Binûn

Ayrılık Bâbı

Kaynak: Güvercin Gerdanlığı — Tavku’l-Hamâme · İbn Hazm · Hindawi neşri · Türkçe çeviri

باب البَيْن

Ayrılık Bâbı

وقد علمنا أنه لا بد لكل مُجتمِع من افتراق، ولكل دانٍ من تَناء، وتلك عادة الله في العباد والبلاد حتى يرث الله الأرض ومَن عليها وهو خير الوارثين، وما شيء من دواهي الدنيا يَعدل الافتراق، ولو سالت الأرواحُ به فضلًا عن الدموع كان قليلًا. وسمع بعضُ الحكماء قائلًا يقول: الفِراق أخو الموت. فقال: بل الموت أخو الفراق.

Biliyoruz ki bir araya gelen her şeyin ayrılması, yakın olan her şeyin uzaklaşması kaçınılmazdır. Allah yeryüzüne ve üzerindeki herkese varis oluncaya kadar—ki O, varislerin en hayırlısıdır—kulları ve beldeleri hakkındaki âdeti budur. Dünya felaketlerinden hiçbir şey ayrılığa denk değildir; ayrılık yüzünden gözyaşları şöyle dursun, ruhlar bile akıp gitse yine de az kalır. Hikmet ehli zatlardan biri, birinin “Ayrılık ölümün kardeşidir” dediğini işitince şöyle demiştir: “Bilakis ölüm ayrılığın kardeşidir.”

والبين ينقسم أقسامًا؛ فأولها مُدة يُوقَن بانصرامِها وبالعودة عن قريب، وإنه لشَجًى في القلب، وغُصَّة في الحلق لا تبرأ إلا بالرَّجعة. وأنا أعلم من كان يَغيب من يُحب عن بصره يومًا واحدًا فيعتريه من الهلَع والجزَع وشُغل البال وتُرادُف الكُرَب ما يكاد يأتي عليه.

Ayrılık kısımlara ayrılır. Bunların ilki, sona ereceğine ve yakında dönüleceğine kesin gözüyle bakılan bir süredir. Şüphesiz bu, kalpte bir sızı ve boğazda ancak dönüşle iyileşen bir düğümdür. Ben öyle birini bilirim ki, sevdiği kimse gözünden tek bir gün kaybolsa, neredeyse canına mal olacak derecede bir telaş, sabırsızlık, zihin meşguliyeti ve birbiri ardınca gelen sıkıntılar yakasına yapışırdı.

ثم بَيْنٌ مَنْعٌ من اللِّقاء، وتَحظيرٌ على المحبوب من أن يراه مُحبُّه، فهذا — ولو كان مَن تُحبُّه معك في دارٍ واحدة — فهو بَينٌ؛ لأنه بائنٌ عنك. وإن هذا ليولِّد من الحزن والأسفِ غير قليل، ولقد جرَّبناه فكان مُرًّا، وفي ذلك أقول:

Sonra bir ayrılık türü daha vardır ki, o da buluşmanın engellenmesi ve sevilenin, seveni tarafından görülmesinin yasaklanmasıdır. Sevdiğin kimse seninle aynı evin içinde olsa bile bu bir ayrılıktır; çünkü o senden koparılmış ve uzaklaştırılmıştır. Şüphesiz bu durum azımsanmayacak kadar çok hüzün ve keder doğurur. Biz bunu tecrübe ettik, gerçekten çok acıydı. Bu hususta şöyle derim :

أَرَى دَارَهَا فِي كُلِّ حِينٍ وَسَاعَةٍ وَلَكِنَّ مَنْ فِي الدَّارِ عَنِّي مُغَيَّبُ

Onun evini her an ve her saat görürüm; Fakat evin içindeki benden gizlenmiştir.

وَهَلْ نَافِعِي قُرْبُ الدِّيَارِ وَأَهْلِهَا عَلَى وَصْلِهِمْ مِنِّي رَقِيبٌ مُرَاقِبُ

Diyarın ve ahalisinin yakınlığı bana fayda verir mi hiç; Onlara kavuşmamın önünde beni gözetleyen bir gözcü varken?

فَيَا لَك جار الجَنْبِ أَسمَعُ حِسَّهُ وَأَعْلَمُ أَنَّ الصِّينَ أَدْنَى وَأَقْرَبُ

Ah o yanı başımdaki komşu! Onun sesini ve kıpırtısını duyarım; Fakat bilirim ki Çin bile ondan daha beri ve daha yakındır.

كَصَادٍ يَرَى مَاءَ الطَّوِيِّ بِعَيْنِهِ وَلَيْسَ إِلَيْهِ مِنْ سَبِيلٍ يُسَبِّبُ

Tıpkı kuyunun suyunu gözüyle gören susamış bir kimse gibi; Oysa o suya ulaştıracak hiçbir yol yoktur.

كَذِلَكَ مَنْ فِي اللَّحْدِ عَنْكَ مُغَيَّبٌ وَمَا دُونَهُ إِلَّا الصَّفِيحُ المُنَصَّبُ

Mezarda olan kimse de senden işte böyle gizlenmiştir; Onunla senin aranda dikilmiş mezar taşlarından başka bir şey yoktur.

وأقول من قصيدة مُطوَّلة:

Uzun bir kasidede de şöyle derim :

مَتَى تَشْتَفِي نَفْسٌ أَضَرَّ بِهَا الوَجْدُ وَتَصْقَبُ دَارٌ قَدْ طَوَى أَهْلَهَا البُعْدُ

Aşk acısının yıprattığı bir nefis ne zaman şifa bulacak; Ve uzaklığın ahalisini saklayıp dürdüğü bir ev ne zaman yakınlaşacak?

وَعَهْدِي بِهِنْدٍ وَهْيَ جَارَةُ بَيْتِنَا وَأَقْرَبُ مِنْ هِنْدٍ لِطَالِبِهَا الهِنْدُ

Hind'i bilirim, o bizim evimizin komşusudur; Fakat onu arzulayan kimseye Hindistan bile Hind'den daha yakındır.

