Binûn

Dostlar Hakkında — 2. Sayfa

Kaynak: el-Edebü’l-Kebîr · Abdullah İbnü’l-Mukaffa‘ · Hindawi neşri · Türkçe çeviri

إنْ كنت مُكافئًا بالعداوة والضرر، فإيَّاك أنْ تكافئ عداوة السرِّ بعداوة العلانية، وعداوة الخاصَّة بعداوة العامة، فإن ذلك هو الظلم.

Şayet düşmanlığa ve zarara karşılık vereceksen, gizli düşmanlığa açık düşmanlıkla ve özel düşmanlığa genel düşmanlıkla karşılık vermekten sakın; çünkü asıl zulüm budur.

واعلم مع ذلك أنَّه ليس كل العداوة والضرر يُكافأ بمثله: كالخيانة لا تُكافأ بالخيانة، والسرقة لا تكافأ بالسرقة.

Bununla birlikte bil ki her düşmanlığa ve zarara misliyle karşılık verilmez: Nitekim ihanete ihanetle karşılık verilmez, hırsızlığa da hırsızlıkla karşılık verilmez.

ومن الحيلة في أمرك مع عدوِّك أنْ تصادق أصدقاءه وتؤاخي إخوانه، فتدخل بينه وبينهم في سبيل الشقاق والتلاحي والتجافي؛ حتى ينتهي ذلك بهم إلى القطيعة والعداوة له، فإنهَّ ليس رجلٌ ذو طَرْق يمتنع من مؤَاخاتك إذا التمست ذلك منه، وإنْ كان إخوان عدوِّك غير ذوي طَرْق فلا عدوَّ لك.

Düşmanınla olan işinde başvuracağın çarelerden biri de onun arkadaşlarıyla arkadaşlık kurman ve dostlarıyla kardeşlik tesis etmendir; böylece onunla onların arasına ayrılık, çekişme ve soğukluk sokma yoluna girersin; ta ki bu durum onları ondan kopmaya ve ona düşman olmaya götürsün. Zira aklı kıt olmayan hiçbir kimse, kendisinden talep ettiğinde seninle kardeşlik kurmaktan kaçınmaz; eğer düşmanının dostları aklı kıt kimselerse zaten senin düşmanın yok demektir.

مطلبٌ «في الحضِّ على الوصول إلى مثالب العدو وكتمها عنه»

Bölüm: “Düşmanın Kusurlarına Vakıf Olmaya ve Bunları Ondan Gizlemeye Teşvik Hakkında”

لا تَدَعْ — مع السكوت عن شتم عدوك — إحصاء مثالبه ومعايبه ومعايره واتِّباع عوراته؛ حتى لا يشذُّ عنك من ذلك صغير ولا كبير، من غير أن تشيع ذلك عليه فيتَّقيك به، ويستعدَّ له، ولا تذكره في غير موضعه، فتكون كمستعرض الهواءَ بنَبْلِه قبل إمكان الرمي.

Düşmanına sövmekten sükût etmekle birlikte, onun kusurlarını, ayıplarını, utanç verici hâllerini sayıp dökmeyi ve açıklarını izlemeyi bırakma; öyle ki bunlardan küçük büyük hiçbir şey gözünden kaçmasın. Ancak bunları onun aleyhinde yayma ki bu hususta senden korunmasın ve buna karşı hazırlık yapmasın. Bunları yersizce de zikretme; yoksa atış imkânı doğmadan önce okunu havaya savuran kimse gibi olursun.

ولا تتخذنَّ اللعن والشتم على عدوِّك سلاحًا؛ فإنه لا يجرح في نفسٍ، ولا منزلةٍ، ولا مال، ولا دِينٍ.

Sakın düşmanına karşı lanet ve sövgüyü silah edinme; çünkü bu ne canı, ne makamı, ne malı ne de dini yaralar.

مطلبٌ «في الحضِّ على كتمان دهائك عن الناس»

Bölüm: “Kurnazlığını İnsanlardan Gizlemeye Teşvik Hakkında”

إنْ أردت أنْ تكون داهيًا فلا تُحبَّنَّ أنْ تسمَّى داهيًا؛ فإنه مَن عُرِفَ بالدهاء خاتل علانيةً، وحذِرَه الناس حتى يمتنع منه الضعيف ويتعرَّض له القويُّ.

Kurnaz olmak istiyorsan, kurnaz diye adlandırılmayı sakın sevme. Zira kurnazlıkla tanınan kimse açıktan açığa aldatmaya kalkışmış olur ve insanlar ondan sakınır; öyle ki zayıf olan ondan uzak durur, güçlü olan ise onun karşısına dikilir.

وإنَّ من إرْب الأريب دفنُ إرْبه ما استطاع حتَّى يُعْرف بالمسامحة في الخليقة والاستقامة في الطريقة.

Kurnaz kimsenin kurnazlığındandır ki huyunda hoşgörüyle ve tuttuğu yolda dürüstlükle tanınıncaya kadar gücü yettiğince kurnazlığını gizlesin.

ومن إرْبه ألَّا يوارب العاقل المستقيم الطريقة، والذي يطلع على غامض إربه فيَمْقُته عليه.

Yine onun kurnazlığındandır ki tuttuğu yolda dürüst olan ve kurnazlığının gizli yönlerine vakıf olup bundan ötürü kendisine nefret besleyecek olan akıllı kimseye karşı kurnazlığa kalkışmasın.

وإنْ أَردتَ السلامة فأَشْعِر قلبك الهيبة للأمور، من غير أنْ تَظهرَ منك الهيبة، فتُفطنهم بنفسك، وتجرِّئَهم عليك، وتدعو إليك منهم كلَّ الذي تهاب.

Selamette kalmak istiyorsan, işlere karşı kalbine çekinme duygusu yerleştir; ancak bu çekinme senden dışarıya yansımasın ki onları kendi durumuna uyandırmayasın, sana karşı cüretlendirmeyesin ve çekindiğin her şeyi onlardan kendi üzerine çekmeyesin.

فاشْعَبْ لمداراة ذلك من كتمان الهيبة وإظهار الجُرأة والتهاون طائفة من رأيك.

Bu durumu idare etmek için, çekinmeyi gizlemek ile cüret ve umursamazlık göstermek hususunda aklının bir kısmını topla.

وإنْ ابتُليتَ بمحاربة عدوك فحالفْ هذه الطريقة التي وصفتُ لك من استشعار الهيبة وإظهار الجُرأة والتهاون، وعليك بالحذر والجِدِّ في أمرك، والجُرأة في قلب؛ حتى تملأ قلبَك جَراءةً ويستفرِغَ عملك الحذر.

Şayet düşmanınla savaşmak zorunda kalırsan, içten içe çekinme duyup dıştan cüret ve umursamazlık göstermek şeklinde sana tarif ettiğim bu yoldan ayrılma. İşinde ihtiyatlı ve ciddi olmaya, kalbinde ise cüretli olmaya bak; ta ki kalbini cüretle doldurasın ve amelin ihtiyatı sonuna kadar kuşatsın.

مطلبٌ «في أحوال الأعداء وبيان السبيل التي تصل بك إلى قهرهم والغلبة عليهم»

Bölüm: “Düşmanların Hâlleri ve Onları Kahredip Alt Etmeye Ulaştıran Yolun Açıklanması Hakkında”

اعلم أنَّ من عدوِّك من يعمل في هلاكك، ومنهم من يعمل في مصالحتك، ومنهم من يعمل في البعد منك.

