuşak huyluluk), tefekkür, teenni, işin sonunu düşünme ve erdem arayışından oluşan bir donanım hazırla.

واعلم أنَّك لا تُصيبُ الغلبة إلَّا بالاجتهاد والفضل، وأنَّ قلة الإعداد لمدافعة الطبائع المتطلعة هو الاستسلام لها، فإنه ليس أحدٌ من الناس إلَّا وفيه من كل طبيعةٍ سوء غريزة، وإنما التفاضل بين الناس في مغالبة طبائع السوء.

Bil ki üstünlüğü ancak gayret ve erdemle elde edebilirsin. Baş gösteren kötü tabiatları savuşturmak için az hazırlık yapmak ise onlara teslim olmaktır. Zira insanlardan hiç kimse yoktur ki onda her kötü tabiattan bir huy bulunmasın; insanlar arasındaki üstünlük ise ancak kötü tabiatlarla mücadele etmektedir.

فأمَّا أنْ يَسْلم أحدٌ من أنْ تكون فيه تلك الغرائز فليس في ذلك مطمعٌ، إلَّا أنَّ الرجل القويَّ إذا كابرها بالقمع لها كلما تطلَّعتْ لم يلبث أنْ يُميتها حتى كأنها ليست فيه، وهي في ذلك كامنة كُمون النار في العود، فإذا وَجَدت قادحًا من علة، أو غفلةً استورت كما تستوري النار عند القدح، ثم لا يبدأ ضرُّها إلَّا بصاحبها، كما لا تبدأ النار إلَّا بعُودها الذي كانت فيه.

Bir kimsenin kendisinde bu huyların bulunmasından tamamen salim olmasına gelince, buna tamah edilmez. Ancak güçlü kişi, bu huylar her baş gösterdiğinde onları ezerek onlara karşı koyarsa, çok geçmeden onları sanki kendisinde hiç yokmuş gibi öldürür. Bununla birlikte o huylar, ateşin odunun içinde gizlenmesi gibi onun içinde gizlidir. Bir kusurdan yahut bir gafletten dolayı çakmak çakacak bir etken bulduğunda, çakmak çakıldığında ateşin tutuştuğu gibi tutuşup parlar; sonra da ateşin önce yalnız içinde bulunduğu kendi odununu yakmaya başlaması gibi, onun zararı da önce yalnız kendi sahibinden başlar.

مطلبٌ «في الصبر على من يلازمك وبيان أنواعه ومعناه»

Bölüm: “Ayrılmayan Kimselere Sabretmek ile Sabrın Türlerinin ve Anlamının Açıklanması Hakkında”

ذَلِّلْ نفسك بالصبر على جار السوء، وعشير السوء، وجليس السوء؛ فإن ذلك مما لا يكاد يُخْطِئُك.

Kötü komşuya, kötü arkadaşa ve kötü meclis dostuna sabrederek nefsini terbiye et; çünkü bunlar senin yakandan neredeyse hiç düşmeyecek şeylerdendir.

واعلم أنَّ الصبر صبران: صبرٌ المرء على ما يكرَهُ، وصبره عما يُحِبُّ.

Bil ki sabır iki türlüdür: Kişinin hoşlanmadığı şeye katlanarak sabretmesi ve sevdiği şeyden uzak durarak sabretmesi.

والصبر على المكروه أكبرهما وأشبههما أنْ يكون صاحبه مُضطَرًّا.

Hoşlanılmayan şeye sabretmek, bu ikisinin en büyüğüdür ve sahibinin çaresiz kalmış olmasına en çok benzeyenidir.

واعلم أنَّ اللئام أصبر أجسادًا، وأنَّ الكرام هم أصبر نفوسًا.

Bil ki alçaklar bedenleri bakımından daha sabırlı, asiller ise nefisleri bakımından daha sabırlıdır.

وليس الصبر الممدوح بأن يكون جِلْدُ الرجل وَقَاحًا على الضرب، أو رِجلُه قويَّة على المشي، أو يدُه قويةً على العمل؛ فإنما هذا من صفات الحَمير.

