باب الهجر
Hicran Bâbı
ومن آفات الحُبِّ أيضًا الهجرُ، وهو على ضروب؛ فأولها هجر يُوجبه تحفُّظ من رقيب حاضر، وإنه لأحلى من كل وصل، ولولا أن ظاهر اللفظ وحكم التسمية يُوجب إدخاله في هذا الباب لرجعت به عنه، ولأجْللته عن تسطيره فيه؛ فحينئذٍ ترى الحبيب مُنحرفًا عن مُحبه، مقبلًا بالحديث على غيره، مُعرضًا بمعرض لئلا تلحق ظنته أو تسبق استرابته، وترى المحب أيضًا كذلك، ولكنَّ طبعه له جاذب، ونفسه له صارفة بالرغم؛ فتراه حينئذٍ مُنحرفًا كمُقبِل، وساكتًا كناطق، وناظرًا إلى جهة نفسه في غيرها. والحاذق الفطن إذا كشف بوهمه عن باطن حديثهما عَلِمَ أن الخافي غير البادي، وما جَهَر به غير نفس الخَبر. وإنه لمن المَشاهد الجالبة للفتن، والمناظر المحركة للسواكن، الباعثة للخواطر، المهيجة للضمائر، الجاذبة للفتوة. ولي أبيات في شيء من هذا أوردتها، وإن كان فيها غير هذا المعنى على ما شرطنا، منها:
Aşkın âfetlerinden biri de hicrandır ve o da çeşitli kısımlara ayrılır. Bunların ilki, ortamda bulunan bir gözetleyenden sakınma zaruretinin doğurduğu hicrandır ki, doğrusu o her vuslattan daha tatlıdır. Şayet lafzın zahiri ve isimlendirmenin hükmü onu bu bâba dahil etmeyi gerektirmeseydi, onu buradan çıkarır ve bu bâbda satırlara dökmekten tenzih ederdim. Böyle bir durumda sevgilinin âşığından yüz çevirdiğini, konuşmak için başkasına yöneldiğini, hakkındaki şüphe pekişmesin yahut kuşkusu öne geçmesin diye üstü kapalı sözler söylediğini görürsün. Âşığı da aynı şekilde görürsün; ne var ki tabiatı onu sevgiliye doğru çeker ve nefsi istemeye istemeye ona yönelir. Bu yüzden onu, yüz çevirmişken yönelmiş gibi, susuyorken konuşuyor gibi ve başka bir tarafa bakarken kendi nefsinin bulunduğu yöne bakıyor gibi görürsün. Zeki ve anlayışlı bir kimse, sezgisiyle onların konuşmalarının iç yüzünü yokladığında, gizli olanın görünenden başka olduğunu ve açıktan söylediklerinin asıl haberin kendisi olmadığını bilir. Şüphesiz bu, fitneleri celbeden sahnelerden, durgun kalpleri harekete geçiren, zihinlerde düşünceler uyandıran, vicdanları coşturan ve gençlik heyecanını kendine çeken manzaralardandır. Bu manaya dair söylediğim bazı beyitlerim vardır; her ne kadar şart koştuğumuz üzere içlerinde bu mananın dışında şeyler bulunsa da onları buraya aldım. Onlardan biri şöyledir (طويل) :
يَلُومُ أَبُو العَبَّاسِ جَهْلًا بِطَبْعِهِ كَمَا عَيَّرَ الحُوتُ النَّعَامَةَ بِالصَّدَى
Ebü'l-Abbâs onun tabiatını bilmeden kınıyor; Tıpkı balığın deve kuşunu susuzlukla ayıplaması gibi.
ومنها:
Yine onlardandır (طويل) :
وَكَمْ صَاحِبٍ أَكْرَمْتُهُ غَيْرَ طَائِعٍ وَلَا مُكْرَهٍ إِلَّا لِأَمْرٍ تَعَمَّدَا
Nice dost vardır ki, ne içimden gelerek ona ikramda bulundum Ne de zorlanarak; ancak kastedilen başka bir iş içindi bu.
وَمَا كَانَ ذَاكَ البِرُّ إِلَّا لِغَيْرِهِ كَمَا نَصَبُوا لِلطَّيْرِ بِالحبِّ مِصْيَدا
O iyilik ve ikram aslında ondan başkası içindi; Tıpkı kuş için tanelerle tuzak kurmaları gibi.
وأقول من قصيدة محتوية على ضروب من الحِكَم وفنون من الآداب الطبيعية:
Çeşitli hikmetler ve fıtrî edep nevileri ihtiva eden bir kasidemde şöyle derim (طويل) :
وَسَرَّاءُ أَحْشَائِي لِمَنْ أَنَا مُؤْثِرٌ وَسَرَّاءُ أَبْنَائِي لِمَنْ أَتَحَبَّبُ
Kalbimdeki gerçek sevinç tercih ettiğim kimse içindir, Dışarıya gösterdiğim sevinç ise kendisine şirin göründüğüm kimse içindir.
فَقَدْ يُشْرَبُ الصَّابُ الكَرِيهُ لِعِلَّةٍ وَيُتْرَكُ صَفوُ الشهْدِ وهو مُحَبَّبُ
Zira acı ve tiksindirici hebîd (abucihal karpuzu) suyu bir hastalık sebebiyle içilir, Ve pek sevildiği halde süzme bal terk edilir.
وَأَعدلُ فِي إِجْهَادِ نَفْسِيَ فِي الَّذِي أُرِيدُ وَإِنِّي فِيهِ أَشْقَى وَأَتْعَبُ
Nefsimi yorup zahmete sokmakta adaletli davranırım, o şey uğruna ki Onu arzuluyorum; her ne kadar o yolda sıkıntı çekip yorulsam da.
هَلِ اللُّؤْلُؤ المَكْنُون وَالدُّر كُلهُ رَأَيْتَ بِغَيْرِ الغَوْصِ فِي البَحْرِ يُطْلَبُ
Saklı incinin ve bütün o sedef taşlarının, Denize dalmadan elde edilebildiğini hiç gördün mü?
وَأَصْرِفُ نَفْسِي عَنْ وُجُوهِ طِبَاعِهَا إِذَا فِي سِوَاهَا صَحَّ مَا أَنَا أَرْغَبُ
Nefsimi kendi tabiatının yönlerinden çeviririm, Şayet arzuladığım şey ondan başkasında gerçekleşecekse.
كَمَا نَسَخَ الله الشَّرَائِعَ قَبْلَنَا بِمَا هُوَ أَدْنَى لِلصَّلَاحِ وَأَقْرَبُ
Tıpkı Allah'ın bizden önceki şeriatları neshetmesi (hükmünü kaldırması) gibi, Kurtuluşa ve iyiliğe daha yakın ve daha uygun olanla.
وَأَلْقَى سَجَايَا كُلِّ خَلْقٍ بِمِثْلِهَا ونَعتُ سَجَايَايَ الصَّحِيحُ المُهذب
Her yaratılmışın huyunu kendi benzeriyle karşılarım, Oysa benim huylarımın asıl vasfı sahih ve arınmış olmasıdır.