Bil ki düşmanlarından kimi senin helakin için çalışır, kimi seninle barışmak için çalışır, kimi de senden uzak durmak için çalışır.

فاعرفهم على منازلهم.

Öyleyse onları derecelerine göre tanı.

ومن أقوى القوَّة لك على عدوِّك، وأعزِّ أنصارك في الغلبة له؛ أنْ تُحصيَ على نفسكَ العيوبَ والعوراتِ، كما تحصيها على عدوِّك، وتنظر عند كل عيب تراه أو تسمعه لأحدٍ من الناس: هل قارفت ذلك العيبَ أو ما شاكله؟ أو سلِمْت منه.

Düşmanına karşı sahip olacağın en büyük güçlerden ve onu alt etmekte en kudretli yardımcılarından biri; tıpkı düşmanının kusurlarını ve açıklarını sayıp döktüğün gibi kendi kusurlarını ve açıklarını da sayıp dökmen, insanlardan birinde gördüğün ya da işittiğin her kusur karşısında: “Bu kusuru veya benzerini işledim mi, yoksa ondan uzak mı kaldım?” diye bakmandır.

فإن كنت قارفتَ شيئًا منه جعلته مما تُحْصِي على نفسك، حتى إذا أحصيتَ ذلك كلَّه فكاثِر عدوَّك بإصلاح نفسك وعثراتك، وتحصين عوراتك وإحراز مقاتلك.

Şayet ondan bir şey işlemişsen, bunu kendi aleyhine sayıp döktüklerinin arasına kat. Bütün bunları tespit ettiğinde ise nefsini ve sürçmelerini ıslah ederek, açıklarını kapatıp can evini koruma altına alarak düşmanınla üstünlük yarışına gir.

وخُذْ نفسك بذلك مُمْسيًا ومُصْبِحًا.

Akşama girerken de sabaha çıkarken de nefsini buna mecbur tut.

فإذا آنست منها دفعًا له وتهاونًا به، فاعدُدْ نفسك عاجزًا ضائعًا خائبًا، مُعْوِرًا لعدوِّك، مُمْكِنًا له من رمْيك.

Eğer nefsinde bu muhasebeyi savuşturma ve hafife alma eğilimi sezersen; kendini aciz, ziyanda, hüsrana uğramış, düşmanına açık veren ve kendisini vurmasına imkân tanıyan biri say.

مطلبٌ «في دواء ما يُستعصَى عليك إصلاحه من أدواء نفسك»

Bölüm: “Nefsinin Hastalıklarından Islahı Güç Olanların İlacı Hakkında”

وإنْ حصل من عيوبك وعوراتك ما لا تقدِر على إصلاحه من ذنبٍ مضى لك، أو أمرٍ يعيبُك عند الناس، ولا تراه أنت عيبًا، فاحفظ ذلك، واجعله نُصْبَ عينيك ولا تقل: وما عسى يقول فيَّ القائل! فاعلم أنَّ عدوَّك مُريدُك بذلك، فلا تغفل عن التَّهيُّؤ له بحيلتك فيه سرًّا وعلانيةً، وعن الإعداد لقوَّتك وحُجتك من نسبك ومثالب آبائك أو عيب إخوانك وأخدانك.

Kusur ve açıklarından, geçmişte işlediğin bir günah yahut kendin kusur olarak görmediğin hâlde insanların seni ayıpladığı bir iş gibi ıslah etmeye güç yetiremediğin bir şey bulunursa, onu aklında tut ve gözünün önüne koy. Sakın: “Söyleyen benim hakkımda ne söyleyebilir ki!” deme. Bil ki düşmanın oradan seni hedef alacaktır. Bu yüzden gizli ve açık hilenle o konuda onun için hazırlıklı olmaktan; soyundan, atalarının ayıplarından yahut kardeşlerinin ve dostlarının kusurlarından yana gücünü ve delilini hazırlamaktan gafil olma.

فأمَّا الباطل فلا تَرُوعَنَّ به قلبَك ولا تستَعِدَّنَّ له ولا تشتغلنَّ بشيءٍ من أمره، فإنه لا يَهُولك ما لم يقع، وما إنْ وقع اضمحل.

Asılsız ithamlara gelince, onlarla kalbini korkutma, onlar için hazırlığa girişme ve onlarla ilgili hiçbir şeyle meşgul olma. Zira onlar ortaya çıkmadıkça seni korkutmaz; ortaya çıktığında ise eriyip yok olur.

مطلبٌ «في أنَّ ما في نفسك تظهر آثاره عليك إذا فوجئت به»

Bölüm: “Ansızın Karşılaştığında İçinde Gizlediğin Şeyin Eserlerinin Üzerinde Belireceği Hakkında”

واعلم أنه قلَّما بُدِهَ أحد بشيء يعرفه من نفسه — وقد كان يطمع في إخفائه عن الناس — فيُعَيِّرُه به مُعَيِّرٌ عند السلطان أو غيره، إلا كاد يشهَد به عليه وجهُه وعينُه ولسانُه للذي يبدو منه عند ذلك، والذي يكون من انكساره وفتُوره عند تلك البديهة.

Bil ki bir kimse, kendisinde bulunduğunu bildiği —ve insanlardan gizlemeyi umduğu— bir şeyle ansızın karşılaşıp da sultanın veya bir başkasının yanında ayıplayanın biri onu bu şeyle ayıpladığında, o esnada kendisinde beliren hâlden ve bu ani karşılaşma anında yaşadığı kırıklık ile gevşeklikten ötürü yüzünün, gözünün ve dilinin kendi aleyhine şahitlik etmemesi pek nadirdir.

فاحذر هذه وتصنَّع لها، وخُذْ أُهبتك لبغَتَاتها وتقدَّم في أخذ العتاد لنفيها.

Öyleyse bu duruma karşı uyanık ol ve ona göre tavır takın; onun baskınlarına karşı hazırlığını yap ve onu savuşturmak için önceden donanımını kuşan.

مطلبٌ «في ذمِّ الغرام بالنساء والتحذير منه»

Bölüm: “Kadınlara Tutkunluğun Yerilmesi ve Bundan Sakındırma Hakkında”

اعلمْ أنَّ مِن أوقع الأمور في الدِّين، وأنهكها للجسد، وأتلفها للمال، وأقتلها للعقل، وأزراها للمروءة، وأسرعها في ذهاب الجلالةِ والوقارِ؛ الغرامُ بالنساء.

Bil ki dine en ağır darbe indiren, bedeni en çok yıpratan, malı en çok tüketen, aklı en çok öldüren, mürüvveti en çok zedeleyen, heybet ve vakarı en çabuk gideren işlerden biri kadınlara tutkunluktur.

ومن البلاء على المُغْرَم بهنَّ أنَّه لا ينفك يأجمُ ما عنده، وتطمحُ عيناه إلى ما ليس عنده منهنَّ.

Kadınlara tutkun olan kimsenin başındaki belalardan biri de elinin altındakinden sürekli usanması ve gözlerinin kendisinde olmayan kadınlara dikilmesidir.

وإنما النساء أشباهٌ.

Oysa kadınlar birbirinin benzeridir.

وما يَتَزَيَّنُ في العيون والقلوب من فضْل مجهولاتهنَّ على معروفاتهنَّ باطلٌ وخُدْعةٌ، بل كثير مما يَرْغَبُ عنه الراغب مما عنده أفضلُ مما تتوق إِليه نفسه منهنَّ.