بَلَى إِنَّ فِي قُرْبِ الدِّيَارِ لَرَاحَةً كَمَا يُمْسِكُ الظَّمْآنُ أَنْ يَدْنُوَ الوِرْدُ

Evet, şüphesiz diyarların yakınlığında bir ferahlık vardır; Tıpkı suya kavuşma vaktinin yaklaşmasının susuz kimseyi ayakta tutması gibi.

ثم بَيْنٌ يتعمَّده المحبُّ بُعْدًا عن قول الوُشاة، وخوفًا أن يكون بقاؤه سببًا إلى منع اللقاء، وذريعةً إلى أن يَفشوَ الكلام فَيقَع الحجابُ الغليظ.

Sonra bir ayrılık daha vardır ki, seven kimse koğucuların sözünden uzak durmak ve orada kalmasının buluşmanın engellenmesine sebep olmasından, dedikoduların yayılmasına yol açıp araya kalın bir perde girmesinden korktuğu için bunu bilerek ve isteyerek yapar.

ثم بَيْنٌ يولِّده المُحبُّ لبعض ما يدعوه إلى ذلك من آفات الزمان، وعُذره مقبول أو مُطرح على قدر الحافز له إلى الرحيل.

Sonra bir ayrılık daha vardır ki, seven kimse zamanın afetlerinden kendisini buna mecbur bırakan bazı sebepler yüzünden bunu meydana getirir. Onun mazereti, kendisini göç etmeye iten sebebin büyüklüğü ölçüsünde ya kabul edilir ya da reddedilir.

خبر

Bir Haber

ولعهدي بصديق لي دارُه المريَّة، فعَنَّتْ له حوائجُ إلى شاطِبة فقصدها، وكان نازلًا بها في منزلي مدةَ إقامته بها، وكان له بالمريَّة علاقة هي أكبر همِّه، وأدهى غَمِّه، وكان يُؤمِّلُ بَتَّها وفراغ أسبابه، وأن يُوشك الرَّجعة ويُسرع الأوبة، فلم يكن إلا حِينٌ لطيف بعد احتلاله عندي حتى جَيَّشَ الموفَّق أبو الحسن مجاهد، صاحب الجزائر، الجيوش وقَرَّب العساكر، ونابذ خَيران صاحب المريَّة، وعزم على استئصاله، فانقطعت الطرق بسبب هذه الحرب، وتُحوميت السُّبل، واحتُرس البحر بالأساطيل، فتضاعف كَرْبه إذ لم يجد إلى الانصراف سبيلًا البتة، وكاد يَطفَأ أسفًا، وصار لا يأنس بغير الوحدة، ولا يلجأ إلا إلى الزفير والوُجوم، ولعمري لقد كان ممن لم أقدُر قط فيه أنَّ قلبه يُذعن للود، ولا شراسةَ طَبعِه تجيب إلى الهوى.

Evi Meriyye'de olan bir dostumu hatırlarım. Şâtıbe'de bazı işleri çıkmıştı da oraya yönelmişti ve orada kaldığı süre boyunca benim evimde konaklamıştı. Meriyye'de ise en büyük tasası ve en ağır kederi olan bir gönül bağı vardı. İşlerini çabucak kesip bitirmeyi, dönüşünü yakınlaştırmayı ve bir an önce geri dönmeyi ümit ediyordu. Ne var ki yanıma yerleşmesinden sonra üzerinden henüz çok kısa bir süre geçmişti ki, Cezâir hâkimi el-Muvaffak Ebü'l-Hasan Mücâhid ordular topladı, askerlerini yaklaştırdı, Meriyye hâkimi Hayrân'a savaş açtı ve kökünü kazımaya azmetti. Bu savaş yüzünden yollar kesildi, geçitler tutuldu ve deniz donanmalarla koruma altına alındı. Dönmek için kesinlikle hiçbir yol bulamayınca dostumun sıkıntısı katbekat arttı; kederinden neredeyse sönüp gidecekti. Artık yalnızlıktan başka hiçbir şeyle ünsiyet kuramaz oldu; derin iç çekişlerden ve suskunluğa gömülmekten başka bir sığınağı kalmadı. Ömrüme mükâfat olsun ki o, kalbinin sevgiye boyun eğeceğini ve sert tabiatının aşka karşılık vereceğini hakkında hiç ihtimal vermediğim kimselerdendi.

وأذكر أني دخلتُ قرطبة بعد رحيلي عنها، ثم خرجتُ منصرفًا عنها، فضمَّني الطريق مع رجل من الكُتَّاب قد رحل لأمر مُهمٍّ وتَخلَّف سَكْنٌ له، فكان يَرتمض لذلك. وإني لأعلم مَن عَلِق بهوًى له، وكان في حال شَظف، وكانت له في الأرض مذاهبُ واسعة، ومناديح رَحْبة، ووُجوه متصرف كثيرة، فهان عليه ذلك وآثر الإقامة مع من يحب. وفي ذلك أقول شعرًا، منه:

Hatırlarım, Kurtuba'dan ayrıldıktan sonra oraya tekrar girmiş, ardından oradan ayrılıp yola çıkmıştım. Yol beni, mühim bir iş için yola çıkan ve gönül huzuru bulduğu sevgilisi geride kalan kâtiplerden bir adamla bir araya getirdi; adam bu yüzden için için yanıp tutuşuyordu. Yine ben öyle birini bilirim ki, bir sevdaya tutulmuştu; geçim darlığı içindeydi, oysa yeryüzünde gidebileceği geniş yollar, ferah imkânlar ve pek çok geçim kapısı vardı. Fakat bütün bunlar onun gözünde önemsizleşti ve sevdiği kimseyle birlikte kalmayı tercih etti. Bu hususta bir şiir söylerim, ondan bir beyit şöyledir:

لَكَ فِي البِلَادِ مَنَادِحٌ مَعْلُومَةٌ وَالسَّيْفُ غُفْلٌ أَوْ يَبِينُ قِرَابه

Beldelerde senin için bilinen geniş imkânlar vardır; Fakat kılıç ya kınından ayrılır ya da işaretsiz ve belirsiz kalır.

