إذا كنتَ في جماعةِ قومٍ أبدًا فلا تَعُمَّنَّ جيلًا من الناس أو أمَّة من الأمم بشَتْم ولا ذَمٍّ، فإنَّك لا تدري: لعلك تتناول بعض أعراض جُلسائك مُخطِئًا، فلا تأمَن مُكافأتَهُم، أو مُتعمِّدًا فتُنسَب إلى السَّفَه، ولا تَذُمَّنَّ مع ذلك اسمًا من أسماء الرجال أو النساء بأن تقول: إنَّ هذا لقبيحٌ من الأسماء، فإنَّك لا تدري لعلَّ ذلك غير موافق لبعض جُلسائك، ولعله يكون بعض أسماء الأهلين الحُرُم، ولا تستصغرنَّ من هذا شيئًا، فكلُّ ذلك يجرحُ في القلب، وجُرْحُ اللسان أشَدُّ من جرح اليدِ.
Bir topluluk içinde bulunduğun zaman, insanlardan bir nesli veya milletlerden bir milleti sövüp saymakla ve yermekle asla genelleme. Zira bilemezsin; belki de farkında olmadan meclis arkadaşlarından bazılarının ırzına dil uzatmış olursun da onların sana karşılık vermesinden emin olamazsın yahut bunu kasten yapmış sayılırsın da akılsızlıkla itham edilirsin. Bununla birlikte, erkek veya kadın isimlerinden herhangi bir ismi “Bu ne çirkin bir isimdir!” diyerek sakın kötüleme. Zira bilemezsin; belki bu söz meclis arkadaşlarından bazılarının hoşuna gitmez, belki de o isim onların mahremi olan aile fertlerinden bazılarının ismidir. Bunlardan hiçbirini sakın küçümseme; çünkü bunların hepsi kalpte yara açar, dil yarası ise el yarasından daha çetindir.
ومن الأخلاق السيئة على كل حال مُغَالبةُ الرجل على كلامه والاعتراضُ فيه، والقطعُ للحديث.
Adamın sözüne galip gelmeye çalışmak, konuşmasına itiraz etmek ve sözünü kesmek her hâlükârda kötü huylardandır.
ومن الأخلاق التي أنت جدير بتركها — إذا حدَّث الرجلُ حديثًا تعرفه — ألا تسابقَه إليه وتفتحه عليه وتشاركه فيه، حتى كأنَّك تُظهر للناس أنك تُريد أنْ يعلموا أنَّك تعلمُ مِثْلَ الذي يعلم، وما عليك أنْ تهنئه بذلك وتفْرِدَهُ به.
Terk etmeye layık olduğun huylardan biri de —bir adam senin bildiğin bir sözü anlatırken— onun bildiği kadar senin de bildiğini insanların öğrenmesini istiyormuşsun gibi bunu onlara gösterircesine, o sözü anlatmakta onunla yarışman, konuyu ona açman ve sözüne ortak olmandır. Oysa bu konuda onu kutlasan ve sözü tek başına ona bıraksan ne kaybedersin?
وهذا الباب من أبواب البخل، وأبوابُهُ الغامضة كثيرةٌ.
Bu, cimriliğin kapılarından bir kapıdır; onun gizli kapıları pek çoktur.
•••
•••
إذا كنتَ في قوم ليسوا بُلغاء ولا فُصحاء فدَعِ التطاول عليهم بالبلاغة والفصاحة.
Belagat ve fesahat sahibi olmayan bir topluluk içinde bulunduğunda, belagat ve fesahat göstererek onlara büyüklük taslamayı bırak.
واعلم أنَّ بعضَ شدَّة الحذرِ عونٌ عليك في ما تحذرُ، وأنَّ بعض شدَّة الاتِّقاء مِمَّا يدعو إليك ما تَتقي.
Bil ki aşırı ihtiyatın bir kısmı, sakındığın şey hususunda senin aleyhine bir yardımcıdır; aşırı korunmanın bir kısmı da korunduğun şeyi senin başına çeken sebeplerdendir.
واعلم أنَّ الناس يخدعون أنفسهم بالتعريض والتوقيع بالرجال في التماس مثَالبهم ومَساويهم ونقيصتهم، وكلُّ ذلك أبينُ عند سامعيه من وَضَح الصُّبْحِ، فلا تكوننَّ من ذلك في غرور، ولا تجعلنَّ نفسك من أهله.
Bil ki insanlar, kişilerin kusurlarını, kötülüklerini ve eksikliklerini araştırırken üstü kapalı konuşmakla ve onları çekiştirmekle kendi kendilerini aldatırlar. Oysa bütün bunlar, dinleyenlerin nezdinde sabahın aydınlığından daha açıktır. Sakın bu konuda bir aldanış içinde olma ve kendini bu işin ehlinden kılma.
اعلم أنَّ مِن تنكُّب الأمور ما يُسمَّى حَذَرًا، ومنه ما يُسمَّى خَوَرًا، فإن استطعت أن يكون لحينك من الأمر قبل مواقعتك إياه فافعل؛ فإن هذا الحذرُ، ولا تنغمس فيه ثم تتهيَّبهُ؛ فإن هذا هو الخَوَرُ، فإنَّ الحكيم لا يخوض نهرًا حتى يعلم مقدار غوره.
Bil ki işlerden uzak durmanın bir kısmına ihtiyat, bir kısmına ise zaaf denir. Eğer bir işe girişmeden önce ondan sakınman mümkünse öyle yap; çünkü ihtiyat budur. İşin içine dalıp da sonra ondan korkuya kapılma; çünkü zaaf işte budur. Zira bilge kişi, derinliğinin ne kadar olduğunu bilmeden bir nehre dalmaz.