Tanınmayan kadınların bilinenlerden daha üstün olduğu yönünde gözlere ve kalplere süslü görünen şey batıldır ve bir aldanıştır. Aksine, böyle birinin kendi elinin altındakilerden yüz çevirdiği pek çok kadın, nefsinin arzuladığı kadınlardan daha üstündür.

وإنما المرتغِبُ عما في رَحله منهنَّ إلى ما في رِحال الناس كالمرتغِبِ عن طعام بيته إلى ما في بيوت الناس، بل النساء بالنساء أشبه من الطعام بالطعام، وما في رحال الناس من الأطعمة أشدُّ تفاضلًا وتفاوتًا مما في رحالهم من النساء.

Kendi hanesindeki kadınlardan yüz çevirip insanların hanelerindeki kadınlara göz diken kimse, kendi evinin yemeğinden yüz çevirip insanların evlerindeki yemeklere göz diken kimse gibidir. Hatta kadınlar kadınlara, yemeklerin yemeklere benzediğinden daha çok benzer; insanların hanelerindeki yemekler de birbirinden üstünlük ve farklılık bakımından hanelerindeki kadınlardan çok daha ileridir.

ومن العَجَب أنَّ الرجل الذي لا بأس بلُبِّهِ ورأيه يرى المرأة من بعيد متلفِّفَةً في ثيابها، فيصوِّرُ لها في قلبه الحسنَ والجمالَ حتى تَعْلَقَ بها نفسُه من غير رُؤية ولا خَبَرِ مُخبِرٍ، ثم لعله يهجم منها على أقبح القُبح وأذَمِّ الدَّمامة، فلا يعظه ذلك، ولا يقطعه عن أمثالها، ولا يزال مشعوفًا بما لم يذُق، حتى لو لم يبقَ في الأرض غيرُ امرأةٍ واحدةٍ لظنَّ أنَّ لها شأنًا غير شأن ما ذاق.

Şaşılacak şeydir ki aklı ve görüşü yerinde olan bir adam, uzaktan elbiselerine bürünmüş bir kadın görür de ne yüzünü görmüş ne de bir haber verenden haberini almışken, kalbinde onun için öyle bir güzellik ve letafet tasavvur eder ki nefsi ona takılıp kalır. Sonra belki de onda çirkinliklerin en çirkinine ve biçimsizliklerin en yerilesine toslar; fakat bu durum ona öğüt olmaz, onu benzerlerinin peşine düşmekten alıkoymaz ve tatmadığı şeylere karşı gönlü tutkun kalmaya devam eder. Öyle ki yeryüzünde tek bir kadın kalsa, onun tattıklarından başka bir hâli olduğunu zanneder.

وهذا هو الحُمقُ والشقاءُ والسفهُ.

İşte ahmaklık, bedbahtlık ve beyinsizlik budur.

ومن لم يَحْمِ نفسه ويُطَلِّقها ويُحَلِّئها عن الطعام والشراب والنساء في بعض ساعاتِ شهوته وقُدرته، كان أيسر ما يصيبه من وبال ذلك انقطاعُ تلك اللذَّات عنه بخمود نار شهوته وضُعْف حوامل جسده، وقلَّ من تجدُه إلا مخادِعًا لنفسه في أمر جسده عند الطعام والشراب والحِمْية والدواء، وفي أمر مُرُوءته عند الأهواء والشهوات، وفي أمر دِينه عند الرِّيبة والشبهة والطمع.

Arzusunun ve gücünün yerinde olduğu bazı vakitlerde nefsini yemekten, içmekten ve kadınlardan korumayan, onu bunlardan kurtarmayan ve uzaklaştırmayan kimsenin bu işin vebalinden uğrayacağı en hafif zarar; şehvet ateşinin sönmesi ve bedenini taşıyan uzuvlarının zayıflamasıyla o lezzetlerin kendisinden kesilmesidir. Yeme, içme, perhiz ve ilaç hususunda bedeniyle ilgili işlerde; hevâ ve şehvetler karşısında mürüvvetiyle ilgili işlerde; kuşku, şüphe ve tamah anında da diniyle ilgili işlerde kendi nefsini aldatmayan pek az kimse bulursun.

مطلبٌ «فيما يدعو إلى تعظيمك وتوقيرك ودوام مجدك وشرفك»

Bölüm: “Seni Yüceltmeye, Saygın Kılmaya, Şan ve Şerefinin Devamına Vesile Olan Şeyler Hakkında”

إنِ استطعتَ أن تضع نفسك دون غايتك في كلِّ مجلس ومُقام ومقالٍ ورأيٍ وفعلٍ فافعل؛ فإنَّ رفعَ الناس إيَّاك فوق المنزلة التي تحُط إليها نفسَك، وتقريبَهم إيَّاك إلى المجلس الذي تباعدْتَ منه، وتعظيمَهم من أمرك ما لم تعظِّم، وتزيينَهم من كلامك ورأيك وفعلك ما لم تُزيِّنْ هو الجمال.

Her mecliste, makamda, sözde, görüşte ve fiilde kendini varabileceğin son noktanın gerisinde tutabilirsen öyle yap. Zira insanların seni, kendini indirdiğin mertebenin üzerine çıkarması, uzak durduğun meclise yaklaştırması, kendi işinden büyütmediğin şeyi büyütmesi; sözünden, görüşünden ve fiilinden süslemediğin şeyi süslemesi gerçek güzelliktir.

لا يُعْجِبَنَّك العالِمُ ما لم يكن عالمًا بمواضع ما يَعلم، ولا العاملُ إذا جَهِل موضع ما يعمل.

Bildiği şeyin yerlerini bilmedikçe âlim, yaptığı işin yerini bilmediğinde de âmil (iş yapan) seni sakın imrendirmesin.

وإن غُلبتَ على الكلام وقتًا فلا تُغلَبَنَّ على السكوت؛ فإنَّه لعله يكون أشدَّهما لك زينةً، وأجلبهما إليك للمودة، وأبقاهما للمهابة، وأنفاهما للحَسد.

Bir vakit konuşma konusunda yenik düşersen, susma konusunda sakın yenik düşme. Zira susmak, belki de ikisi arasında seni en çok süsleyen, sana sevgiyi en çok çeken, heybetini en kalıcı kılan ve hasedi senden en çok uzaklaştıranıdır.

مطلبٌ «في ذمِّ المِراء والتحذير منه»

Bölüm: “Münakaşanın Yerilmesi ve Bundan Sakındırma Hakkında”

احذر المِرَاء وأغْرِبْهُ، ولا يمنعنَّك حَذَر المِرَاء من حُسْنِ المناظرة والمجادلة.

Münakaşadan sakın ve onu kendinden uzak tut. Ancak münakaşadan sakınmak, seni güzelce münazara ve mücadele etmekten alıkoymasın.

واعلم أنَّ المماري هو الذي يريد أن يتعلَّم من صاحبه، ولا يرجو أن يتعلم منه صاحبه، فإن زعم زاعمٌ أنَّه مُجادلٌ في الباطل عن الحقِّ، فإن المُجَادِلَ، وإن كان ثابت الحُجَّة ظاهر البيِّنة حاضر الذهن، فإنَّه يخاصم إلى غير قاضٍ، وإنما قاضيه الذي لا يعدِلُ بالخصومة إلا إليه عدلُ صاحبه وعقلُه، فإن آنس أو رجا عند صاحبه عَدْلًا يقضي به على نفسه فقد أصاب وجه أمره، وإن تكلم على غير ذلك كان مماريًا.