Övülen sabır, kişinin derisinin dayağa karşı pek, ayağının yürümeye karşı güçlü yahut elinin işe karşı kuvvetli olması değildir; zira bunlar ancak eşeklerin sıfatlarındandır.

ولكنَّ الصبر الممدوح أنْ يكون للنفس غَلُوبًا، وللأمور محتملًا، وفي الضَّرَّاء متجمَّلًا، ولنفسه عند الرأي والحِفاظ مرتبطًا، وللحزم مُؤْثِرًا، وللهوى تاركًا، وللمشقة التي يرجو حسن عاقبتها مستخفًّا، ولنفسه على مجاهدة الأهواء والشهوات مُوَطِّنًا ولبصيرته بعزمه مُنفِّذًا.

Fakat övülen sabır; kişinin nefsine hâkim olması, işlere tahammül etmesi, sıkıntı anında vakur görünmesi, görüş belirleme ve öfke anında nefsini dizginlemesi, ihtiyatlı olmayı tercih etmesi, hevayı terk etmesi, sonunun güzel olmasını umduğu zorluğu hafife alması, heva ve şehvetlerle mücadele etmeye nefsini alıştırması ve basiretiyle gördüğü şeyi azmiyle yürürlüğe koymasıdır.

مطلبٌ «في ترغيب النفس في العلم وبيان الأنفع منه»

Bölüm: “Nefsi İlme Özendirmek ve İlmin En Faydalı Olanını Açıklamak Hakkında”

حبِّبْ إلى نفسك العلْمَ حتى تلزمه وتألفه، ويكون هو لهْوَك ولذَّتك وسلوتك وتعلُّلَك وشهوتك.

Nefsine ilmi sevdir ki ondan ayrılmasın ve ona alışsın; eğlencen, lezzetin, tesellin, meşgalen ve arzun o olsun.

واعلم أنَّ العلم علمان: علمٌ للمنافع، وعلمٌ لتذكية العقول.

Bil ki ilim iki türlüdür: Fayda sağlamak için olan ilim ve akılları keskinleştirmek için olan ilim.

وأفشى العِلْمين وأجداهما أنْ يَنْشطَ له صاحبه من غير أنْ يُحَضَّ عليه علمُ المنافع، والعلمُ الذي هو ذكاء العقول وصِقالها وجلاؤُها، فضيلة منزلةٍ عند أهل الفضيلة والألباب.

İki ilimden en yaygın olanı ve sahibinin teşvik edilmeksizin kendisine yönelmesi en yararlı olanı, fayda sağlayan ilimdir. Akılların keskinliği, cilası ve parlaklığı olan ilim ise erdem ve akıl sahipleri katında yüksek bir makam erdemidir.

مطلبٌ «في أقسام السخاء وتحبيب النفس إليه»

Bölüm: “Cömertliğin Kısımları ve Nefse Cömertliği Sevdirmek Hakkında”

عوِّدْ نفسك السخاء.

Nefsini cömertliğe alıştır.

واعلم أنه سخاءان: سَخاوةُ نفس الرجل بما في يديه، وسخاوته عما في أيدي الناس.

Bil ki cömertlik iki türlüdür: Kişinin elindekine karşı nefsinin cömert olması ve insanların elindekinden gönlünü çekmesi.

وسخاوة نفس الرجل بما في يديه أكثرهما وأقربهما من أنْ تدخل فيه المفاخرة، وتركه ما في أيدي الناس أمحضُ في التكرُّم وأبرأ من الدَّنَس وأنزه.

Kişinin elindekine karşı nefsinin cömert olması, bu ikisinin en çok görüleni ve içine övünmenin karışmasına en yakın olanıdır. İnsanların elindekini terk etmesi ise kerem bakımından daha katıksız, kirden daha uzak ve daha nezih olandır.

فإن هو جمعهما فَبَذَلَ وعفَّ فقد استكمل الجود والكرم.

Eğer kişi bu ikisini kendisinde toplar da hem infak eder hem iffetli davranırsa, el açıklığını ve keremi kemale erdirmiş olur.