ثم بَيْنُ رحيلٍ وتباعدِ ديار، ولا يكون من الأوبة فيه على يقين خبر، ولا يَحدُث تلاقٍ، وهو الخَطب المُوجع، والهم المُفظع، والحادث الأشنع، والداء الدويُّ. وأكثر ما يكون الهلَع فيه إذا كان النائي هو المحبوب، وهو الذي قالت فيه الشعراء كثيرًا. وفي ذلك أقول قصيدةً، منها:

Sonra bir de göç etme ve diyarların birbirinden uzaklaşması ayrılığı vardır ki, bunda dönüşe dair kesin bir haber bulunmaz ve bir kavuşma gerçekleşmez. İşte bu, acı veren bir felaket, korkunç bir tasa, en çirkin hadise ve içten içe kemiren bir derttir. Bunda en büyük telaş ve sabırsızlık, uzaklaşan taraf sevgili olduğu zaman yaşanır. Şairlerin hakkında pek çok söz söylediği ayrılık da budur. Bu hususta bir kaside söylerim, ondan birkaç beyit şöyledir:

وَذِي عِلَّةٍ أَعْيَا الطَّبِيبَ عِلَاجُهَا سَتُورِدُنِي لَا شَكَّ مَنْهَلَ مَصْرَعِي

Nice dert vardır ki tedavisi tabibi aciz bırakmıştır; Şüphesiz bu dert beni ölümümün pınarına götürecektir.

رَضِيتُ بِأَنْ أُضْحِي قَتِيلَ وِدَادِهِ كَجَارِعِ سُمٍّ فِي رَحِيقٍ مُشَعْشعِ

Onun sevgisinin kurbanı olmaya razı oldum; Tıpkı su katılmış saf şarabın içinde zehir yudumlayan kimse gibi.

فَمَا لِلَّيَالِي، مَا أَقلَّ حَيَاءَهَا وَأَوْلَعَهَا بِالنَّفْسِ مِنْ كُلِّ مُولَع

Bu gecelere ne oluyor, hayâları ne kadar da az; Ve her tutkulu âşıktan daha çok nefislere musallat oluyorlar!

كَأَنَّ زَمَانَي عَبْشَمِيٌّ يَخَالُنِي أَعَنْتُ عَلَى عُثْمَانَ أَهْلَ التَّشَيُّعِ

Sanki zamanım, Abdüşems kabilesinden biriymiş de beni sanıyor; Osman'a karşı taraftarlarına yardım etmişim gibi!

وأقول من قصيدة:

Bir kasidede de şöyle derim:

أَظُنُّكَ تِمْثَال الجِنَانِ أَبَاحَهُ لِمُجْتَهِدِ النُّسَّاكِ مِنْ أَوْلِيَائِهِ

Sanırım sen cennetlerin bir timsalisin ki onu mübah kılmıştır; Velî kulları arasından ibadette gayret gösteren zahitlere.

وأقول من قصيدة:

Bir kasidede de şöyle derim:

لأبْرد بِاللُّقْيَا غَلِيلًا مِنَ الهَوَى تَوَقَّع نِيرَان الغَضَى هَيمَانه

Kavuşmayla, aşktan doğan o harareti soğutmak için; Onun susuzluğu gadâ (ateşi uzun süre sönmeyen bir çöl ağacı) ateşlerini bile bekler oldu.

وأقول شعرًا، منه:

Bir şiir söylerim, ondan iki beyit şöyledir:

خَفِيت عن الأَبْصَارِ وَالوَجْدُ ظَاهِرٌ فَاعْجبْ بِأَعْرَاضٍ تَبِينُ وَلَا شَخْص

Gözlerden gizlendin, oysa aşk acısı apaçık ortadadır; Ortada bir beden yokken beliren şu arazlara şaş doğrusu!

غَدَا الفَلَكُ الدَّوَّارُ حَلْقَةَ خَاتَمٍ مُحِيطٍ بِمَا فِيهِ وَأَنْتِ لَهُ فَص

Dönen felek bir yüzük halkası oldu; İçindekileri kuşatan, sen ise onun kaşı oldun.

وأقول من قصيدة:

Bir kasidede de şöyle derim:

غَنِيت عَن التَّشْبِيهِ حُسْنًا وَبَهْجَةً كَمَا غَنِيت شَمْسُ السَّمَاءِ عَنِ الحَلْي

Güzellik ve parlaklık bakımından bir şeye benzetilmekten müstağni kaldın; Tıpkı gökyüzündeki güneşin süsten müstağni kalması gibi.

عَجِبْتُ لِنَفْسِي بَعْدَهُ كَيْفَ لَمْ تَمُتْ وهجْرَانُهُ دَفْنِي وَفُقْدَانُهُ نَعيي

Ondan sonra nefsime şaşarım, nasıl oldu da ölmedi; Oysa onun hicranı benim defnedilmem, yokluğu ise ölüm haberimdir.

وَلِلْجَسَدِ الغَضِّ المُنَعَّمِ كَيْفَ لَمْ تُذِبْهُ يَدٌ خَشْنَاء … …

Ve o taze, nazlı bedene de şaşarım, nasıl oldu da; Kaba bir el onu eritmedi … …

وإنَّ للأوبة من البَيْن الذي تُشفق منه النفس لِطُول مسافته، وتكاد تيأس من العودة فيه لروعةً تبلغ ما لا حدَّ وراءه، وربما قتلت. وفي ذلك أقول:

Mesafesinin uzunluğundan ötürü nefsin korkuya kapıldığı ve geri dönmekten neredeyse ümit kestiği bir ayrılıktan dönüşün öyle bir heyecanı ve sarsıntısı vardır ki, ötesinde hiçbir sınır bulunmayan bir dereceye ulaşır; hatta bazen öldürür. Bu hususta şöyle derim:

لِلتَّلَاقِي بَعْدَ الفِرَاقِ سُرُورٌ كَسُرُورِ المُفِيقِ حَانَتْ وَفَاتُهْ

Ayrılıktan sonra kavuşmanın öyle bir sevinci vardır ki; Ölümü yaklaşmışken ayılan kimsenin sevinci gibidir.