كَمَا صَارَ لَوْنُ المَاءِ لَوْنَ إِنَائِهِ وَفِي الأَصْلِ لَوْنُ المَاءِ أَبْيَضُ مُعْجبُ
Tıpkı suyun renginin, bulunduğu kabın rengini alması gibi; Halbuki aslında suyun rengi, hayranlık uyandıran bir beyazlıktır.
ومنها:
Yine ondandır (طويل) :
أَقمتُ ذَوِي وُدِّي مُقَامَ طَبَائِعِي حَيَاتِي بِهَا وَالمَوْتُ مِنْهُنَّ يَرْهَبُ
Sevdiklerimi dört tabiatımın (bedeni ayakta tutan dört unsurun) yerine koydum; Hayatım onlarla kaimdir, ölüm ise onlardan korkulur.
ومنها:
Yine ondandır (طويل) :
وَمَا أَنَا مِمَّنْ تطَّبِيهِ بَشَاشَةٌ وَلَا يَقْتَضِي مَا فِي ضَمِيرِي التَّجَنُّبُ
Ben biraz güler yüz gösterilmekle kandırılıp çekilecek kimselerden değilim; İçimdeki his de o kimseden uzak durmayı gerektirmez.
أَزِيدُ نِفَارًا عِنْدَ ذَلِكَ بَاطِنًا وَفِي ظَاهِرِي أَهْلٌ وَسَهْلٌ وَمَرْحَبُ
Böyle bir durumda içten içe nefretim ve uzaklığım artar, Dışımda ise ‘Hoş geldin, sefalar getirdin’ vardır.
فَإِنِّي رَأَيْتُ الحَرْبَ يَعْلُو اشْتِعَالُهَا وَمَبْدَؤُهَا فِي أَوَّلِ الأَمْرِ مَلْعَب
Zira ben savaşın alevinin yükseldiğini görmüşümdür; Halbuki işin başında onun başlangıcı bir oyundan ibarettir.
وَلِلْحَيَّةِ الرَّقْشَاءِ وَشْيٌ وَلَوْنُهَا عَجِيبٌ وَتَحْتَ الوَشْيِ سُمٌّ مُرَكَّب
Alacalı yılanın da bir nakşı vardır ve rengi Hayranlık vericidir; fakat o nakşın altında öldürücü bir zehir gizlidir.
وَإِنَّ فِرنْدَ السَّيْفِ أَعْجَبُ مَنْظَرًا وَفِيهِ إِذَا هُزَّ الحِمَامُ المُذَرَّبُ
Kılıcın menevişi de görünüş bakımından pek hoş ve şaşırtıcıdır; Oysa sallandığında onda keskin bir ölüm vardır.
وَأَجْعَلُ ذُلَّ النَّفْسِ عِزَّةَ أَهْلِهَا إِذَا هِيَ نَالَتْ مَا لهَا فِيهِ مَذهبُ
Ben nefsin zilletini, sahibinin izzeti sayarım; Şayet nefis bu yolla arzuladığı şeye kavuşacaksa.
فَقَدْ يَضَعُ الإِنْسَانُ فِي التُّرْبِ وَجْهَهُ لِيَأْتِي غَدًا وَهْوَ المَصُونُ المُقَرَّبُ
Nitekim insan bazen yüzünü toprağa sürer, Yarın korunmuş ve itibarlı biri olarak gelmek için.
فَذُلٌّ يَسُوقُ العِزَّ أَجْوَدُ لِلْفَتَى مِنَ العِزِّ يَتْلُوهُ مِنَ الذُّلِّ مَرْكَب
İzzete götüren bir zillet, kişi için daha iyidir, Ardından zillet bineğinin geleceği bir izzetten.
وَكَمْ مَأْكَلٍ أَرَبتْ عَوَاقِبُ غَيِّهِ وَرُبَّ طَوًى بِالخِصْبِ آتٍ وَمُعْقِب
Nice yiyecek vardır ki azgınlığının sonu felaket getirmiştir; Ve nice açlık vardır ki bolluk getirir ve bereketle sonuçlanır.
وَمَا ذَاقَ عِزَّ النَّفْسِ مَنْ لَا يُذِلُّهَا وَلَا الْتَذَّ طَعْمَ الرَّوحِ مَنْ لَيْسَ يَنْصَبُ
Nefsini zillete düşürmeyen kimse onun izzetini tadamamıştır; Yorulup zahmet çekmeyen de rahatlığın tadına varamamıştır.
وُرُودُكَ نَهْلَ المَاءِ مِنْ بَعْدِ ظَمْأَةٍ أَلَذُّ مِنَ العَلِّ المَكِينِ وَأَعْذَبُ
Susuzluktan sonra suya ilk kanışın, Her zaman el altında bulunan ikinci içişten daha tatlı ve daha lezzetlidir.
ومنها:
Yine ondandır:
وَفِي كُلِّ مَخْلُوقٍ تَرَاهُ تَفَاضُلٌ فَرِدْ طَيِّبًا إِنْ لَمْ يُتَحْ لَكَ أَطْيَب
Gördüğün her yaratılmışta bir üstünlük derecesi vardır; Daha iyisi nasip olmazsa sen temiz ve iyi olana yönel.
وَلَا تَرْضَ وِرْدَ الرِّيقِ إِلَّا ضَرُورَةً إِذَا لَمْ يَكُنْ فِي الأرْضِ حَاشَاهُ مَشْرَب
Tükürük yutmaya da mecbur kalmadıkça razı olma; Ancak yeryüzünde ondan başka içecek bir yer kalmamışsa o başka.
وَلَا تَقْربَنْ مِلْحَ المِيَاهِ فَإِنَّهَا شَجًى وَالصَّدى بِالحَرِّ أَوْلَى وَأَوْجَب
Tuzlu sulara sakın yaklaşma; zira onlar Boğaza takılan bir kederdir; hararetle susuz kalmak ise daha evla ve daha layıktır.
ومنها:
Yine ondandır:
فَخُذْ مِنْ جَرَاهَا مَا تَيَسَّرَ وَاقتنِعْ وَلَا تَكُ مَشْغُولًا بِمَنْ هُوَ يَغْلِب
Onun yüzünden sana kolay gelen neyse onu al ve kanaat et; Üstün gelmeye çalışan kimseyle de kendini meşgul etme.
فَمَا لَكَ شَرْطٌ عِنْدَهَا لَا وَلَا يَدٌ وَلَا هِيَ إِنْ حَصَّلْتَ أمٌّ وَلَا أَب
Zira senin onun katında ne bir şartın ne de bir minnetin vardır; Hem işin gerçeğine bakarsan o ne bir annedir ne de bir baba.
ومنها:
Yine ondandır:
وَلَا تَيْأَسَنْ مِمَّا يُنَالُ بِحِيلَةٍ وَإِنْ بَعُدَتْ فَالأَمْرُ يَنْأَى وَيَصْعُب
Bir çare ile elde edilebilecek şeyden sakın ümidini kesme; Uzak görünse bile; zira işler bazen uzaklaşır ve zorlaşır.