مطلبٌ «في ذم الحسد وذكر ما يُنجي منه»

Bölüm: “Hasedin Yerilmesi ve Ondan Kurtaran Şeylerin Zikredilmesi Hakkında”

ليكن مما تصرف به الأذى والعذاب عن نفسك ألَّا تكون حسودًا.

Eziyeti ve azabı nefsinden savuşturduğun şeylerden biri de hasetçi olmaman olsun.

فإن الحسد خُلُقٌ لئيمٌ، ومن لؤمه أنه موكَّل بالأدنى فالأدنى من الأقارب والأكْفاء والمعارف والخُلَطاء والإخوان.

Zira haset alçak bir huydur. Onun alçaklığındandır ki akrabalardan, denklerden, tanıdıklardan, yakın çevreden ve dostlardan en yakın olana, sonra onun ardındakine musallat olur.

فليكن ما تعامل به الحسد أنْ تعلم أنَّ خير ما تكونُ حين تكون مع من هو خير منك، وأنَّ غُنْمًا حسنًا لك أنْ يكون عشيرك وخليطك أفضلَ منك في العلم فتقتبس من علمه، وأفضل منك في القوَّة فيدفع عنك بقوته، وأفضل منك في المال فتُفيدَ من ماله، وأفضل منك في الجاه فتُصيبَ حاجتك بجاهه، وأفضلَ منك في الدِّين فتزدادَ صلاحًا بصلاحه.

Hasede karşı tutumun, senin için en hayırlı hâlin senden daha hayırlı biriyle beraber olduğun zaman olduğunu bilmendir. Ayrıca dostunun ve yakın arkadaşının ilimde senden üstün olup onun ilminden istifade etmen; kuvvette senden üstün olup kuvvetiyle seni savunması; malda senden üstün olup malından faydalanman; itibar bakımından senden üstün olup onun itibarıyla ihtiyacını gidermen ve dinde senden üstün olup onun salahıyla senin de salahının artması senin için güzel bir kazançtır.

مطلبٌ «في التحذير من أن تكاشف عدوك أو حاسدك بدخيلة نفسك»

Bölüm: “Düşmanına veya Seni Kıskanana İç Dünyanı Açmaktan Sakındırma Hakkında”

ليكن مما تنظر فيه من أمر عدوِّك وحاسدك، أن تعلم أنه لا ينفعُك أنْ تخبر عدوَّك وحاسدَك أنَّك له عدوٌّ، فتُنْذِرَه بنفسك، وتُؤذِنه بحربك قبل الإعداد والفرصة، فتحمله على التسلُّح لك، وتُوقِد ناره عليك.

Düşmanının ve seni kıskananın durumuyla ilgili göz önünde bulunduracağın şeylerden biri de şu olsun: Düşmanına ve seni kıskanana, kendisinin düşmanı olduğunu bildirmen sana fayda vermez; böyle yaparsan hazırlık yapmadan ve fırsat bulmadan önce onu kendine karşı uyarmış, ona savaş ilan etmiş, onu sana karşı silahlanmaya sevk etmiş ve ateşini kendi üzerine tutuşturmuş olursun.

واعلم أنَّه أعظمُ لخطرك أنْ يرى عدوُّك أنك لا تتخذه عدوًّا، فإن ذلك غِرَّةٌ له وسبيلٌ لك إلى القدرة عليه، فإن أنت قدرت واستطعت اغتفار العداوة عن أن تكافئ بها فهنالك استكملت عظيمَ الخَطَر.

Bil ki düşmanının, senin onu düşman edinmediğini görmesi şerefini daha çok artırır. Zira bu, onun için bir gaflet ve senin için ona güç yetirmeye bir yoldur. Eğer ona güç yetirir ve düşmanlığa misliyle karşılık vermektense bağışlamaya muktedir olursan, işte o zaman büyük şerefi kemale erdirmiş olursun.

مطلبٌ «في مكافأة العدو وبيان الحيلة في تفريق الناس عنه»

Bölüm: “Düşmana Karşılık Vermek ve İnsanları Ondan Uzaklaştırma Çaresini Açıklamak Hakkında”