فَرْحَةٌ تُبْهِجُ النُّفُوسَ وَتُحْيي مَنْ دَنَا مِنْهُ بِالفرَاقِ مَمَاتُه

Nefisleri neşelendiren ve dirilten bir ferahlıktır; Ayrılık sebebiyle ölümü kendisine yaklaşmış olan kimseyi.

رُبمَا قَدْ تَكُونُ دَاهِيَةُ المَوْ تِ وَتُودِي بِأَهلِهِ هَجَمَاتُه

Bazen de bu sevinç ölüm felaketi olur; Ve onun ani hücumları sahibini helâke sürükler.

كم رأينا مَن عَبَّ في الماء عطشا نَ فزارَ الحِمام وهو حَياتُه!

Susuzluktan yanarken suyu kana kana içen nicelerini gördük ki; Su onun hayatı olduğu halde ölümle buluşmuştur!

وإني لأعلم مَن نأت دارُ محبوبه زمنًا ثم تيسَّرت له أوبة، فلم يكن إلا بقَدْر التسليم واستيفائه، حتى دعتْه نوًى ثانية فكاد أن يَهلِك. وفي ذلك أقول:

Ben öyle birini bilirim ki, sevgilisinin diyarı bir müddet uzak kalmış, sonra kendisine bir dönüş kolaylaşmıştı. Ancak bu kavuşma, sadece selam verip alacak kadar sürdü; hemen ardından ikinci bir ayrılık onu çağırdı da neredeyse helâk olacaktı. Bu hususta şöyle derim:

أَطَلْتُ زَمَانَ البُعْدِ حَتَّى إِذَا انْقَضَى زَمَانُ النَّوَى بِالقُرْبِ عُدْتَ إِلَى البُعْدِ

Uzaklık zamanını uzattın, nihayet sona erdiğinde; Ayrılık vakti yakınlıkla, sen yine uzaklığa döndün.

فَلَمْ يَكُ إِلَّا كَرَّة الطَّرْفِ قُرْبَكُمْ وَعَاوَدَكُمْ بَعْدِي وَعَاوَدَنِي وَجْدِي

Size yakın olmak göz açıp kapayıncaya kadar sürdü; Ardından uzaklığım size geri döndü, aşk acım da bana geri döndü.

كَذَا حَائِرٌ فِي اللَّيْلِ ضَاقَتْ وُجُوهُهُ رَأَى البَرْقَ فِي دَاجٍ مِنَ اللَّيْلِ مُسْوَدِّ

Tıpkı gecenin içinde yolları daralmış şaşkın bir kimse gibi; Kapkararan karanlık bir gecede şimşeği görmüştür.

فَأَخلَفهُ مِنهُ رَجاءُ دَوامِه وبَعضُ الأرَاجِي لا تُفيدُ ولا تُجدِي

Fakat şimşeğin devam edeceği ümidi onu boşa çıkarmıştır; Zaten bazı ümitler ne fayda verir ne de bir işe yarar.

وفي الأوبة بعد الفراق أقول قطعةً، منها:

Ayrılıktan sonraki dönüş hakkında bir kıta söylerim, ondan iki beyit şöyledir:

لَقَدْ قَرَّتِ العَيْنَانِ بِالقُرْبِ مِنْكُمُ كَمَا سَخُنَتْ أَيَّام يَطْوِيكُمُ البُعْدُ

Size yakın olmakla iki gözüm aydınlandı ve ferahladı; Tıpkı uzaklığın sizi gizleyip dürdüğü günlerde yaşlarla ısındığı gibi.

فَلله فِيمَا قد مَضَى الصَّبْرُ وَالرِّضَى وَلله فِيمَا قَدْ قَضَى الشُّكْرُ وَالحَمْدُ

Geçip gidenler için sabır ve rıza Allah'adır; Hükmedip takdir ettiği şeyler için de şükür ve hamd yine Allah'adır.

خبر

Bir Haber

ولقد نُعي إليَّ بعضُ مَن كنتُ أحبُّ من بلدة نازحة، فقمتُ فارًّا بنفسي نحو المقابر وجعلتُ أمشي بينها وأقول:

Uzak bir beldeden, sevdiğim birinin ölüm haberi bana ulaştı. Bunun üzerine başımı alıp kabristanlara doğru kaçtım; kabirlerin arasında yürümeye ve şöyle demeye başladım:

وَدِدْتُ بِأَنَّ ظَهْرَ الأَرْضِ بَطْنٌ وَأَنَّ البَطْنَ مِنْهَا صَارَ ظَهْرَا

İsterdim ki yerin üstü altı olsun; Ve altı da onun üstü haline gelsin.

وَأَنِّي مِتُّ قَبْلَ وُرُودِ خَطْبٍ أَتَى فَأَثَارَ فِي الأَكْبَادِ جَمْرا

Ve bir felaket gelip çatmadan önce ölmüş olayım; Öyle bir felaket ki geldi de ciğerlerde kor ateşler tutuşturdu.

وَأَنَّ دَمِي لِمَنْ قَدْ بَانَ غُسْلٌ وَأَنَّ ضُلُوعَ صَدْرِي كُنَّ قبرا

İsterdim ki kanım, ayrılıp giden için yıkama suyu olsun; Göğsümün kaburgaları da ona bir kabir olsun.

ثم اتصل بعد حينٍ تكذيبُ ذلك الخبرِ، فقلت:

Sonra bir müddet geçince bu haberin yalan olduğu bilgisi ulaştı; ben de şöyle dedim:

بُشْرى أَتَتْ وَاليَأْسُ مُسْتَحْكم وَالقَلْبُ فِي سَبْعٍ طِبَاقٍ شِدَادِ

Ümitsizlik iyice yerleşmişken bir müjde geldi; Kalp ise birbiri üstüne yedi çetin katmanın içindeyken.

كَسَتْ فُؤَادِي خُضْرَة بَعْدَمَا كَانَ فُؤَادِي لَابِسًا لِلحِدَادِ

Gönlüme bir yeşillik giydirdi, oysa bundan önce; Gönlüm matem elbisesi giymişti.