وَلَا تَأْمَنِ الإِظْلَامَ فَالفَجْرُ طَالِعٌ وَلَا تَلْتَبِسْ بِالضَّوْءِ فَالشَّمْسُ تَغْرُب
Karanlığın sürüp gideceğinden emin olma, çünkü fecir doğacaktır; Aydınlığa da aldanma, çünkü güneş batacaktır.
ومنها:
Yine ondandır:
أَلِحَّ فَإِنَّ المَاءَ يَكْدَحُ فِي الصَّفَا إِذَا طَالَ مَا يَأْتِي عَلَيْهِ وَيَذْهَب
Israrlı ol; çünkü su bile sert kayayı aşındırır, Üzerinden gelip geçmesi uzun sürdüğünde.
وَكَثِّرْ وَلَا تَفْشَلْ وَقَلِّلْ كَثِيرَ مَا فَعلْتَ فَمَاءُ المُزْنِ جَمٌّ وَيَنْضُب
Çoğalt, yılgınlık gösterme ve yaptığın çok şeyi Az gör; zira bulutun suyu ne kadar bol olsa da çekilip biter.
فَلَوْ يَتَغَذَّى المَرْءُ بِالسُّمِّ قَاتَهُ وَقَامَ لَهُ مِنْهُ غِذَاءٌ مُجَرَّب
Şayet kişi zehirle beslenecek olsa, zehir bile onu doyurur Ve kendisi için denenmiş bir gıda yerine geçer.
ثم هَجْر يُوجبه التذلُّل، وهو ألذُّ من كثير الوصال؛ ولذلك لا يكون إلا عن ثِقة كُل واحد من المتحابِّين بصاحبه، واستحكام البصيرة في صحة عَقده؛ فحينئذٍ يُظهر المحبوب هجرانًا ليرى صبر مُحبه؛ وذلك لئلا يصفوَ الدهرَ البتة، وليأسف المحب إن كان مفرط العشق عند ذلك لا لما حلَّ، لكن مخافة أن يترقَّى الأمر إلى ما هو أجلُّ. يكون ذلك الهجر سببًا إلى غيره، أو خوفًا من آفة حادث ملل. ولقد عرض لي في الصبا هجر مع بعض من كنت آلف، على هذه الصفة، وهو لا يلبث أن يضمحل ثم يعود، فلما كثر ذلك قلت على سبيل المزاح شعرًا بديهيًّا ختمتُ كل بيت منه بقسم من أول قصيدة طرفة بن العبد المُعلَّقة، وهي التي قرأناها مشروحةً على أبي سعيد الفتى الجعفري، عن أبي بكر المقرئ، عن أبي جعفر النحاس — رحمهم الله — في المسجد الجامع بقرطبة، وهي:
Sonra naz ve tezellülün gerektirdiği bir ayrılık (hicran) vardır ki bu, pek çok vuslattan daha tatlıdır. Bu yüzdendir ki böylesi bir ayrılık, ancak birbirini seven iki kişiden her birinin diğerine güvenmesi ve aralarındaki bağın sağlamlığı konusunda basiretlerinin iyice pekişmesi halinde meydana gelir. İşte o zaman sevilen, seveninin sabrını görmek için bir ayrılık ve küskünlük gösterir. Bu da feleğin hiçbir zaman tamamen saf ve kedersiz kalmaması ve şayet seven aşırı derecede âşıksa, başına gelen bu duruma değil de işin daha büyük bir boyuta varmasından korkarak üzülmesi içindir; yani bu ayrılığın başka bir şeye sebep olmasından yahut ansızın ortaya çıkacak bir usanma afetinden endişe etmesi içindir. Gençliğimde, ülfet ettiğim birisiyle bu nitelikte bir ayrılık başıma gelmişti; çok geçmeden ortadan kalkar, sonra yine dönerdi. Bu durum çoğalınca, şaka yollu irticalen bir şiir söyledim ve her beytini Tarafe b. el-Abd'in Muallaka kasidesinin baş kısmından bir parçayla bitirdim. Bu kasideyi Kurtuba Ulu Camii'nde Ebû Saîd el-Fetâ el-Ca'ferî'nin huzurunda, Ebû Bekir el-Mukrî'den, o da Ebû Ca'fer en-Nehhâs'tan rahimehumullâh rivayetle şerhli olarak okumuştuk. Şiir şudur:
تَذَكَّرْتُ وُدًّا لِلْحَبِيبِ كَأَنَّهُ لِخَوْلَةَ أَطْلَالٌ بِبُرْقَة ثَهْمَدِ
Sevgiliye ait öyle bir sevgiyi hatırladım ki, sanki o Sehmed'in taşlı kumluğunda Havle'nin yurdunun kalıntılarıdır.
وَعَهْدِي بِعَهْدٍ كَانَ لِي مِنْهُ ثَابِتٍ يَلُوحُ كَبَاقِي الوَشْمِ فِي ظَاهِرِ اليَدِ
Onun bana verdiği sağlam sözü hatırlayışım, Elin üstünde kalan dövme izi gibi parıldamaktadır.
وَقَفْتُ بِهِ لَا مُوقِنًا بِرُجُوعِهِ وَلَا آيِسًا أَبْكِي وَأَبْكِي إِلَى الغَدِ
Orada durdum; ne döneceğine kesin inancım vardı Ne de ümitsizdim; ertesi güne kadar ağladım durdum.
إِلَى أَنْ أَطَالَ النَّاسُ عَذْلِي وَأَكْثَرُوا يَقُولُونَ لَا تَهْلِكْ أَسًى وَتَجَلَّدِ
Nihayet insanlar beni kınamayı uzattılar ve çoğalttılar; ‘Kederden kendini helak etme, metin ol!’ diyorlardı.
كَأَنَّ فُنُونَ السُّخْطِ مِمَّنْ أُحِبُّهُ خَلَايَا سَفينٍ بِالنَّوَاصِفِ مِنْ دَد
Sevdiğim kimsenin türlü türlü öfkeleri sanki, Ded vadisinin genişliklerinde süzülen büyük gemilerdir.
كَأَنَّ انْقِلَابَ الهَجْرِ وَالوَصْلِ مَرْكَبٌ يَجُورُ بِهِ المَلَّاحُ طَوْرًا وَيَهْتَدِي
Ayrılık ile vuslatın birbirine dönüşmesi sanki bir gemidir ki, Gemici onu bazen yoldan saptırır, bazen doğru yola sokar.
فَوَقْتُ رِضًى يَتْلُوهُ وَقْتُ تَسَخُّطٍ كَمَا قَسَمَ التُّرْبَ المُفَايِلُ بِاليَدِ
Bir rıza vaktini, bir öfke vakti takip eder; Tıpkı fiyâl (toprağa bir şey saklayıp buldurma) oynayanın eliyle toprağı ikiye ayırması gibi.