Bil ki münakaşacı, arkadaşından bir şey öğrenmek istemeyen ve arkadaşının da kendisinden bir şey öğreneceğini ummayan kimsedir. Şayet biri, batıla karşı hakkı savunmak için mücadele ettiğini iddia ederse, bilsin ki mücadele eden kimse delili sağlam, hücceti açık ve zihni uyanık olsa bile, hakemi olmayan bir davada çekişmektedir. Çekişmeyi yalnızca kendisine götüreceği tek hakemi, arkadaşının insafı ve aklıdır. Eğer arkadaşında kendi aleyhine bile hükmedecek bir insaf sezer veya umarsa işinde doğru yolu bulmuş demektir; bunun dışında bir yolla konuşursa münakaşacı olur.

وإنِ استطعت ألَّا تُخبرَ أخاك عن ذات نفسك بشيء إلا وأنت محتجنٌ عنهَ بعض ذلك التماسًا لفضل الفعل على القول، واستعدادًا لتقصير فعل — إن قصَّر — فافعل.

Eğer fiilin sözden üstün olmasını arzulayarak ve —olur da bir kusur meydana gelirse— fiildeki kusura karşı hazırlıklı olmak adına, iç dünyana dair bir şeyi kardeşine bildirirken bile bunun bir kısmını ondan gizleyebilirsen, öyle yap.

واعلم أنَّ فضل الفعل على القول زِينةً، وفضلَ القول على الفعل هُجْنَةٌ، وأن إحكام هذه الخَلَّة من غرائب الخلال.

Bil ki fiilin sözden fazla olması bir süs, sözün fiilden fazla olması ise bir kusurdur. Bu hasleti sağlam tutmak da nadir bulunan huylardandır.

مطلبٌ «في أن لا راحة من كثرة الأعمال إلَّا بالفراغ منها»

Bölüm: “Çok İşten Kurtulup Rahatlamanın Ancak Onları Bitirmekle Mümkün Olduğu Hakkında”

إذا تراكمت عليك الأعمال فلا تلتمِس الرَّوْح في مدافعتها بالرَّوغان منها؛ فإنه لا راحةَ لك إلَّا في إصدارها، وإنَّ الصبر عليها هو الذي يخفِّفها عنك، والضَّجَرَ هو الذي يراكمها عليك.

İşler üst üste yığıldığında, onlardan kaçamak yaparak işleri savuşturmakta rahatlık arama. Zira senin için rahatlık ancak o işleri çıkarıp bitirmektedir. İşlere karşı sabretmek onları senin üzerinden hafifletir; bıkkınlık ise onları senin üzerine yığar.

فتعهَّدْ من ذلك في نفسك خَصلة قد رأيتُها تعتري بعض أصحاب الأعمال؛ وذلك أنَّ الرجل يكون في أمر من أمره، فَيرِدُ عليه شغلٌ آخرُ، أو يأتيه شاغلٌ من الناس يكره إتيانه، فيكدِّرُ ذلك بنفسه تكديرًا يُفسدُ ما كان فيه وما ورد عليه، حتى لا يُحكِمَ واحدًا منهما، فإذا ورد عليك مِثْلُ ذلك فليكن معك رأيك وعقلك اللذان بهما تختار الأمور، ثُمَّ اخترْ أَوْلَى الأمرين بشغلك، فاشتغل به حتى تفرُغ منه، ولا يعظُمَنَّ عليك فَوْتُ ما فات وتأخيرُ ما تأخَّر إذا أعملتَ الرأي مُعْمَلَهُ، وجعلتَ شغلك في حقه، واجعلْ لنفسك في كل شغلٍ غايةً ترجو القوة والتمام عليها.

Bu hususta kendi nefsinde, bazı iş sahiplerinin tutulduğunu gördüğüm şu huyu yokla: Kişi kendi işlerinden bir işin içindeyken üzerine başka bir meşguliyet gelir yahut yanına gelmesini istemediği meşgul edici biri çıkagelir. Bu durum onun canını öyle bir sıkar ki, hem içinde bulunduğu işi hem de yeni gelen işi bozar; sonunda ikisini de sağlam yapamaz. Senin başına da böyle bir şey geldiğinde, işleri kendileriyle seçtiğin görüşün ve aklın seninle olsun. Sonra iki işten senin meşguliyetine en layık olanını seç ve onu bitirinceye kadar onunla uğraş. Görüşünü yerli yerinde kullandığın ve meşguliyetini hak ettiği yere koyduğun sürece, kaçan şeyin kaçması ve gecikenin gecikmesi gözünde büyümesin. Her işte kendine, güç yetirmeyi ve tamamlamayı umduğun bir sınır belirle.

مطلبٌ «في ذمِّ تجاوز الحد»

Bölüm: “Haddi Aşmanın Yerilmesi Hakkında”

اعلم أنك إنْ جاوزت الغاية في العبادة صِرْتَ إلى التقصير، وإن جاوزتها في حَمْل العلم لحقت بالجهَّال، وإن جاوزتها في تكلُّف رضى الناس والخفَّة معهم في حاجاتهم كنت المُحسَّر المُضيَّع.

Bil ki ibadette sınırı aşarsan kusurlu duruma düşersin; ilim yüklenmekte sınırı aşarsan cahillere katılırsın; insanların rızasını kazanmak için kendini zorlamakta ve ihtiyaçları konusunda onlara karşı aşırı atik davranmakta sınırı aşarsan, hasrete düşürülmüş ve hüsrana uğratılmış biri olursun.

واعلم أنَّ بعض العطيَّة لُؤْمٌ، وبعض السلاطة غمٌّ، وبعض البيان عِيٌّ، وبعض العلم جهلٌ. فإن استطعتَ ألَّا يكون عطاؤك جورًا، ولا بيانك هَذَرًا، ولا علمك وبالًا فافعل.

Bil ki bazı bağışlar alçaklıktır, bazı dil keskinlikleri kederdir, bazı beyanlar acizliktir ve bazı ilimler cehalettir. Eğer bağışının bir haksızlık, beyanının bir zevzeklik, ilminin de bir vebal olmamasını sağlayabilirsen öyle yap.

مطلبٌ «في الحرص على حفظ ما يروعك ويعجب غيرك»

Bölüm: “Seni Etkileyen ve Başkasının Hoşuna Giden Şeyleri Ezberleme Hırsı Hakkında”

اعلم أَنَّه ستمُرُّ عليك أحاديث تُعجِبك؛ إمَّا مليحةٌ وإمَّا رائعة.

Bil ki senin karşına, gerek hoş gerekse etkileyici olsun, hoşuna gidecek sözler çıkacaktır.

فإذا أعجبتك كنت خليقًا أنْ تحفظها، فإن الحفظ موكَّلٌ بما مَلُحَ ورَاعَ، وستحرصُ على أنْ تَعْجَبَ منها الأقوام، فإن الحرص على ذلك التعجُّب من شأن الناس، وليس كل مُعْجِب لك مُعجِبًا لغيرك.

Onlar hoşuna gittiğinde, onları ezberlemeye yatkın olursun; zira hafıza hoş ve etkileyici olana tutkundur. İnsanların da onlara hayran kalmasına hırs gösterirsin; çünkü bu hayranlığı arzulamak insanların tabiatındandır. Oysa senin hoşuna giden her şey başkasının hoşuna gitmez.

فإذا نشرتَ ذلك المرَّة والمرَّتين فلم تَرَه وَقَعَ من السامعين موقعَه منك فانزجر عن العودة، فإنَّ العَجَب من غير عجيب سُخْفٌ شديدٌ.