جَلَّى سَوَادَ الغَمِّ عَنِّي كَمَا يُجْلَى بِلَوْنِ الشَّمْسِ لَوْنُ السَّوَاد

Gamın karanlığını benden sıyırıp açtı, tıpkı; Güneşin rengiyle karanlığın renginin açılması gibi.

هَذَا وَمَا آمُلُ وَصْلًا سِوَى صِدْقِ وَفَاءٍ بِقَدِيمِ الوِدَادِ

Bununla birlikte ben bir vuslat ümit etmiyorum, ancak; Eski sevgiye sadakatle vefa göstermeyi diliyorum.

فَالمُزْنُ قَدْ تُطْلَبُ لَا لِلْحَيَا لَكِنْ لِظِلٍّ بَارِدٍ ذِي امْتِدَادِ

Nitekim yağmur bulutu da bazen yağmur için istenmez; Fakat uzayıp giden serin bir gölge için istenir.

ويقع في هذين الصنفين من البَينِ الوداعُ؛ أعني رحِيلَ المُحب أو رحيل المحبوب. وإنه لمن المناظر الهائلة والمواقف الصعبة التي تَفتضح فيها عزيمة كل ماضي العزائم، وتذهب قوة كل ذي بصيرة، وتَسكب كلُّ عينٍ جمود، ويَظهر مكنون الجوى. وهو فصل من فصول البَيْن يجب التكلُّم فيه، كالعتاب في باب الهجر. ولعمري لو أن ظريفًا يموت في ساعة الوداع لكان معذورًا إذا تفكَّر فيما يَحُلُّ به بعد ساعة من انقطاع الآمال، وحلول الأوجال، وتبدُّل السرور بالحزن. وإنها ساعة تُرِقُّ القلوب القاسية، وتُلين الأفئدة الغلاظ. وإن حركة الرأس وإدمان النظر والزَّفرة بعد الوداع لهاتكةٌ حجابَ القلب، ومُوصلة إليه من الجزع بمقدار ما تفعل حركةُ الوجه في ضد هذا.

Ayrılığın bu iki çeşidinde —yani sevenin yolculuğa çıkması ya da sevilenin yolculuğa çıkmasında— veda hadisesi vuku bulur. Doğrusu bu, en kararlı kimselerin bile azminin bozulup açığa çıktığı, her basiret sahibinin kuvvetinin kesildiği, en katı ve kuru gözlerin bile yaş döktüğü ve gizli aşk acısının dışa vurduğu korkunç manzaralardan ve çetin duraklardan biridir. Bu, hicran bâbındaki sitem gibi, ayrılık fasıllarından üzerinde mutlaka konuşulması gereken bir fasıldır. Ömrüme yemin ederim ki, zarif ve ince ruhlu bir kimse veda saatinde ölse, bir saat sonra başına gelecek olan ümitlerin kesilmesi, korkuların çökmesi ve sevincin hüzne dönüşmesi gibi halleri düşündüğünde mazur sayılırdı. Zira o saat, katı kalpleri yumuşatan ve sert gönülleri incelten bir saattir. Veda sonrasındaki baş hareketi, bakışları dikip uzatma ve derin iç çekişler, kalbin perdesini yırtıp parçalar ve yüz hareketinin bunun zıddı olan durumlarda yaptığı etki kadar kalbe feryat ve figan ulaştırır.

والإشارة بالعين والتبسُّم في مواطن المُوافقة والوداع ينقسم قسمين؛ أحدهما لا يتمكَّن فيه إلا بالنظر والإشارة، والثاني يتمكن فيه بالعناق والملازمة، وربما لعلَّه كان لا يُمكن قبل ذلك البتة مع تجاور المحال وإمكان التلاقي؛ ولهذا تمنَّى بعضُ الشعراء البَيْنَ ومدَحوا يوم النَّوَى، وما ذاك بحَسن ولا بصواب ولا بالأصيل من الرأي؛ فما يفي سرورُ ساعة بحزن ساعات، فكيف إذا كان البين أيامًا وشهورًا وربما أعوامًا! وهذا سوء من النظر ومعْوجٌّ من القياس، وإنما أثنيتُ على النوى في شعري تمنِّيًا لرجوع يومها، فيكون في كل يوم لقاء ووداع. على أن تَحمُّل مضض هذا الاسم الكريه، وذلك عندما يمضي من الأيام التي لا التقاء فيها، يرغِّب المحب عن يوم الفراق لو أمكنه في كل يوم. وفي الصنف الأول من الوداع أقول شعرًا، منه:

Uyuşma ve veda makamlarında gözle işaret etmek ve tebessümde bulunmak iki kısma ayrılır: Birincisi, sadece bakış ve işaretle yetinilebilen durumdur; ikincisi ise kucaklaşma ve sarılmanın mümkün olduğu durumdur ki, belki de mekanların yakınlığına ve buluşma imkanına rağmen bundan önce buna asla fırsat bulunamamıştır. İşte bu yüzdendir ki bazı şairler ayrılığı temenni etmişler ve ayrılık gününü övmüşlerdir. Oysa bu ne güzeldir, ne doğrudur, ne de köklü ve sağlam bir görüştür. Çünkü bir saatlik sevinç, saatler süren hüznü karşılamaz; kaldı ki ayrılık günler, aylar ve hatta yıllar sürerse nasıl karşılasın! Bu, bozuk bir bakış açısı ve çarpık bir kıyastır. Ben ise şiirimde ayrılığı sadece o günün geri dönmesini temenni ederek övdüm ki, böylece her gün bir kavuşma ve bir veda olsun. Gerçi içinde hiçbir buluşmanın gerçekleşmediği günler geçip giderken bu sevimsiz ismin acısına katlanmak, şayet her gün mümkün olsaydı bile seveni ayrılık gününden soğutmaya yeter. Vedanın birinci çeşidi hakkında bir şiir söylerim, ondan bir beyit şöyledir:

تَنُوبُ عَنْ بَهْجَةِ الأَنْوَارِ بَهْجَتُهُ كَمَا تَنُوبُ عَن النِّيرَانِ أَنْفَاسِي

Onun parlaklığı ve güzelliği çiçeklerin güzelliğinin yerini tutar; Tıpkı benim nefeslerimin ateşlerin yerini tutması gibi.