وَيَبْسِمُ نَحْوِي وهو غَضْبَانُ مُعْرِضٌ مُظَاهِرُ سِمْطَيْ لُؤْلُؤٍ وَزَبَرْجَدِ
Öfkelenip yüz çevirmiş olduğu halde bana doğru gülümser; Üst üste iki dizi inci ve zebercet takınmış olan o güzel.
ثم هَجْر يُوجبه العِتاب لذنب يقع من المحب، وهذا فيه بعضُ الشدة، لكن فرحة الرجعة وسُرور الرضى يعدل ما مضى؛ فإن لرضى المَحبوب بعد سخطه لذةً في القلب لا تعدلها لذة، وموقفًا من الروح لا يفوقه شيء من أسباب الدنيا. وهل شاهد مُشاهد أو رأت عين أو قام في فكرٍ ألذُّ وأشهى من مقام قد قام عنه كل رقيب، وبَعُد عنه كل بغيض، وغاب عنه كل واشٍ، واجتمع فيه مُحبَّان قد تصارما لذنب وقع من المحب منهما وطال ذلك قليلًا، وبدأ بعض الهجر ولم يكن ثَمَّ مانع من الإطالة للحديث، فابتدأ المُحب في الاعتذار والخضوع والتذلُّل والأدلة بحجته الواضحة من الإدلال والإذلال والتذمم بما سلف، فطورًا يُدلي ببراءته، وطورًا يردُّ بالعفو ويستدعي المغفرة ويُقر بالذَّنب ولا ذنب له، والمحبوب في كل ذلك ناظر إلى الأرض يُسارقه اللحظَ الخفي، وربما أدامه فيه، ثم يبسم مُخفيًا لتبسمه، وذلك علامة الرضى، ثم ينجلي مجلسهما عن قَبول العذر، ويقبل القول، وامتحت ذنوب النقل، وذهبت آثار السخط، ووقع الجواب بنعم وذنبك مغفور، ولو كان، فكيف ولا ذنب؟ وختما أمرهما بالوصل الممكن، وسُقوط العتاب، والإسعاد، وتفرقا على هذا.
Sonra sevenin işlediği bir suç yüzünden sitemin gerektirdiği bir ayrılık vardır. Bunda biraz sertlik ve sıkıntı bulunsa da dönüşün sevinci ve rızanın neşesi geçen acıyı dengeler. Zira sevilenin öfkesinden sonra gelen rızasının kalpte öyle bir lezzeti vardır ki hiçbir lezzet ona denk olamaz; ruhta öyle bir yeri vardır ki dünya sebeplerinden hiçbir şey onun üstüne çıkamaz. Her gözcünün çekip gittiği, her sevimsiz kişinin uzaklaştığı, her koğucunun ortadan kaybolduğu ve içlerinden sevenin işlediği bir suç yüzünden birbirine küsmüş, bu küskünlükleri biraz uzamış, araya biraz da hicran girmiş iki sevenin bir araya geldiği, sözü uzatmaya da hiçbir engelin bulunmadığı bir makamdan daha tatlı ve daha arzu edilir bir şeyi acaba bir gören görmüş, bir göz müşahede etmiş yahut bir akıl tasavvur etmiş midir? Orada seven özür dilemeye, boyun eğmeye, tezellül göstermeye, hem nazlanıp hem alttan alarak ve geçmişte olanlardan dolayı kendini kınayarak açık delilleriyle hüccetini ortaya koymaya başlar; bazen suçsuzluğunu ileri sürer, bazen af dileyip bağışlanma talep eder ve hiçbir suçu olmadığı halde suçunu ikrar eder. Bütün bunlar olurken sevilen yere bakmakta, gizlice ve kaçamak bakışlarla onu süzmekte, bazen de bakışını onun üzerinde uzun süre tutmaktadır; sonra gülümsemesini gizleyerek tebessüm eder ki bu, rızanın alametidir. Ardından meclisleri özrün kabulüyle aydınlanır, söz kabul görür, laf taşıyanların uydurduğu günahlar silinir, öfkenin izleri kaybolur ve cevap ‘Evet, suçun bağışlandı’ diye gelir. Suçu olsaydı bile böyle olurdu, ya hiç suçu yokken nasıl olmasın? Nihayet işlerini mümkün olan vuslatla, sitemin kalkmasıyla ve birbirlerini mutlu etmekle mühürlerler ve bu hal üzere ayrılırlar.
هذا مكان تَتقاصر دونه الصفات، وتتلكَّن بتحديده الألسنة. ولقد وطئتُ بساط الخلفاء وشاهدتُ محاضر الملوك فما رأيتُ هيبةً تعدل هيبة محب لمحبوبه، ورأيت تمكُّن المتغلبين على الرؤساء وتحكُّم الوزراء وانبساط مدبري الدول، فما رأيت أشد تبجُّحًا ولا أعظم سرورًا بما هو فيه من محب أيقن أن قلب محبوبه عنده، ووثق بميله إليه، وصحة مودته له.
Burası nitelendirmelerin aciz kaldığı, dillerin onu tarif etmekte tutukluk yaptığı bir makamdır. Ben halifelerin huzuruna ayak bastım, hükümdarların meclislerinde bulundum; fakat bir sevenin sevdiğine duyduğu heybete denk bir heybet görmedim. Reisler üzerinde tahakküm kuranların kudretini, vezirlerin hükümranlığını ve devlet idarecilerinin geniş nüfuzunu gördüm; fakat sevdiğinin kalbinin kendisinde olduğuna kesin olarak inanan, onun kendisine meylettiğine ve sevgisinin doğruluğuna güvenen bir sevenden daha çok bulunduğu hâlle övünen ve daha büyük bir sevinç duyan kimse görmedim.
وحضرت مقام المعتذرين بين أيدي السلاطين، ومواقف المتهمين بعظيم الذنوب مع المتمردين الطاغين، فما رأيت أذل من موقف مُحب هَيمان بين يدي محبوب غضبان قد غَمره السخط، وغلب عليه الجفاء. ولقد امتحنت الأمرين، وكنت في الحالة الأولى أشدَّ من الحديد، وأنفذ من السيف، لا أجيب إلى الدنية، ولا أساعد على الخضوع، وفي الثانية أذل من الرداء، وألين من القطن، أبادر إلى أقصى غايات التذلُّل، وأغتنم فُرصة الخضوع لو نجع، وأتحلَّل بلساني، وأغوص على دقائق المعاني ببياني، وأفنن القول فنونًا، وأتصدى لكل ما يوجب الترضِّي.
Sultanların huzurunda özür dileyenlerin makamında, azgın ve zorba asilerle birlikte büyük suçlarla itham edilenlerin duruşmalarında bulundum; fakat öfkeye boğulmuş ve cefanın galebe çaldığı kızgın bir sevgilinin huzurunda duran çılgınca âşık bir sevenin durumundan daha zelil bir duruş görmedim. Ben her iki durumu da tecrübe ettim: İlk durumda demirden daha sert, kılıçtan daha keskindim; alçaklığa yanaşmaz, boyun eğmeye razı olmazdım. İkincisinde ise bir örtüden daha zelil, pamuktan daha yumuşaktım; tezellülün en son noktalarına koşar, fayda verecekse boyun eğme fırsatını ganimet bilir, dilimle helallik diler, beyanımla manaların inceliklerine dalar, sözü türlü şekillere sokar ve gönlünü almaya vesile olacak her şeye başvururdum.