Bunu bir iki defa yaydığında, dinleyenler üzerinde sendeki gibi bir etki bıraktığını görmezsen, bir daha anlatmaktan vazgeç. Zira şaşılacak bir yanı olmayan şeye şaşmak ağır bir akılsızlıktır.

وقد رأينا من الناس مَن تعلَّق بالشيء ولا يقلع عنه وعن الحديث به، ولا يمنعه قِلَّة قبول أصحابه له من أنْ يعود إليه ثم يعود.

İnsanlar arasında bir şeye takılıp kalan, ondan ve onu anlatmaktan vazgeçmeyen, arkadaşlarının ona pek rağbet etmemesinin kendisini ona tekrar tekrar dönmekten alıkoymadığı kimseler görmüşüzdür.

ثمَّ انظر الأخبار الرَّائعة فتحفَّظ منها؛ فإن الإنسان من شأنه الحِرص على الإخبار، ولا سيما ما يَرتاع الناس له، فأكثرُ الناسِ مَن يُحدِّث بما سمع، ولا يبالي ممن سمع، وذلك مَفْسَدة للصدق ومَزْرَاة بالمروءة.

Sonra etkileyici haberlere dikkat et ve onları çokça ezberlemeye kalkışmaktan sakın. Zira insanın tabiatında haber verme, hele ki insanların ürperip etkileneceği şeyleri anlatma hırsı vardır. İnsanların çoğu duyduğunu anlatan ve kimden duyduğuna aldırmayan kimselerdir. Bu ise doğruluğu bozan ve mürüvveti küçük düşüren bir şeydir.

فإن استطعتَ ألَّا تخبر بشيءٍ إلَّا وأنت به مصدِّقٌ (لا يكون تصديقك إلَّا ببرهان) فافعل، ولا تقل كما يقول السفهاء: أُخْبِرُ بما سمعتُ.

Eğer yalnızca doğruladığın (doğrulamanın da ancak bir delile dayandığı) bir şeyi haber vermeye güç yetirebilirsen öyle yap; sefihlerin dediği gibi “Duyduğumu haber veriyorum” deme.

فإن الكذب أكثرُ ما أنت سامِعٌ، وإنَّ السُّفهاء أكثر من هو قائلٌ، وإنَّك إنْ صِرتَ للأحاديث واعيًا وحاملًا، كان ما تَعِي وتحملُ عن العامَّة أكثرَ مما يَخترعُ المخترعُ بأضعافٍ.

Zira duyduklarının çoğu yalandır ve konuşanların çoğu da sefihlerdir. Eğer sen her anlatılan sözü belleğine alan ve taşıyan biri olursan, avamdan belleyip taşıdığın şeyler, bir uydurmacının uyduracağı şeylerden kat kat fazla olur.

مطلبٌ «في العفو عن الناس وعدم مجاراة السفيه»

Bölüm: “İnsanları Affetmek ve Sefihe Uymamak Hakkında”

انظر من صاحبتَ من الناس؛ من ذي فضلٍ عليك بسلطانٍ أو منزلةٍ، أو مَن دُون ذلك من الأَكْفاءِ والخُلَطاء والإخوان، فوَطِّنْ نَفْسَك في صُحبته على أنْ تقبل منه العفوَ، وتسخُو نفسُك عما اعتاص عليك ممَّا قِبَلَه، غيرَ معاتبٍ ولا مُستبطئٍ ولا مُستزيدٍ، فإنَّ المعاتبة مَقطَعةٌ للوُدِّ، وإنَّ الاستزادة من الجشع، وإنَّ الرضا بالعفو والمسامحة في الخُلُق مُقَرِّبٌ لك كلَّ ما تَتُوق إليه نفسُك مع بقاء العِرض والمودَّة والمُرُوءة.

İnsanlardan kimlerle arkadaşlık ettiğine bak; gerek iktidar veya makam bakımından senden üstün olan, gerekse bunun altında kalan denkler, yakınlar ve dostlar olsun, onlarla arkadaşlığında nefsini onlardan kolayına geleni kabul etmeye alıştır. Kınamadan, geciktiğini düşünmeden ve daha fazlasını istemeden, onun tarafından sana güç gelen şeylerden gönül hoşluğuyla vazgeç. Zira kınamak sevgiyi keser, daha fazlasını istemek açgözlülükten ileri gelir; kolay olana razı olmak ve huyda müsamahakâr davranmak ise ırzı, sevgiyi ve mürüvveti korumakla birlikte nefsinin arzuladığı her şeyi sana yaklaştırır.

واعلم أنَّك ستُبْلَى من أقوامٍ بسَفَهٍ، وأنَّ سَفهَ السفيه سَيُطْلِعُ له منك حقدًا، فإن عارضته أو كافأتَه بالسَّفَه، فكأنَّك قد رَضِيتَ ما أتى به، فأحببتَ أنْ تحتذيَ على مثاله، فإنْ كان ذلك عندك مذمومًا، فحقِق ذمَّك إيَّاه بترك معارضته، فأمَّا أنْ تذمَّه وتمتثلَه، فليس ذلك لك سَدادٌ.

Bil ki birtakım toplulukların sefihliğiyle sınanacaksın ve sefihin sefihliği senin içinden ona karşı bir kin çıkaracaktır. Eğer ona karşılık verir veya sefihlikle mukabele edersen, sanki onun yaptığı şeye razı olmuş ve onun yolunu izlemeyi sevmiş gibi olursun. Şayet bu davranış senin nezdinizde yerilen bir şeyse, ona karşılık vermeyi terk ederek bu yergini gerçekleştir. Onu hem yermen hem de tıpkısını yapman ise senin için doğru bir tutum değildir.

مطلبٌ «لا تصاحب أحدًا من الناس إلَّا بالمروءة وإنْ كان ذا دالة عليك»

Bölüm: “Sana Nazı Geçen Biri Olsa Bile İnsanlardan Hiç Kimseyle Mürüvvetsiz Arkadaşlık Etme”

لا تصاحبنَّ أحدًا «وإنْ استأنستَ به أخًا ذا قرابة أو أخًا ذا مودَّة»، ولا والدًا ولا ولدًا إلَّا بمروءة، فإن كثيرًا من أهل المروءة قد يحملهم الاسترسال والتبذُّل على أنْ يصحبوا كثيرًا من الخلطاء بالإدلال والتهاون والتبذُّل.

“İster yakınlık bağı olan bir kardeş ister sevgi bağı olan bir dost olarak kendisine ısınmış olsan bile” hiç kimseyle, ne bir babayla ne de bir evlatla mürüvvet dışında bir yolla arkadaşlık et. Zira mürüvvet sahiplerinin çoğunu rahat davranmak ve laubalilik, yakınlarının birçoğuyla nazlanarak, hafife alarak ve teklifsizce arkadaşlık etmeye sevk eder.

ومن فَقَدَ من صاحبه صُحبة المروءة ووقارَها وجلالَها، أحدثَ ذلك له في قلبه رِقَّة شأن وسُخف منزلة.

Kim arkadaşında mürüvvetli bir arkadaşlığı, onun vakarını ve heybetini bulamazsa, bu durum onun kalbinde o kişiye karşı bir değer düşüklüğü ve makam hafifliği meydana getirir.

ولا تلتمس غَلَبةَ صاحبك والظَّفَرَ عليه عند كلِّ كلمةٍ ورأيٍ، ولا تجترئَنَّ على تقريعه بظَفَرك إذا استبان، وحُجَّتك عليه إذا وضحت.