وفي الصنف الثاني من الوداع أقول شعرًا، منه:

Vedanın ikinci çeşidi hakkında da bir şiir söylerim, ondan iki beyit şöyledir:

وَجْهٌ تَخِرُّ لَهُ الأَنْوَارُ سَاجِدَةً وَالوَجْهُ تِمٌّ فَلَمْ يَنْقُصْ وَلَمْ يَزِدِ

Öyle bir yüz ki, nurlar onun önünde secdeye kapanır; O yüz tam bir dolunaydır; ne eksilmiş ne de artmıştır.

دِفْءٌ وَشَمْسُ الضُّحَى بِالجَدْيِ نَازِلَةٌ وَبَارِدٌ نَاعِمٌ وَالشَّمْسُ فِي الأَسَدِ

Kuşluk güneşi Oğlak burcuna indiğinde (kış ortasında) o bir sıcaklıktır; Güneş Aslan burcundayken (yaz sıcağında) ise serin ve yumuşaktır.

ومنه:

Aynı şiirden:

يَوْمُ الفِرَاقِ لَعَمْرِي لَسْتُ أَكْرَهُهُ أَصْلًا وَإِنْ شَتَّ شَمْلُ الرُّوحِ عَنْ جَسَدِي

Ömrüme yemin olsun ki, ayrılık gününden nefret etmem; Asla, ruhumu bedenimden ayırıp dağıtsa bile.

فَفِيهِ عَانَقْتُ مَنْ أَهْوَى بِلَا جَزَعٍ وَكَانَ مِنْ قَبْلِهِ إِنْ سِيلَ لَمْ يَجُدِ

Çünkü o günde, sevdiğim kimseyi hiçbir telaş ve korku olmadan kucakladım; Oysa ondan önce kendisinden bu istense cömertlik göstermezdi.

أَلَيْسَ مِنْ عَجَبٍ دَمْعِي وَعَبْرَتِهَا يَوْمُ الوِصَالِ لِيَوْمِ البَيْنِ ذُو حَسَدِ

Benim gözyaşım ve onun hıçkırığı şaşılacak şey değil midir? Vuslat günü bile ayrılık gününü kıskanmaktadır.

وهل هجس في الأفكار أو قام في الظنون أشنعُ وأوجع من هَجر عِتاب وقع بين مُحبَّين، ثم فجأتْهما النوى قبل حلول الصُّلح وانحلال عُقدة الهجران، فقاما إلى الوداع وقد نُسي العِتاب، وجاء ما طَمَّ على القُوى وأطار الكرى. وفيه أقول شعرًا، منه:

Acaba iki sevgili arasında sitemden kaynaklanan bir küskünlük yaşanırken, henüz barışma gerçekleşmeden ve hicran düğümü çözülmeden ayrılığın ansızın gelip çatması, böylece sitem unutulmuş ve bütün güçleri bastırıp uykuları kaçıran bir hal gelmiş olarak vedalaşmaya kalkmaları kadar çirkin ve acı verici bir şey akıllara gelmiş veya zihinlerde yer etmiş midir? Bu hususta bir şiir söylerim, ondan birkaç beyit şöyledir:

وَقَدْ سَقَطَ العَتبُ المُقَدَّمُ وَامَّحَى وَجَاءَتْ جُيُوشُ البَيْنِ تَجْرِي وَتُسْرِعُ

Önceden yapılan sitem düştü ve silinip gitti; Ayrılık orduları ise koşarak ve hızlanarak çıkageldi.

وَقَدْ ذَعَرَ البَيْنُ الصُّدُودَ فَرَاعَهُ فَوَلَّى فَمَا يُدْرَى لَهُ اليَوْمَ مَوْضِعُ

Ayrılık, yüz çevirip küsmeyi korkuttu ve onu dehşete düşürdü; O da arkasını dönüp kaçtı, bugün artık yeri bile bilinmiyor.

كَذِئْبٍ خَلَا بِالصَّيْدِ حَتَّى أَضَلَّهُ هِزَبْرٌ لَهُ مِنْ جَانِبِ الغِيلِ مَطْلعُ

Tıpkı avıyla baş başa kalmış bir kurdun, avını kaybetmesi gibi; Çalılığın kenarından kendisine doğru çıkan bir aslan yüzünden.

لَئِنْ سَرَّنِي فِي طَرْدِهِ الهَجْرَ إِنَّنِي لإِبْعَادِهِ عَنِّي الحَبِيبَ لَمُوجَع

Hicranı kovup uzaklaştırması beni sevindirdiyse de, şüphesiz ben; Sevgiliyi benden uzaklaştırdığı için derin bir acı içindeyim.

وَلَا بُدَّ عِنْدَ المَوْتِ مِنْ بَعْضِ رَاحَةٍ وَفِي غَيِّهَا المَوْتُ الوَحِيِّ المُصَرِّعُ

Ölüm anında elbette bir miktar rahatlama bulunur; Fakat onun taşkınlığı içinde yere seren ani ölüm vardır.

وأعرف من أتى ليُودِّع محبوبَه يوم الفِراق فوجده قد فات، فوقف على آثاره ساعةً وتردَّد في الموضع الذي كان فيه ثم انصرف كئيبًا متغيِّر اللون كاسف البال، فما كان بعد أيام قلائل حتى اعتلَّ ومات — رحمه الله.

Ayrılık günü sevgilisiyle vedalaşmak için gelen, fakat onun çoktan gitmiş olduğunu gören birini tanırım. Onun izleri üzerinde bir saat durdu, bulunduğu yerde gidip geldi, sonra kederli, rengi atmış ve gönlü kırık bir halde oradan ayrıldı; üzerinden birkaç gün geçmemişti ki hastalandı ve öldü — rahimehullâh.