والتجنِّي بعضُ عوارض الهجران، وهو يقع في أول الحب وآخره، فهو في أوله علامة لصحَّة المحبة، وفي آخره علامة لفتورها وباب للسلو.
Bahane arayıp haksız yere suçlamak (tecennî) da ayrılığın (hicranın) arızalarından biridir. Bu durum sevginin başında ve sonunda meydana gelir: Başında olması sevginin sahihliğinin alametidir; sonunda olması ise sevginin gevşediğinin alameti ve unutmanın (teselli bulmanın) kapısıdır.
خبر
Haber
وأذكر في مثل هذا أني كنت مجتازًا في بعض الأيام بقرطبة في مقبرة باب عامر، في لَمَّة من الطلاب وأصحاب الحديث، ونحن نريد مجلس الشيخ أبي القاسم عبد الرحمن بن أبي يزيد المصري بالرصافة أستاذي — رضي الله عنه — ومعنا أبو بكر عبد الرحمن بن سليمان البلوي من أهل سِبتة، وكان شاعرًا مفلقًا، وهو ينشد لنفسه في صفة متجنٍّ معهود أبياتًا له، منها:
Buna benzer bir konuda şunu hatırlıyorum: Günlerden bir gün Kurtuba'da, bir grup talebe ve hadis ehliyle birlikte Bâbu Âmir Mezarlığı'ndan geçiyordum. Rusâfe'de bulunan hocam Şeyh Ebü'l-Kâsım Abdurrahman b. Ebî Yezîd el-Mısrî radıyallâhu anh'ın meclisine gitmek istiyorduk. Yanımızda Sebte ahalisinden Ebû Bekir Abdurrahman b. Süleyman el-Belevî de vardı; kendisi usta bir şairdi. Bildik bir sitemkârı (bahane arayan sevgiliyi) anlatan kendi beyitlerini okuyordu; o beyitlerden bazıları şunlardı:
سَرِيعٌ إِلَى ظَهْرِ الطَّرِيقِ وَإِنَّهُ إِلَى نَقْضِ أَسْبَابِ المَوَدَّةِ يُسْرِعُ
Yola koyulmaya pek çabuktur; ve o, Sevgi bağlarını çözmeye de koşar.
يَطُولُ عَلَيْنَا أَنْ نُرِقِّعَ وُدَّهُ إِذَا كَانَ فِي تَرْقِيعِهِ يَتَقَطَّعُ
Onun sevgisini yamamamız bizim için çok uzun sürer; Çünkü yamanırken bile yırtılıp parçalanmaktadır.
فوافق إنشاد البيت الأول من هذين البيتين خطور أبي الحسين بن علي الفاسي — رحمه الله تعالى — وهو يؤم أيضًا مجلس ابن أبي يزيد، فسمعه فتبسم — رحمه الله — نحونا، وطوانا ماشيًا وهو يقول: بل إلى عقد المودة إن شاء الله؛ فهو أولى. هذا على جِد أبي الحسين — رحمه الله — وفضله وتقرُّبه وبراءته ونسكه وزهده وعلمه، فقلت في ذلك:
Bu iki beyitten ilkinin okunuşu, Ebü'l-Hüseyin b. Ali el-Fâsî rahimehullâhu teâlâ'nın yanımızdan geçişine denk geldi; o da İbn Ebî Yezîd'in meclisine gidiyordu. Beyti işitince rahimehullâh bize doğru gülümsedi ve yürüyüp yanımızdan geçerken şöyle dedi: “Bilakis sevgi bağını düğümlemeye inşallah; böylesi daha evladır.” Bunu, Ebü'l-Hüseyin rahimehullâh o ciddiyetine, faziletine, Allah'a yakınlığına, günahtan uzaklığına, ibadetine, zühdüne ve ilmine rağmen söylemişti. Ben de bunun üzerine şöyle dedim:
دَعْ عَنْكَ نَقْضَ مَوَدَّتِي مُتَعَمِّدًا وَاعْقِدْ حِبَالَ وِصَالِنَا يَا ظَالِمُ
Sevgimi bile bile bozmayı bırak artık; Ve vuslatımızın iplerini düğümle ey zalim!
وَلَتَرْجِعَنَّ أَرَدْتَهُ أَوْ لَمْ تُرِد كُرْهًا لِمَا قَالَ الفَقِيهُ العَالِمُ
İstesen de istemesen de mutlaka döneceksin, İstemeye istemeye; o âlim fakihin söylediği söz yüzünden.
ويقع فيه الهجر والعتاب. ولعمري إن فيه إذا كان قليلًا للذة، وأما إذا تفاقم فهو فأل غير محمود، وأمارة وبيئة المصدر، وعلامة سوء، وهي بجملة الأمر مطية الهجران، ورائد الصريمة، ونتيجة التجنِّي، وعنوان الثقل، ورسول الانفصال، وداعية القلى، ومقدِّمة الصد، وإنما يُستحسن إذا لَطُف وكان أصله الإشفاق. وفي ذلك أقول:
Sevgide ayrılık da olur, sitem de. Ömrüme yemin olsun ki sitem az olduğunda onda gerçekten bir lezzet vardır. Ama artıp şiddetlenirse, bu hiç de hayra yorulacak bir fal değildir; kaynağı bozuk bir emare ve kötü bir alamettir. Kısacası o, hicranın bineği, ayrılığın öncüsü, bahane aramanın neticesi, sıkılmanın başlığı, kopuşun elçisi, nefretin davetçisi ve yüz çevirmenin mukaddimesidir. Sitem ancak nazik olduğunda ve temelinde şefkat ve kaybetme korkusu bulunduğunda hoş görülür. Bu hususta şöyle derim:
لَعَلَّكَ بَعْدَ عَتبِكَ أَنْ تَجُودَا بِمَا مِنْهُ عَتَبْتَ وَأَنْ تَزِيدَا
Belki siteminden sonra cömertçe lütfedersin, Kendisi yüzünden sitem ettiğin şeyi, hatta daha da fazlasını.
فَكَمْ يَوْمٍ رَأَيْنَا فِيهِ صَحْوًا وَأَسْمَعَنَا بِآخِرِهِ الرُّعُودَا
Nice gün vardır ki onda havanın açık olduğunu gördük, Fakat sonunda bize gök gürültülerini işittirdi.
وَعَادَ الصَّحْوُ بَعْدُ كَمَا عَلِمْنَا وَأَنْتَ كَذَاكَ نَرْجُو أَنْ تَعُودَا
Sonra, bildiğimiz gibi, hava tekrar açıldı; Senin de tıpkı öyle eski haline dönmeni ümit ediyoruz.