Her söz ve görüşte arkadaşına üstün gelmeyi ve ona karşı zafer kazanmayı arama. Zaferin ortaya çıktığında bununla, delilin netleştiğinde de ona karşı delilinle onu azarlamaya sakın cüret etme.

فإن أقوامًا قد يحملهم حُبُّ الغلبة وسفَهُ الرأي في ذلك، على أنْ يتعقَّبوا الكلمة بعدما تُنسى، فيلتمسوا فيها الحُجَّة، ثم يستطيلوا بها على الأصحاب، وذلك ضَعْفٌ في العقل، ولُؤْم في الأخلاق.

Zira bazı kimseleri bu konudaki galip gelme sevgisi ve görüşlerindeki sefihlik, unutulup gittikten sonra bile bir sözün peşine düşmeye, onda bir delil aramaya ve sonra da bununla arkadaşlarına karşı üstünlük taslamaya sevk eder. Bu ise akılda bir zayıflık, ahlakta bir alçaklıktır.

مطلبٌ «في التحذير من أنْ تخدع بإكرام من يكرمك لجاه أو منزلة»

Bölüm: “İtibar veya Makam İçin Sana İkramda Bulunan Kimsenin İkramına Aldanmaktan Sakındırma Hakkında”

لا يُعجبنَّك إكرام مَن يكرمك لمنزلةٍ أو لسلطانٍ؛ فإن السلطان أوشكُ أمور الدنيا زوالًا، ولا يعجبنَّك إكرام مَن يكرمك للمال؛ فإنه هو الذي يتلو السلطان في سرعة الزوال، ولا يُعجبنَّك إكرامهم إيَّاك للنسب؛ فإن الأنساب أقلُّ مناقب الخير غَناءً عن أهلها في الدِّين والدنيا.

Bir makam veya iktidar sebebiyle sana ikramda bulunan kimsenin ikramı seni sakın imrendirmesin; zira iktidar, dünya işleri arasında zevali en çabuk olanıdır. Mal sebebiyle sana ikramda bulunanın ikramı da seni sakın imrendirmesin; zira zevalinin çabukluğu bakımından iktidarın hemen ardından gelen odur. Onların soy sop sebebiyle sana ikramda bulunmaları da seni sakın imrendirmesin; zira soylar, din ve dünya hususunda sahiplerine faydası en az olan hayır meziyetleridir.

ولكنْ إذا أُكْرِمْتَ على دِين أو مُروءةٍ فذلك فليعجبك! فإنَّ المروءة لا تزايلك في الدنيا، وإنَّ الدين لا يزايلك في الآخرة.

Ancak din veya mürüvvet sebebiyle sana ikramda bulunulursa, işte bu hoşuna gitsin! Zira mürüvvet dünyada senden ayrılmaz, din de ahirette senden ayrılmaz.

مطلبٌ «في ذمِّ الجبن والحرص»

Bölüm: “Korkaklığın ve Hırsın Yerilmesi Hakkında”

اعلم أنَّ الجبن مقتلةٌ، وأنَّ الحرص مَحْرَمَةٌ.

Bil ki korkaklık öldürücüdür, hırs ise mahrum bırakıcıdır.

فانظر فيما رأيتَ أو سمعت: أمَنْ قُتِل في القتال مُقبِلًا أكثرُ؟ أم من قُتِل مُدبِرًا؟ وانظر أمَن يطلب إليك بالإجمال والتكرُّم أحقُّ أنْ تسخُوَ نفسك له بطلبته؟ أم مَن يطلب إليك بالشَّرَه والزيغ؟

Gördüklerine veya duyduklarına bir bak: Savaşta ileri atılarak öldürülenler mi daha çoktur, yoksa sırt çevirip kaçarken öldürülenler mi? Yine bir bak: Senden güzellikle ve keremle isteyen kimse mi isteğini gönül hoşluğuyla vermene daha layıktır, yoksa açgözlülükle ve haktan saparak isteyen kimse mi?

واعلم أنَّه ليس كلُّ مَن كان لك فيه هوًى، فذَكرَهُ ذاكرٌ بسوءٍ وذكرتَه أنت بخير ينفعه ذلك، بل عسى أنْ يضرَّه.

Bil ki kendisine gönül meylin olan herkesi, birisi kötülükle andığında senin onu iyilikle anman kendisine fayda vermez; aksine belki de ona zarar verir.

فلا يستخفنَّك ذِكرُ أحدٍ من صديقك أو عدوك إلَّا في مواطن دفعٍ أو محاماة، فإنَّ صديقك إذا وثق بك في مواطن المحاماة، لم يحفِل بما تركتَ مما سوى ذلك، ولم يكن له عليك سبيلُ لائمةٍ.

Bir zararı savma veya koruma yerleri dışında, dostundan veya düşmanından birini anmak seni sakın hafifliğe sevk etmesin. Zira dostun, koruma yerlerinde sana güvendiğinde, bunun dışındaki yerlerde terk ettiğin şeylere aldırmaz ve seni kınamak için bir yol bulamaz.

وإنَّ من أحزم الرأي لك في أمر عدوِّك ألَّا تذكره إلَّا حيث تضرُّه، وألَّا تَعدَّ يسيرَ الضرر له ضررًا.

Düşmanın konusunda senin için en sağlam görüş, onu ancak kendisine zarar vereceğin yerde anman ve ona vereceğin az bir zararı zarar saymamandır.

مطلبٌ «في الاحتراس مما يعتري الأخلاق الكريمة من الآفات»

Bölüm: “Güzel Huylara Arız Olan Afetlerden Korunmak Hakkında”

اعلم أنَّ الرجل قد يكون حليمًا، فيحمله الحِرصُ على أنْ يقول الناس جليدٌ، والمخافة أنْ يقال مَهينٌ على أنْ يتكلَّف الجهل، وقد يكون الرجل زميتًا فيحمله الحرص على أنْ يقال لَسِنٌ، والمخافةُ من أنْ يقال عَيِيٌّ على أنْ يقول في غير موضعه فيكون هَذِرًا.

Bil ki kişi bazen ağırbaşlı olur; fakat insanların kendisine sert ve dayanıklı demesi hırsı ve zayıf denmesi korkusu onu cahillik taslamaya sevk eder. Bazen de kişi vakarlı olur; fakat kendisine konuşkan denmesi hırsı ve tutuk denmesi korkusu onu yersiz konuşmaya sevk eder de sonunda zevzek biri olur.

فاعرف هذا وأشباهَه، واحترس منه كلَّه.

Bunu ve benzerlerini tanı ve hepsinden sakın.

مطلبٌ «في مخالفة ما يكون أقرب إلى هواك»

Bölüm: “Hevana Daha Yakın Olana Muhalefet Etmek Hakkında”

إذا بَدَهَك أمران لا تدري أيُّهما أصوبُ؛ فانظر أيهما أقربُ إلى هواك فخالفْهُ، فإنَّ أكثرَ الصواب في خلاف الهوى.

Hangisinin daha doğru olduğunu bilmediğin iki iş ansızın karşına çıkarsa, hangisinin hevana daha yakın olduğuna bak ve ona muhalefet et; zira doğruların çoğu hevaya muhalefet etmektedir.

وليجتمعْ في قلبك الافتقارُ إلى الناس والاستغناءُ عنهم! وليكن افتقارُك إليهم في لين كلمتك لهم، وحُسن بِشرك بهم! وليكن استغناؤك عنهم في نزاهة عِرْضِك وبقاء عِزِّك.

Kalbinde insanlara muhtaç olma duygusu ile onlardan müstağni kalma duygusu bir arada bulunsun! Onlara muhtaç oluşun, kendilerine karşı yumuşak sözlü olmanda ve güler yüz göstermende ortaya çıksın! Onlardan müstağni kalışın ise ırzının temizliğinde ve izzetinin devamında kendini göstersin.

مطلبٌ «في آداب المجالسة»

Bölüm: “Meclis Âdâbı Hakkında”

لا تُجالسنَّ امرأ بغير طريقته، فإنَّك إنْ أردتَ لِقاء الجاهل بالعلم، والجافي بالفقه، والعييِّ بالبيان لم تزدْ على أنْ تُضيِّعَ عِلمك، وتُؤْذي جليسك بحَملك عليه ثِقْلَ ما لا يعرفُ، وغمِّك إياه بمثل ما يغتمُّ به الرجُل الفصيحُ من مخاطبة الأعجمي الذي لا يفقه عنه.

Bir kimseyle kendi yolunun ve seviyesinin dışında bir üslupla oturup kalkma. Zira cahilin karşısına ilimle, kaba kimsenin karşısına ince anlayışla, söz söyleyemeyen tutuk kimsenin karşısına da belagatla çıkmak istersen, ilmini zayi etmekten, bilmediği şeyin ağırlığını yükleyerek meclis arkadaşını incitmekten ve fasih konuşan bir adamın, dediğini anlamayan bir acemîye hitap ederken duyduğu sıkıntının bir benzeriyle onu sıkmaktan başka bir şey yapmış olmazsın.

واعلم أنَّه ليس من علمٍ تذكرُهُ عند غير أهله إلَّا عابوه، ونصبوا له ونقضوه عليك، وحَرَصوا على أنْ يجعلوه جهلًا، حتى إنَّ كثيرًا من اللهو واللعب الذي هو أخفُّ الأشياء على الناس لَيَحْضُره من لا يعرفُهُ، فيثقُلُ عليه ويغتم به.

Bil ki ehli olmayanların yanında andığın hiçbir ilim yoktur ki onu ayıplamasınlar, ona düşmanlık etmesinler, onu senin aleyhine çürütmeye kalkışmasınlar ve onu cehalet saymaya hırs göstermesinler. Hatta insanlara en hafif gelen eğlence ve oyunların bile çoğuna, onu bilmeyen biri katıldığında bu kendisine ağır gelir ve bundan sıkılır.

ولْيعلم صاحبُك أنك تُشْفق عليه وعلى أصحابه، وإيَّاك إنْ عاشرك امرؤٌ أو رافقك، أنْ يَرَى منك الولوعَ بأحدٍ من أصحابه وإخوانه وأخدانه، فإنَّ ذلك يأخُذُ من أعِنَّة القلوب مأخذًا، وإنَّ لُطْفَك بصاحب صاحبِك أحسنُ عنده موقعًا من لطفكَ به في نفسه.

Arkadaşın, senin hem kendisinin hem de arkadaşlarının iyiliğini istediğini bilsin. Bir kimse seninle düşüp kalktığında veya sana yoldaşlık ettiğinde, sakın onun arkadaşlarından, kardeşlerinden ve yakın dostlarından birine düşkünlük gösterdiğini senden görmesin; zira bu, kalplerin dizginlerini derinden etkiler. Senin, arkadaşının arkadaşına göstereceğin lütfun onun nezdindeki yeri, bizzat kendisine göstereceğin lütuftan daha güzeldir.

واتَّقِ الفرح عند المحزون، واعلم أنه يحقدُ على المُنطلِق ويشكر للمُكتئِب.

Üzüntülü kimsenin yanında sevinmekten sakın; bil ki o, yüzü gülen kimseye kin besler, kederli görünene ise şükran duyar.

اعلم أنَّك ستسمع من جُلسائك الرأيَ، والحديثَ تُنكرُهُ وتستجفيه وتستشنعه من المتحدِّث به عن نفسه أو غيره، فلا يكوننَّ منك التكذيب، ولا التسخيف لشيء مما يأتي به جليسك، ولا يُجرِّئنَّك على ذلك أنْ تقول: إنما حدثَ عن غيره، فإنَّ كلَّ مردودٍ عليه سيمتعِضُ من الردِّ، وإنْ كان في القوم من تكرهُ أنْ يستقرَّ في قلبه ذلك القول، لخطأ تخاف أنْ يعقد عليه، أو مضرَّة تخشاها على أحدٍ، فإنَّك قادرٌ على أنْ تنقُضَ ذلك في سَتر، فيكون ذلك أيسرَ للنقض وأبعد للبعضة.

Bil ki meclis arkadaşlarından, kendisi veya başkası hakkında konuşan kimsenin ağzından çıkan, yadırgayacağın, kaba bulacağın ve çirkin göreceğin görüşler ve sözler işiteceksin. Meclis arkadaşının ortaya koyduğu hiçbir şeye karşı sakın senden bir yalanlama veya küçümseme sadır olmasın. “O bunu sadece başkasından nakletti” demen de seni buna cüretlendirmesin; zira sözü reddedilen herkes bu reddedilişten öfkelenip gücenecektir. Eğer topluluk içinde, bağlanmasından korktuğun bir hata veya birine dokunmasından çekindiğin bir zarar sebebiyle o sözün kalbinde yer etmesini istemediğin bir kimse varsa, bunu gizlice çürütmeye gücün yeter; böylesi çürütmek için daha kolay, düşmanlıktan ise daha uzaktır.

ثم اعلم أنَّ البِغْضَةَ خَوفٌ، وأنَّ المودَّةَ أمنٌ، فاستكثر من المودَّة صامتًا، فإنَّ الصمت سيدعوها إليك، وإذا ناطقتَ فناطِقْ بالحُسنى، فإنَّ المنطِقَ الحَسَنَ يَزيدُ في ودِّ الصديق، ويستلُّ سخيمة الوغر.

Sonra bil ki düşmanlık korku, sevgi ise güvendir. Öyleyse susarak sevgiyi çoğalt; zira susmak onu sana çekecektir. Konuştuğun zaman da en güzel şekilde konuş; çünkü güzel söz dostun sevgisini artırır ve içteki kinin pasını söküp atar.

ولتعلم أنَّ خَفْضَ الصوت، وسكونَ الريح، ومشيَ القَصْد من دواعي المودة، إذا لم يخالط ذلك بأوٌ ولا عُجْبٌ، أمَّا العُجْب فهو من دواعي المقتِ والشَّنَآن.

Bilmelisin ki sesi alçaltmak, ağırbaşlı olmak ve ölçülü yürümek, eğer bunlara kibir ve kendini beğenmişlik karışmamışsa, sevgiyi celbeden sebeplerdendir. Kendini beğenmişliğe gelince, o nefret ve düşmanlığı celbeden sebeplerdendir.

مطلبٌ «في بيان أنَّ المستشار ليس بضامن وجه الصواب»

Bölüm: “Danışılan Kimsenin Doğru Sonucu Garanti Etmediğinin Beyanı Hakkında”

اعلم أنَّ المستشار ليس بكفيل، وأنَّ الرأي ليس بمضمونٍ، بل الرأيُ كلُّه غَرَرٌ؛ لأن أمور الدنيا ليس شيءٌ منها بثقةٍ؛ ولأنه ليس من أمرها شيءٌ يدركه الحازم إلَّا وقد يُدركه العاجز، بل ربما أعيا الحَزَمَةَ ما أمكَنَ العَجَزَةَ؛ فإذا أشار عليك صاحبُك برأي، ثم لم تجد عاقبتَه على ما كنتَ تأمُلُ، فلا تجعلْ ذلك عليه دَيْنًا، ولا تُلزِمْهُ لَوْمًا وعَذْلًا؛ بأنْ تقول: أنت فعلت هذا بي، وأنت أمرتني، ولولا أنت لم أفعل، ولا جَرَمَ لا أطيعُك في شيءٍ بعدها، فإن هذا كله ضجرٌ ولؤمٌ وخِفَّةٌ.

Bil ki danışılan kimse kefil değildir, görüş de garanti altına alınmış değildir; bilakis görüşün tamamı tehlikeye açıktır. Çünkü dünya işlerinden hiçbirine güven olmaz ve yine dünya işlerinden ihtiyatlı kimsenin ulaştığı hiçbir şey yoktur ki aciz kimse de ona ulaşabilmiş olmasın; hatta bazen acizlerin elde edebildiği şeyler ihtiyatlı kimseleri bile aciz bırakır. Dolayısıyla arkadaşın sana bir görüşle işaret ettiğinde, sonradan onun akıbetini umduğun gibi bulamazsan, bunu onun boynuna bir borç yapma ve “Bana bunu sen ettin, bana sen emrettin, sen olmasaydın yapmazdım; elbette bundan sonra hiçbir şeyde sana itaat etmeyeceğim” diyerek onu kınamaya ve azarlamaya kalkışma. Zira bunların hepsi can sıkıntısı, alçaklık ve hafifliktir.

فإن كنتَ أنت المشيرَ، فعَمِل برأيك أو تركه، فبدا صوابُك فلا تَمْنُنْ به، ولا تُكثرَنَّ ذِكرهُ إنْ كان فيه نجاح، ولا تَلُمْهُ عليه إنْ كان قد استبان في تركه ضرر؛ بأن تقول: ألم أقل لك: افعل هذا. فإنَّ هذا مُجانبٌ لأدب الحكماء.

Eğer yol gösteren sen olursan, o da senin görüşünle hareket eder veya onu terk eder ve sonunda senin haklılığın ortaya çıkarsa, bunda başarı elde edildiğinde bunu başına kakma ve bunu çokça anma. Onu terk etmekte bir zarar olduğu ortaya çıktığında da “Ben sana bunu yap dememiş miydim?” diyerek onu bu yüzden kınama; zira bu, bilgelerin edebine aykırıdır.

مطلبٌ «في الحرص على الاستماع»

Bölüm: “Dinlemeye Özen Göstermek Hakkında”

تعلَّمْ حُسْنَ الاستماع كما تتعلمُ حسن الكلام، ومن حسن الاستماع إمهالُ المتكلِّم حتى ينقضي حديثُه، وقلَّةُ التلفُّتِ إلى الجواب، والإقبالُ بالوجهِ والنظرِ إلى المتكلمِ، والوعيُ لما يقول.

Güzel konuşmayı öğrendiğin gibi güzel dinlemeyi de öğren. Konuşanın sözü bitinceye kadar ona mühlet vermek, cevaba yönelmekte acele etmemek, yüzü ve bakışı konuşana çevirmek ve söylediklerini iyice bellemek güzel dinlemektendir.

واعلم — فيما تُكلِّمُ به صاحبك — أنَّ مما يُهجَّنُ صواب ما يأتي به، ويذهب بطعمه وبهجته، ويُزْرِي به في قبوله، عَجَلَتُك بذلك، وقطعُك حديثَ الرجُل قبل أنْ يُفضِي إليك بذات نفسه.

Arkadaşınla konuşurken bil ki, onun ortaya koyduğu doğru sözü çirkinleştiren, onun tadını ve güzelliğini gideren ve kabul edilmesinde onu kusurlu düşüren şeylerden biri, bu konuda acele etmen ve adam içindekini sana dökmeden önce onun sözünü kesmendir.

مطلبٌ «في أن الزهد في الدنيا لا يكون مع تعذرها عليك»

Bölüm: “Dünyadan Yüz Çevirmenin, Onu Elde Etmenin İmkânsızlaştığı Durumda Olmayacağı Hakkında”

إن رأيتَ نفسك تصاغَرَت إليها الدنيا، أو دعتْكَ إلى الزهادة فيها على حال تعذُّر من الدنيا عليك؛ فلا يغرَّنَّكَ ذلك من نفسك على تلك الحال، فإنها ليست بزهادة، ولكنَّها ضجرٌ واستخذاء وتغيُّر نفس عند ما أعجزك من الدنيا وغضب منك عليها مما الْتَوى عليك منها، ولو تَمَّمْتَ على رفضها، وأمسكت عن طلبها، أوْشَكْت أن ترى من نفسك من الضَّجَر والجزع أشد من ضجرك الأوَّل بأضعافٍ، ولكن إذا دعتك نفسُك إلى رفض الدنيا — وهي مقبلة عليك — فأسرع إلى إجابتها.

Dünyanın senin için imkânsızlaştığı bir durumda, nefsinin gözünde dünyanın küçüldüğünü veya nefsinin seni ondan yüz çevirmeye çağırdığını görürsen, o haldeyken nefsinin bu tavrı seni sakın aldatmasın. Zira bu bir zühd değil; bilakis dünyadan elde etmekte aciz kaldığın şey karşısında duyulan bir bıkkınlık, bir boyun eğiş ve bir ruh hali değişimi ile dünyadan sana zor gelen şeylerden ötürü ona duyduğun bir öfkedir. Eğer onu reddetmekte direnip onu aramaktan el çekersen, çok geçmeden nefsinde ilk sıkıntından kat kat daha şiddetli bir bıkkınlık ve sızlanma görürsün. Fakat dünya sana yönelmişken nefsin seni dünyayı reddetmeye çağırırsa, ona icabet etmekte acele et.

مطلبٌ «في التحذير من الدفاع عمَّن ذُكر بنقيصة»

Bölüm: “Bir Eksiklikle Anılan Kimseyi Savunmaktan Sakındırma Hakkında”

اعرف عوراتك، إيَّاك أن تُعَرِّض بأحدٍ فيما ضارعها، وإذا ذكرتْ من أحدٍ خليقةٌ، فلا تُناضل عنه مُناضلة المُدافع عن نفسه، المُصغِّرِ لِمَا يعيبُ الناسُ منه؛ فَتُتَّهم بمثلها، ولا تُلحَّ كُلَّ الإلحاح، وليكُنْ ما كان منك في غير اختلاط، فإنَّ الاختلاط من محقِّقَات الرِّيَبِ.

Kendi kusurlarını bil; onlara benzeyen hususlarda sakın kimseye taş atma. Bir kimsenin bir huyu anıldığında da, insanların onda ayıpladığı şeyi küçümseyerek kendi nefsini savunan birinin mücadelesi gibi onun adına mücadele etme; yoksa sen de benzeriyle töhmet altında kalırsın. Büsbütün ısrarcı da olma; senin tavrın kafa karışıklığından uzak olsun, zira kafa karışıklığı şüpheleri kesinleştiren şeylerdendir.

مطلبٌ «في التحذير مما يجرح قلب الجليس من ألفاظ الذمِّ والتشهير»

Bölüm: “Meclis Arkadaşının Kalbini Yaralayan Yerme ve Teşhir Sözlerinden Sakındırma Hakkında”