وإن للبين في إظهار السرائر المطوية عملًا عجبًا، ولقد رأيتُ من كان حبُّه مكتومًا، وبما يَجِد فيه مستترًا حتى وقع حادث الفراق فباح المكنون وظهر الخفي. وفي ذلك أقول قطعةً، منها:

Dürülüp gizlenmiş sırları açığa çıkarmakta ayrılığın şaşılacak bir etkisi vardır. Nitekim sevgisi gizli olan ve içindeki duyguları saklayan, ancak ayrılık hadisesi vuku bulunca saklı olanı açığa vurup gizli olanı belli eden kimseler gördüm. Bu hususta bir kıta söylerim, ondan birkaç beyit şöyledir:

بَذَلْتَ مِنَ الوُدِّ مَا كُنْتَ قَبْلُ مَنَعْتَ وَأَعْطَيْتَنِيهِ جُزَافَا

Önceden esirgediğin sevgiyi şimdi cömertçe sundun; Ve onu bana hesapsızca, bol bol verdin.

وَمَا لِي بِهِ حَاجَةٌ عِنْدَ ذَاكَ وَلَوْ جُدْتَ قَبْلُ بَلَغْتَ الشِّغَافَا

Oysa o sırada benim ona hiçbir ihtiyacım kalmamıştı; Şayet daha önce cömertlik etseydin kalbimin zarına kadar ulaşırdın.

وَمَا يَنْفَعُ الطِّبُّ عِنْدَ الحِمَامِ وَيَنْفَعُ قَبْلَ الرَّدَى مِنْ تِلَافَا

Ölüm gelip çattığında tabibin hiçbir faydası olmaz; O ancak helâkten önce, telafi imkanı varken fayda verir.

وأقول:

Ve yine şöyle derim:

الآنَ إِذْ حَلَّ الفِرَاقُ جُدْتَ لِي بِخَفِيِّ حُبٍّ كُنْتَ تُبْدِي بُخْلَهُ

Şimdi, ayrılık gelip çattığında mı bana cömertlik ettin; Daha önce cimrilik gösterip sakladığın o gizli sevgiyle?

فَزِدْتَنِي فِي حَسْرَتِي أَضْعَافَهَا ويحي فَهَلَّا كَانَ هَذَا قَبْلَهُ

Böylece hasretimi kat kat artırdın; Vah bana! Bu, ayrılıktan önce olsaydı ya!

ولقد أذكرني هذا أني حَظيتُ في بعض الأزمان بمودة رجل من وزراء السلطان أيام جاهه، فأظهر بعض الامتساك، فتركته حتى ذهبت أيامه وانقضت دولته، فأبدى لي من المودة والأُخوَّة غير قليل، فقلت:

Bu durum bana şunu hatırlattı: Bir zamanlar sultanın vezirlerinden bir adamın, makam ve itibar sahibi olduğu günlerde sevgisini kazanmıştım; ancak bana karşı biraz tutukluk ve mesafe göstermişti. Ben de onu kendi haline bıraktım; nihayet o günleri geçip gitti ve devleti sona erdi. Bunun üzerine bana azımsanmayacak kadar sevgi ve kardeşlik göstermeye başladı; ben de şöyle dedim:

بَذَلْتَ لِيَ الإِعْرَاضَ وَالدَّهْرُ مُقْبِلٌ وَتَبْذُلُ لِي الإِقْبَالَ وَالدَّهْرُ مُعْرِضُ

Talih yüzünü dönmüş gelirken bana yüz çevirmeyi reva gördün; Talih sırt çevirmişken ise bana teveccüh gösteriyorsun.

وَتَبْسُطُني إِذْ لَيِسَ يَنْفَعُ بَسْطُكُمْ فَهَلَّا أَبَحْتَ البَسْطَ إِذْ كُنْتَ تَقْبِضُ

Sizin yakınlığınızın fayda vermediği bir zamanda bana yakınlık gösterip gönlümü açıyorsun; Beni sıktığın ve mesafeli durduğun zamanlarda bu yakınlığı çok görmeseydin ya!

ثم بَينُ الموت؛ وهو الفوت، وهو الذي لا يُرجى له إياب، وهو المصيبة الحالَّة، وهو قاصمة الظهر، وداهية الدهر، وهو الويل، وهو المُغَطِّي على ظلمة الليل، وهو قاطع كل رجاء، وماحي كل طمع، والمؤيس من اللقاء. وهنا حادت الألسن، وانجذم حبل العلاج، فلا حيلة إلا الصبر طوعًا أو كرهًا. وهو أجلُّ ما يُبتلى به المحبون، فما لمن دُهي به إلا النوح والبكاء إلى أن يتلَف أو يَملَّ، فهي القرحة التي لا تُنكى، والوجع الذي لا يفنى، وهو الغمُّ الذي يتجدَّد على قدر بلاء من اعتمدته، وفيه أقول:

Sonra ölüm ayrılığı gelir; o, elden büsbütün çıkıştır; dönüşü ümit edilmeyendir; gelip çatan musibettir; beli kıran felakettir ve zamanın büyük yıkımıdır; o, helâk ve figandır; gecenin karanlığını bile bastırıp örtendir; her ümidi kesen, her arzuyu silip süpüren ve kavuşmaktan ümit kestirendir. İşte burada diller tutulur, çare ipi kopar; artık ister istemez sabretmekten başka hiçbir çıkar yol kalmaz. Sevenlerin müptela olduğu en büyük bela budur. Bu felakete uğrayan kimse için helâk oluncaya ya da usanıp tükeninceye kadar feryat edip ağlamaktan başka yapacak bir şey yoktur. Çünkü o, kabuğu soyulup iyileşmeyen bir yara ve hiç bitmeyen bir acıdır; yöneldiği kimsenin belasının büyüklüğü nispetinde sürekli tazelenen bir kederdir. Bu hususta şöyle derim:

كُل بَيْنٍ وَاقِعٍ فَمُرَجًّى لَمْ يَفُتْ

Meydana gelen her ayrılık; Ümit barındırır, büsbütün elden çıkmış değildir.

لَا تعجل قَنطًا لَمْ يَفُتْ مَنْ لَمْ يَمُتْ

Ümitsizliğe kapılmakta acele etme; Ölmeyen kimse elden çıkmış sayılmaz.

وَالَّذِي قَدْ مَاتَ فَالْـ ـيَأْسُ عَنْهُ قَدْ ثَبتْ

Fakat ölmüş olana gelince; Artık ondan ümit kesildiği kesinleşmiştir.