وكان سبب قولي هذه الأبيات عِتاب وقع في يومٍ هذه صفتُه من أيام الربيع، فقلتُها في ذلك الوقت، وكان لي في بعض الزمن صديقان، وكانا أخوين، فغابا في سفر ثم قَدِما وقد أصابني رَمَدٌ فتأخَّرا عن عيادتي، فكتبتُ إليهما — والمخاطبة للأكبر منهما — شعرًا، منه:
Bu beyitleri söylememin sebebi, bahar günlerinden bu nitelikteki bir günde meydana gelen bir sitemdi; ben de onları o vakit söylemiştim. Bir zamanlar iki dostum vardı, ikisi kardeşti. Bir yolculuğa çıkıp gözden kaybolmuşlar, sonra dönmüşlerdi. O sırada gözüme ağrı (remed) inmişti, fakat geçmiş olsuna gelmekte geciktiler. Ben de onlara —hitap büyük olanına olmak üzere— bir şiir yazdım; ondan bir kısım şöyledir:
وَكُنْتُ أُعَدِّدُ أُيْضًا عَلَى أَخِيكَ بِمُؤْلِمَةِ السَّامِعِ
Aslında sayıp dökecektim Kardeşine de, işiteni incitecek sitemleri;
وَلَكِنْ إِذَا الدَّجْنُ غَطَّى ذُكَاءً فَمَا الظَّنُّ بِالقَمَرِ الطَّالِعِ؟
Fakat bulut güneşi örtmüşse, Doğan aydan ne beklenir ki?
ثم هجر يُوجبه الوُشاة. وقد تقدم القول فيهم وفيما يتولد من دبيب عقاربهم، وربما كان سببًا للمقاطعة البتة.
Sonra koğucuların (vüşâtın) sebep olduğu bir ayrılık vardır. Onlar hakkında ve akreplerinin sinsi yürüyüşünden doğan şeyler hakkında daha önce söz geçmişti; bazen bu durum tamamen alakanın kesilmesine sebep olur.
ثم هجر الملل. والملل من الأخلاق المطبوعة في الإنسان، وأحرى لمن دُهي به ألا يصفوَ له صديق، ولا يَصحَّ له إخاء، ولا يثبت على عهد، ولا يصبر على إلف، ولا تطول مُساعدته لمُحب، ولا يُعتقد منه وُدٌّ ولا بغض. وأولى الأمور بالناس ألَّا يغروه منهم، وأن يفروا عن صحبته ولقائه؛ فلن يظفروا منه بطائل؛ ولذلك أبعدنا هذه الصفة عن المُحبين، وجعلناها في المحبوبين، فهم بالجملة أهل التجنِّي والتظنِّي والتعرض للمقاطعة. وأما من تزيَّا باسم الحُبِّ وهو مَلُولٌ فليس منهم، وحقُّه ألا يتجرع مذاقه، ويُنفى عن أهل هذه الصفة ولا يدخل في جملتهم.
Sonra usanma (melal) ayrılığı vardır. Usanmak, insanın yaratılışında bulunan huylardandır. Bu derde müptela olan kimsenin kendisine hiçbir dostun kalmaması, hiçbir kardeşliğin sağlam olmaması, hiçbir sözde durmaması, hiçbir ülfete sabretmemesi, bir sevene yardımının uzun sürmemesi ve kendisinden ne bir sevgiye ne de bir nefrete inanılması pek yerindedir. İnsanlar için en uygun olan şey, böylelerini kendilerine musallat etmemeleri, onunla dostluktan ve karşılaşmaktan kaçmalarıdır; zira ondan hiçbir fayda elde edemeyeceklerdir. Bu yüzdendir ki biz bu sıfatı sevenlerden uzak tutarak sevilenlere verdik; çünkü genel olarak bahane arayan, kötü zanda bulunan ve alakanın kesilmesine zemin hazırlayanlar onlardır. Sevgi kisvesine büründüğü halde çabuk usanan bir kimseye gelince, o gerçek sevenlerden değildir; onun hakkı, sevgisinin tadına bile bakılmaması, bu sıfatın ehlinden sürülüp çıkarılması ve onların arasına sokulmamasıdır.
وما رأيت قط هذه الصفة أشد تغلبًا منها على أبي عامر محمد بن عامر — رحمه الله — فلو وصف لي واصف بعضَ ما علمتُه منه لما صدقتُه. وأهل هذا الطبع أسرع الخلق محبةً، وأقلُّهم صبرًا على المحبوب، وعلى المكروه والصد، وانقلابهم عن الودِّ على قدر تسرُّعهم إليه؛ فلا تثِق بملول، ولا تَشغل به نفسك، ولا تُعنِّها بالرجاء في وفائه، فإن دُفعت إلى محبته ضرورةً فَعُدَّه ابنَ ساعته، واستأنفه كل حين من أحيانه بحسب ما تراه من تلوُّنه، وقابله بما يشاكله.
Ben bu sıfatın, Ebû Âmir Muhammed b. Âmir rahimehullâh üzerinde olduğu kadar hiç kimseye galebe çaldığını görmedim. Şayet biri onun hakkında bizzat bildiğim şeylerin bir kısmını bana anlatsaydı, kendisine inanmazdım. Bu tabiatta olan kimseler, insanların en çabuk seveni, fakat sevdiğine, hoşlanılmayan durumlara ve yüz çevirmeye karşı en az sabredenidir. Sevgiden dönmeleri de ona koşmalarındaki hızları kadardır. Bu yüzden çabuk usanan kimseye güvenme, nefsini onunla meşgul etme ve vefasını umarak kendini yorma! Şayet mecbur kalarak onu sevmeye itilirsen, onu sadece içinde bulunduğu anın insanı say; renkten renge girişinden gördüğün duruma göre her an ona yeniden başla ve kendisine benzeriyle mukabele et.
ولقد كان أبو عامر المُحدَّث عنه يرى الجاريةَ فلا يَصبر عنها، ويُحيق به من الاغتمام والهم ما يكاد أن يأتيَ عليه حتى يملكها، ولو حال دون ذلك شوكُ القتاد، فإذا أيقن بتصيُّرها إليه عادت المحبة نفارًا، وذلك الأنس شُرودًا، والقلق إليها قلقًا منها، ونزاعه نحوها نزاعًا عنها، فيبيعها بأوكس الأثمان. هذا كان دأبه حتى أتلف فيما ذكرنا من عشرات ألوف الدنانير عددًا عظيمًا. وكان — رحمه الله — مع هذا من أهل الأدب والحذق والذكاء والنبل والحلاوة والتوقُّد مع الشرف العظيم والمنصب الفخم والجاه العريض.