قد رأينا من سوء المجالسة أنَّ الرجل تثقُلُ عليه النعمة يراها بصاحبه، فيكون ما يشتفي بصاحبه — في تصغير أمره وتكدير النعمة عليه — أن يذكر الزوال والفناء والدوَل، كأنه واعظ وقاصٌّ، فلا يخفى ذلك على من يُعنَى به ولا غيره، ولا يُنَزَّل قولُهُ بمنزلة الموعظة والإبلاغ، ولكن بمنزلة الضَّجَر من النعمة — إذا رآها لغيره — والاغتمامِ بها والاستراحةِ إلى غير رَوْح.
Kötü meclis arkadaşlığı örneklerinden biri olarak gördük ki, kişinin arkadaşında gördüğü nimet kendisine ağır gelir; arkadaşının durumunu küçümsemek ve nimeti onun burnundan getirmek hususunda içini soğutan şey ise, sanki bir vaiz ve kıssacıymış gibi zevali, faniliği ve talihin dönmesini anması olur. Bu durum, kendisiyle o kişinin kastedildiği kimseye de başkasına da gizli kalmaz. Onun bu sözü öğüt ve tebliğ yerine değil; bilakis nimeti başkasında gördüğünde duyduğu bıkkınlık, o nimet yüzünden kederlenme ve ferahlık vermeyen bir şeyle teselli bulma yerine konur.
وإني مخبرك عن صاحبٍ لي، كان من أعظم الناس في عيني، وكان رأسُ ما أعظمَهُ في عيني صِغَرَ الدنيا في عينه؛ كان خارجًا من سلطان بطنه؛ فلا يتشهَّى ما لا يجد، ولا يُكثر إذا وَجَدَ، وكان خارجًا من سلطان فَرْجِهِ؛ فلا يدعو إليه ريبة، ولا يستخفُّ له رأيًا ولا بدنًا، وكان خارجًا من سلطان لسانه؛ فلا يقول ما لا يعلم ولا ينازع فيما يعلم، وكان خارجًا من سلطان الجهالة؛ فلا يُقدِمُ أبدًا إلا على ثقةٍ بمنفعةٍ.
Şimdi sana, gözümde insanların en büyüğü olan bir dostumdan haber vereceğim. Onu gözümde en çok büyüten şeylerin başında, dünyanın onun gözünde küçük olması geliyordu. O, karnının tahakkümünden çıkmıştı; bulamadığı şeye iştah duymaz, bulduğunda ise çok yemezdi. İffetinin tahakkümünden çıkmıştı; kendisini şüpheli bir duruma çağırmaz, onun uğruna aklını da bedenini de hafifliğe düşürmezdi. Dilinin tahakkümünden çıkmıştı; bilmediğini söylemez, bildiği konuda da çekişmezdi. Cehaletin tahakkümünden çıkmıştı; bir fayda sağlayacağından emin olmadıkça asla bir işe girişmezdi.
كان أكثَرَ دهره صامتًا فإذا نطق بَذَّ الناطقين.
Zamanının çoğunda suskundu; fakat konuştuğunda bütün konuşanları geride bırakırdı.
كان يُرَى متضاعفًا مستضْعَفًا، فإذا جاء الجِدُّ فهو الليث عاديًا.
Zayıf düşmüş ve güçsüz görülen biri gibi dururdu; fakat iş ciddiye bindiğinde saldıran bir aslan kesilirdi.
كان لا يدخُل في دعوى، ولا يشترك في مِراء، ولا يُدْلي بحُجَّة حتى يَرى قاضيًا عَدْلًا وشُهودًا عُدُولًا.
Adil bir kadı ve adil şahitler görmedikçe hiçbir davaya girmez, hiçbir tartışmaya katılmaz ve hiçbir delil ileri sürmezdi.
وكان لا يلوم أحدًا على ما قد يكون العذر في مثله حتى يعلم ما اعتذاره.
Benzeri durumlarda mazeret bulunabilecek bir hususta, mazeretinin ne olduğunu öğrenmedikçe kimseyi kınamazdı.
وكان لا يشكو وجعًا إلَّا إلى مَن يرجو عنده البُرْء.
Ağrısını, ancak yanında şifa umduğu kimseye şikâyet ederdi.
وكان لا يستشير صاحبًا إلى من يرجو عنده النصيحة.
Dostlarından, ancak kendisinden samimi öğüt umduğu kimseye danışırdı.
وكان لا يتبرَّم ولا يتسخَّط ولا يتشهَّى ولا يتشكَّى.
Usanç göstermez, öfkelenmez, açgözlülük etmez ve sızlanmazdı.
وكان لا ينقمُ على الوليِّ، ولا يَغْفُلُ عن العدُوِّ، ولا يخصُّ نفسَه دون إخوانه بشيء من اهتمامه وحيلته وقوته.
Dosta kin gütmez, düşmandan gafil olmaz; gayretinden, çaresinden ve gücünden hiçbir şeyi dostlarından esirgeyip yalnız kendine tahsis etmezdi.
فعليك بهذه الأخلاق إنْ أطقتَ — ولن تطيق — ولكنَّ أخذَ القليل خير من ترك الجميع.
Gücün yeterse —ki asla yetmeyecektir— sen de bu huylara sarıl; fakat azını almak, tamamını terk etmekten hayırlıdır.
واعلم أنَّ خيْر طبقاتِ أهل الدنيا طبقةٌ أصِفُها لك: مَنْ لَمْ ترتفِعْ عن الوضيعِ ولم تتَّضِع عن الرفيع.
Bil ki dünya ehlinin tabakalarının en hayırlısı, sana tarif edeceğim şu tabakadır: Düşkün kimseden kendini yüksek görmeyen ve yüksek kimsenin karşısında da alçalmayanlar.