وقد رأينا مَن عَرض له هذا كثيرًا، وعنِّي أخبرك أني أحدُ من دُهي بهذه الفادحة، وتعجَّلت له هذه المصيبة، وذلك أني كنتُ أشدَّ الناس كلفًا وأعظمهم حُبًّا بجاريةٍ لي، كانت فيما خلا اسمها نُعْم، وكانت أمنيةَ المتمنِّي وغايةَ الحسن خَلْقًا وخُلُقًا ومُوافَقةً لي، وكنت أنا عذرها، وكنا قد تكافأنا المودة، ففجعتْني بها الأقدار، واخترمتها الليالي ومرُّ النهار، وصارت ثالثةَ التراب والأحجار، وسنِّي حين وفاتها دون العشرين سنة، وكانت هي دوني في السن، فلقد أقمتُ بعدها سبعةَ أشهر لا أتجرَّد عن ثيابي، ولا تَفتر لي دمعة على جُمود عيني وقلة إسعادها. وعلى ذلك فوالله ما سلوتُ حتى الآن، ولو قُبل فداء لفديتها بكل ما أملك من تالد وطارف، وببعض أعضاء جسمي العزيزة عليَّ مسارعًا طائعًا، وما طاب لي عيش بعدها، ولا نسيتُ ذِكرها، ولا أنِسْتُ بسواها. ولقد عَفَّى حُبي لها على كل ما قبله، وحرَّم ما كان بعده. ومما قلتُ فيها:

Başına bu hal gelen pek çok kimse gördük. Kendimden haber vereyim ki, ben de bu ağır felakete uğrayan ve bu musibetin kendisine erken gelip çattığı kimselerden biriyim. Şöyle ki, geçmiş zamanda Nu'm adında bir cariyeme karşı insanların en tutkun olanı ve en büyük sevgi besleyeniydim. O, arzu edenin en büyük arzusu, yaratılış, ahlak ve bana uyum sağlama bakımından güzelliğin zirvesiydi. Ben de onun bu sevgisinin haklı sebebiydim; sevgide birbirimize denk olmuştuk. Ancak kaderler beni onun acısıyla vurdu, geceler ve gündüzlerin geçişi onu benden çekip aldı; toprağın ve taşların üçüncüsü oldu. Vefat ettiğinde benim yaşım yirminin altındaydı, o ise yaşça benden daha küçüktü. Ondan sonra yedi ay boyunca elbiselerimi üzerimden çıkarmadan kaldım; gözümün katılığına ve yaş dökmekteki cimriliğine rağmen gözyaşım hiç dinmedi. Bütün bunlarla birlikte, vallahi şu ana kadar onu unutmuş ve teselli bulmuş değilim. Şayet fidye kabul edilseydi, eski ve yeni sahip olduğum bütün malımı ve bedenimin bana en aziz olan bazı uzuvlarını koşa koşa ve gönül rızasıyla ona feda ederdim. Ondan sonra bana yaşamak tatlı gelmedi, onun hatırasını unutmadım ve ondan başkasıyla ünsiyet kurmadım. Ona olan sevgim, kendisinden önceki bütün sevgileri silip süpürdü ve kendisinden sonrakileri de bana haram kıldı. Onun hakkında söylediğim şiirlerden biri şöyledir:

مُهَذَّبَةٌ بَيْضَاءُ كَالشَّمْسِ إِنْ بَدَتْ وَسَائِرُ رَبَّاتِ الحِجَالِ نُجُومُ

Kusursuz, beyaz tenli bir güzel; göründüğünde tıpkı güneş gibidir; Gelin odalarının diğer hanımları ise yıldızlardır.

أَطَارَ هَوَاهَا القَلْبَ عَنْ مُسْتَقَرِّهِ فَبَعْدَ وُقُوعٍ ظَلَّ وهو يحومُ

Onun aşkı kalbi yerinden uçurdu; Düştükten sonra bile etrafında dönüp dolaşmaya devam etmektedir.

ومن مراثيَّ فيها قصيدة، منها:

Onun hakkında söylediğim mersiyelerden (ağıt şiirlerinden) bir kasidede şu beyitler yer alır:

كَأَنِّيَ لَمْ آنَسْ بِأَلْفَاظِكِ الَّتِي عَلَى عُقَدِ الأَلْبَابِ هُنَّ نَوَافِثُ

Sanki senin o sözlerinle hiç ünsiyet kurmamışım gibi; O sözler ki, akılların düğümlerine üfleyen büyücüler gibidir.

وَلَمْ أَتَحَكَّمْ فِي الأَمَانِي كَأَنَّنِي لإِفْرَاطِ مَا حُكِّمتُ فيهِنَّ عَابِثُ

Ve sanki arzulara hiç hükmetmemişim gibi; öyle ki ben; Onlar üzerinde bana verilen aşırı hakimiyet yüzünden sanki oyun oynayan biriydim.

ومنها:

Yine aynı kasideden:

وَيُبْدِينَ إِعْرَاضًا وَهُنَّ أَوَالِفٌ وَيُقْسِمنَ فِي هَجْرِي وَهُنَّ حَوَانِثُ

Cana yakın ve alışkın oldukları halde yüz çevirmiş görünürler; Ve yeminlerini bozacakları halde beni terk etmeye yemin ederler.

وأقول أيضًا في قصيدةٍ أخاطب فيها ابن عمي أبا المُغيرة عبدَ الوهاب بن أحمد بن عبد الرحمن بن حَزم بن غالب وأقرضه، فأقول:

Amcamın oğlu Ebü'l-Muğîre Abdülvehhâb b. Ahmed b. Abdurrahmân b. Hazm b. Gâlib'e hitap ettiğim ve kendisini övdüğüm bir kasidede de şöyle derim:

قِفَا فَاسْأَلَا الأَطْلَالَ أَيْنَ قَطِينُهَا أَمَرَّتْ عَلَيْهَا بِالبِلَى المَلوَانِ

Durun da yıkık ev kalıntılarına sorun, sakinleri nerede? Yoksa gece ile gündüz onları çürütüp yok ederek üzerlerinden mi geçti?