Sözü edilen Ebû Âmir bir cariye görür, ona karşı sabredemez ve ona sahip oluncaya kadar kendisini neredeyse helak edecek bir gam ve kedere boğulurdu; buna engel olan şey geven dikeni olsa bile. Fakat cariyenin kendisine geçtiğine kesin olarak kanaat getirdiğinde, o sevgi nefrete, o ünsiyet ürküntüye, ona kavuşma telaşı ondan kurtulma telaşına, ona doğru olan iştiyakı da ondan kaçma arzusuna dönüşür ve onu en düşük fiyatlarla satardı. Onun âdeti buydu; öyle ki bu anlattığımız yolda on binlerce dinardan oluşan muazzam bir serveti telef etti. Bununla birlikte kendisi rahimehullâh büyük bir şeref, yüksek bir makam ve geniş bir itibarla beraber edep, maharet, zekâ, asalet, tatlılık ve parlak bir zihin sahibi kimselerdendi.
وأما حسن وجهه وكمال صُورته فشيء تَقف الحدود عنه، وتَكِلُّ الأوهام عن وصف أقله، ولا يتعاطى أحد وصفه. ولقد كانت الشوارع تخلو من السيَّارة ويتعمدون الخُطور على باب داره في الشارع الآخذ من النهر الصغير على باب دارنا في الجانب الشرقي بقُرطبة إلى الدرب المتصل بقصر الزاهرة — وفي هذا الدرب كانت داره، رحمه الله، ملاصقةً لنا — لا لشيء إلا للنظر منه. ولقد مات من محبَّته جَوارٍ كُنَّ علَّقْن أوهامهن به، ورثَينَ له فخانَهنَّ مما أمَّلْنه منه، فصِرْنَ رهائنَ البِلَى وقتلتهنَّ الوحدة.
Yüzünün güzelliğine ve suretinin kemaline gelince, bu, tariflerin önünde durakladığı, en azını bile anlatmakta hayallerin yorulduğu ve hiç kimsenin vasfetmeye girişemediği bir şeydi. Sokaklar gelip geçenlerden boşalır, insanlar sırf onu görebilmek için, Kurtuba'nın doğu yakasında bizim evin kapısının önündeki Küçük Nehir'den başlayıp ez-Zâhire Sarayı'na bitişik sokağa kadar uzanan caddede —ki kendisinin rahimehullâh evi bu sokakta, bizimkine bitişikti— onun evinin kapısının önünden özellikle geçerlerdi. Hayallerini ona bağlamış olan nice cariyeler onun sevgisinden ölmüşlerdi; ona gönül verip acımışlar, fakat o, kendisinden umdukları şeye ihanet etmişti; böylece çürüyüp gitmenin rehinesi olmuşlar ve yalnızlık onları öldürmüştü.
وأنا أعرف جاريةً منهن كانت تُسمى عفراء، عهدي بها لا تتستر بمحبته حيثما جلست، ولا تجف دموعها، وكانت قد تصيرت من داره إلى البركات الخيَّال صاحب الفتيان. ولقد كان — رحمه الله — يُخبرني عن نفسه أنه يملُّ اسمَه فضلًا عن غير ذلك.
Ben onlardan Afrâ adında bir cariye tanıyorum; bildiğim kadarıyla nerede otursa ona olan sevgisini gizlemez, gözyaşları hiç kurumazdı. Onun evinden çıkıp fityân (saray görevlileri) reisi Berekât el-Hayyâl'in mülkiyetine geçmişti. Ebû Âmir rahimehullâh ise kendisi hakkında bana, başka şeyler şöyle dursun, kendi adından bile usandığını söylerdi.
وأما إخوانه فإنه تبدَّل بهم في عُمره على قِصَره مرارًا، وكان لا يثبُتُ على زي واحد كأبي بَراقش؛ حينًا يكون في ملابس الملوك، وحينًا في ملابس الفتَّاك.
Dostlarına gelince, ömrünün kısalığına rağmen onları defalarca değiştirmişti. Ebû Berâkış (renkten renge giren bir kuş) gibi tek bir kılıkta da durmazdı; bazen hükümdarların elbiseleri içinde, bazen de bıçkınların (fettâk) elbiseleri içinde görünürdü.
فيجب على مَن امتُحن بمخالطة مَن هذه صفته على أي وجهٍ كان ألَّا يستفرغ عامة جُهْده في محبَّته، وأن يُقيم اليأس من دوامه خَصمًا لنفسه؛ فإذا لاحت له مخايل الملل قاطعه أيامًا حتى ينشط بالُه، ويبعد به عنه، ثم يُعاوده، فربما دامت المودَّة مع هذا. وفي ذلك أقول:
Bu nitelikteki biriyle herhangi bir şekilde düşüp kalkmakla imtihan edilen kimseye düşen, onu sevmekte bütün gücünü tüketmemesi ve sevgisinin devam edeceğinden ümit kesmeyi kendi nefsinin karşısına bir hasım olarak dikmesidir. Ondan usanma belirtileri sezdiği zaman, zihni canlanıncaya ve bu usanma halini ondan uzaklaştırıncaya kadar birkaç gün onunla alakasını kesmeli, sonra tekrar kendisine dönmelidir; belki bu sayede aradaki sevgi devam eder. Bu hususta şöyle derim:
لَا تَرْجُوَنَّ مَلُولًا لَيْسَ المَلُولُ بِعُدَّهْ
Sakın çabuk usanandan bir şey umma; Usanan kimse güvenilecek bir dayanak değildir.
وُدَّ المَلُولِ فَدَعْهُ عَارِيَة مُسْتَرَدَّهْ
Usananın sevgisini bırak; O, geri alınacak bir emanettir.
ومن الهَجْر ضَربٌ يكون متولِّيه المحب، وذلك عندما يرى من جَفاء محبوبه والميل عنه إلى غيره، أو لثقيل يلازمه، فيرى الموت ويتجرَّع غُصص الأسى، والعض على نقيف الحنظل أهون من رؤية ما يكره، فينقطع وكبده تتقطع. وفي ذلك أقول:
Ayrılığın bir çeşidi de vardır ki onu bizzat seven başlatır. Bu, sevdiğinin cefasını ve kendisinden yüz çevirip başkasına meylettiğini gördüğünde yahut yanından hiç ayrılmayan çekilmez bir kimse yüzünden olur. O zaman seven ölümü görür ve keder lokmalarını yutar; hoşlanmadığı bu manzarayı görmektense kırılmış acı ebucehil karpuzu çekirdeklerini ısırmak ona daha hafif gelir. Böylece ciğeri parçalanarak alakasını keser. Bu hususta şöyle derim:
هَجَرْتُ مَنْ أَهْوَاهُ لَا عَنْ قِلًى يَا عَجَبًا لِلعَاشِقِ الهَاجِرِ
Sevdiğim kimseyi terk ettim, ama nefretten değil; Terk eden âşığa ne kadar şaşılır!
لَكِنَّ عَيْنِي لَمْ تُطِقْ نَظْرَةً إِلَى مُحَيَّا الرَّشَأ الغَادِرِ
Fakat gözüm bakmaya dayanamadı, O vefasız ceylanın yüzüne.
فَالمَوْتُ أَحْلَى مَطْمَعًا مِنْ هَوًى يُبَاحُ لِلْوَارِدِ وَالصَّادِرِ
Zira ölüm, arzu edilmeye daha tatlıdır bir aşktan ki, Gelip geçen herkese mübah kılınmıştır.
وَفِي الفُؤَادِ النَّارُ مَذْكِيَّةٌ فَاعجبْ لِصَبٍّ جَزِعٍ صَابِرِ
Kalpte ise ateş tutuşturulmuştur; Hem feryat eden hem sabreden şu âşığa şaş!
وَقَدْ أَبَاحَ الله فِي دِينِهِ تَقِيَّةَ المَأْسُورِ لِلآسِرِ
Gerçi Allah, dininde mübah kılmıştır, Esirin, kendisini esir alana karşı takıyye yapmasını (inancını gizlemesini);
وَقَدْ أَحَلَّ الكُفْرَ خَوْفُ الرَّدَى حَتَّى تَرَى المُؤْمِنَ كَالكَافِرِ
Ve helak olma korkusu küfrü helal kılmıştır, Öyle ki mümini kâfir gibi görürsün.
خبر
Bir Haber
ومن عجيب ما يكون فيها وشنيعه أني أعرف مَن هام قلبُه بمتناءٍ عنه نافرٍ منه، فقاسى الوجد زمنًا طويلًا، ثم سَنحت له الأيام بسانحة عجيبة من الوصل أشرف بها على بلوغ أمله، فحين لم يكن بينه وبين غاية رجائه إلا كهؤلاء عاد الهَجر والبُعد إلى أكثر ما كان قبلُ، فقلت في ذلك:
Ayrılıkta rastlanan şaşılacak ve çirkin hallerden biri de şudur: Ben, kendisinden uzak duran ve ondan kaçan birine gönlünü kaptırmış bir kimse tanıyorum. Bu kimse uzun bir zaman aşk acısı çekti; sonra günler ona vuslat adına şaşılacak bir fırsat çıkardı da bu sayede emeline ulaşmaya çok yaklaştı. Fakat kendisiyle en büyük ümidi arasında ancak şu kadarcık bir mesafe kalmışken, ayrılık ve uzaklık eskisinden çok daha şiddetli bir şekilde geri döndü. Bu hususta şöyle dedim:
كَانَتْ إِلَى دَهْرِيَ لِي حَاجَةٌ مَقْرُونَةٌ فِي البُعْدِ بِالمُشْتَرِي
Felekten bir dileğim vardı, Uzaklıkta Müşteri yıldızıyla eş tutulmuş;
فَسَاقَهَا بِاللُّطْفِ حَتَّى إِذَا كَانَتْ مِنَ القُرْبِ عَلَى مَحْجر
Onu lütufla bana doğru sürdü, ta ki Yakınlıktan göz çukuru mesafesine gelince,
أَبْعَدَهَا عَنِّي فَعَادَتْ كَأَنْ لَمْ تَبْدُ لِلْعَيْنِ وَلَمْ تَظْهَرِ
Onu benden uzaklaştırdı; öyle ki geri döndü sanki Göze hiç görünmemiş ve hiç ortaya çıkmamış gibi.
وقلت:
Ve şöyle dedim:
دَنَا أَمَلِي حَتَّى مَدَدْتُ لِأَخْذِهِ يَدًا فَانْثَنَى نَحْوَ المَجَرَّةِ رَاحِلَا
Emelim yaklaştı, hatta onu tutmak için uzattım Bir el; fakat o dönüp Samanyolu'na doğru çekip gitti.
فَأَصْبَحْتُ لَا أَرْجُو وَقَدْ كُنْتُ مُوقِنًا وَأُضْحي مَعَ الشِّعْرَى وَقَدْ كَانَ حَاصِلا
Kavuşacağıma kesin gözüyle bakarken ümitsiz sabahladım, Ve elde edilmişken Şi'râ yıldızıyla beraber oluverdi.
وَقَدْ كُنْتُ مَحْسُودًا فَأَصْبَحْتُ حَاسِدًا وَقَدْ كُنْتُ مَأْمُولًا فَأَصْبَحْتُ آمِلا
Kıskanılan biriyken kıskanan oldum, Kendisinden ümit beklenirken ümit bekleyen oldum.
كَذَا الدَّهْرُ فِي كَرَّاتِهِ وَانْتِقَالِهِ فَلَا يَأْمَنَنَّ الدَّهْرَ مَنْ كَانَ عَاقِلا
İşte felek dönüşlerinde ve değişimlerinde böyledir; Akıllı olan kimse sakın feleğe güvenmesin.
ثم هَجْر القِلَى، وهنا ضلت الأساطير، ونفدت الحِيل، وعظم البلاء؛ وهو الذي خلَّى العقولَ ذواهلَ، فمن دُهي بهذه الداهية فليتصدَّ لمحبوب محبوبه، وليتعمَّد ما يعرف أنه يستحسنه، ويجب أن يجتنب ما يدري أنه يكرهه، فربما عطَّفه ذلك عليه إن كان المحبوب ممن يدري قدر الموافقة والرغبة فيه، وأما من لم يعلم قدر هذا فلا طَمع في استصرافه، بل حسناتك عنده ذنوب؛ فإن لم يقدر المرء على استصرافه؛ فليتعمَّد السُّلوان، وليحاسب نفسه بما هو فيه من البلاء والحرمان، ويسعى في نيل رغبته على أي وجه أمكنه. ولقد رأيت مَن هذه صفته، وفي ذلك أقول قطعةً، أوَّلها:
Sonra nefretten doğan ayrılık gelir. İşte burada efsaneler yolunu şaşırmış, çareler tükenmiş ve bela büyümüştür. Akılları başlardan alıp şaşkına çeviren de budur. Bu felakete uğrayan kimse, sevdiğinin sevdiği şeye yönelmeli, onun hoşlandığını bildiği şeyleri özellikle yapmalı ve sevmediğini bildiği şeylerden kaçınmalıdır. Eğer sevilen kimse uyum sağlamanın ve kendisine duyulan arzunun kıymetini bilenlerdense, belki bu davranış onu sevene karşı şefkate getirir. Bunun kıymetini bilmeyen kimseye gelince, onun fikrini değiştirmeye hiç ümit yoktur; aksine senin iyiliklerin onun katında birer günahtır. Kişi onun fikrini değiştirmeye güç yetiremezse, o zaman unutup teselli bulmaya bakmalı, içinde bulunduğu bela ve mahrumiyet sebebiyle nefsini hesaba çekmeli ve arzusuna kavuşmak için elinden gelen her yola başvurmalıdır. Ben bu nitelikte olan birini gördüm. Bu hususta bir kıta söylerim, başı şöyledir:
دُهِيتُ بِمَنْ لَوْ أَدْفَعُ المَوْتَ دُونَهُ لَقَالَ إِذًا يا لَيْتَنِي فِي المَقَابِرِ
Öyle biriyle belaya uğradım ki, ölümü onun önünden savacak olsam, O zaman, ‘Keşke kabirlerde olsaydım!’ derdi.
ومنها:
Aynı kıtadandır: