عَلَى دَارِسَاتٍ مُقْفِرَاتٍ عَوَاطِلٍ كَأَنَّ المَغَانِي فِي الخَفَاءِ مَعَانِي
Silinip gitmiş, ıssızlaşmış ve bomboş kalmış izler üzerinde; Sanki o konaklar gizlilik içinde birer manaya dönüşmüştür.
واختلف الناسُ في أي الأمرين أشد؛ البينُ أم الهجر؟ وكلاهما مُرتقًى صعبٌ، وموت أحمر، وبليَّة سوداء، وسنة شَهباء. وكُلٌّ يَستبشع من هذين ما ضادَّ طبعه، فأما ذو النفس الأبية الألوف الحنانة، الثابتة على العهد، فلا شيء يعدل عنده مُصيبة البَين؛ لأنه أتى قصدًا، وتعمدتْه النوائب عمدًا، فلا يجد شيئًا يُسلِّي نفسه ولا يصرف فكرته في معنًى من المعاني إلا وجد باعثًا على صبابته، ومحركًا لأشجانه، وعليه لا له، وحجَّة لوجده، وحاضًّا على البكاء على إلفه. وأما الهجر فهو داعية السلو، ورائد الإقلاع.
İnsanlar, şu iki durumdan hangisinin daha çetin olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Ayrılık mı, yoksa hicran mı? Doğrusu her ikisi de tırmanılması güç bir yokuş, kızıl bir ölüm, kara bir bela ve kurak bir kıtlık yılıdır. Herkes bu ikisinden kendi tabiatına zıt olanı daha çirkin ve ağır bulur. Onurlu, cana yakın, şefkatli ve ahdinde sabit olan bir nefse sahip kimseye gelince; onun katında ayrılık musibetine denk hiçbir şey yoktur. Çünkü ayrılık kasıtlı olarak gelmiş ve felaketler onu bile bile hedef almıştır. Bu yüzden nefsini teselli edecek hiçbir şey bulamaz; fikrini hangi manaya çevirse, orada aşkını tetikleyen, kederlerini harekete geçiren, lehine değil aleyhine işleyen, aşk acısına delil olan ve sevdiği için ağlamaya teşvik eden bir sebep bulur. Hicran ise unutmanın davetçisi ve vazgeçmenin öncüsüdür.
وأما ذو النفس التوَّاقة الكثيرة النزوع والتطلع، القلوق العزوف، فالهجر داؤه، وجالبُ حتفه، والبَين له مَسلاة ومنساة.
Arzulu, çokça meyleden ve gözü dışarıda olan, tez canlı ve çabuk bıkan bir nefse sahip kimseye gelince; hicran onun derdi ve ölümünü getiren sebeptir; ayrılık ise onun için bir teselli ve unutma vesilesidir.
وأما أنا فالموت عندي أسهل من الفراق، وما الهجر إلا جالب للكمد فقط، ويوشك إن دام أن يُحدث إضرارًا، وفي ذلك أقول:
Bana gelince, benim katımda ölüm ayrılıktan daha kolaydır. Hicran ise sadece içli bir keder getirir; ancak devam ederse zarar meydana getirmesi yakındır. Bu hususta şöyle derim:
وَقالُوا ارْتَحِلْ، فَلَعَلَّ السُّلُوَّ يَكُونُ وَتَرْغَبُ أَنْ تَرْغَبَهْ
Dediler ki: Göçüp git, belki unutmak; Nasip olur da sen de onu arzulamaktan vazgeçmeyi arzu edersin.
فَقُلْتُ الرَّدَى لِيَ قَبْلَ السُّلُوِّ وَمَنْ يَشْرَب السُّمَّ عَنْ تَجْربَهْ
Dedim ki: Ölüm bana unutmaktan daha yakındır; Hem denemek için kim zehir içer ki?
وأقول:
Ve yine şöyle derim:
سَبَى مُهْجَتِي هَوَاهُ وَأَوْدَتْ بِهَا نَوَاهُ
Onun aşkı canımı esir aldı; Ayrılığı ise onu helâke sürükledi.
كَأَنَّ الغَرَامَ ضَيْفٌ وَرُوحِي غَدَا قِرَاهُ
Sanki aşk tutkusu bir misafirdir; Ve ruhum da onun ziyafet yemeği olmuştur.
ولقد رأيت مَن يستعمل هجر محبوبه ويتعمده خوفًا من مرارة يوم البَيْن وما يَحدُث به من لوعة الأسف عند التفرُّق. وهذا وإن لم يكن عندي من المذاهب المرضية، فهو حجة قاطعة على أن البين أصعب من الهجر، وكيف لا وفي الناس من يلوذ بالهجر خوفًا من البين! ولم أجد أحدًا في الدنيا يلوذ بالبين خوفًا من الهجر، وإنما يأخذ الناسُ أبدًا الأسهل ويتكلَّفون الأهون. وإنما قلنا إنه ليس من المذاهب المحمودة لأن أصحابه قد استعجلوا البلاء قبل نزوله، وتجرعوا غصة الصبر قبل وقتها، ولعل ما تخوَّفوه لا يكون، وليس من يتعجل المكروه، وهو على غير يقين مما يتعجل، بحكيم. وفيه أقول شعرًا، منه:
Ayrılık gününün acısından ve ayrılırken meydana gelecek hasret ateşinden korkarak, sevgilisinden uzak durmayı seçen ve bunu kasten yapan kimseler gördüm. Bu, benim katımda beğenilen yollardan biri olmasa da, ayrılığın hicrandan daha zor olduğuna dair kesin bir delildir. Nasıl olmasın ki, insanlar arasında ayrılık korkusuyla hicrana sığınanlar vardır! Oysa dünyada hicran korkusuyla ayrılığa sığınan tek bir kişi bile görmedim; zira insanlar daima daha kolay olanı seçerler ve daha hafif olana katlanırlar. Bunun beğenilen yollardan biri olmadığını söylememizin sebebi şudur: Bu yolu tutanlar, bela henüz inmeden önce onu aceleyle üzerlerine çekmişler ve sabrın boğaza dizilen acısını vakti gelmeden yutmuşlardır. Halbuki korktukları şey belki de hiç gerçekleşmeyecektir. Nitekim ne olacağından emin olmadığı halde, hoşlanılmayan bir şeyi aceleyle başına getiren kimse hikmet sahibi değildir. Bu hususta bir şiir söylerim, ondan iki beyit şöyledir:
لَبِسَ الصَّبُّ لِلصَّبَابَةِ بَيْنًا لَيْسَ مَنْ جَانَبَ الأَحِبَّةَ مِنَّا
Âşık, aşk tutkusu yüzünden ayrılık elbisesini giydi; Sevdiklerinden uzak duran kimse bizden değildir.
كَغَنِيٍّ يَعِيشُ عَيْشَ فَقِيرٍ خَوْفَ فَقْرٍ وَفَقْرُهُ قَدْ أَبَنَّا
Tıpkı fakir hayatı yaşayan bir zengin gibi; Fakirlik korkusuyla, oysa onun fakirliği zaten apaçık ortadadır.
وأذكرُ لابن عمي أبي المغيرة في هذا المعنى، من أن البينَ أصعبُ من الصدِّ، أبياتًا من قصيدة خاطبني بها وهو ابن سبعة عشر عامًا أو نحوها، وهي:
Amcamın oğlu Ebü'l-Muğîre'nin, ayrılığın yüz çevirmekten daha zor olduğu manasında, on yedi yaşlarında ya da o civardayken bana hitaben söylediği bir kasideden şu beyitleri hatırlıyorum:
أَجَزِعْتَ أَنْ أَزِفَ الرَّحِيلُ وَوَلهْتَ أَنْ نُصَّ الذَّمِيلُ
Göç vakti yaklaştı diye mi feryat edip sızlandın? Ve develer hızlı yürüyüşe kaldırıldı diye mi çılgına döndün?
كلَّا مُصَابكَ فَادِحٌ وَأَجَلْ فرَاقُهُمُ جَلِيلُ
Hayır, senin musibetin gerçekten çok ağırdır; Ve evet, onların ayrılığı pek büyük bir felakettir.
كَذَبَ الأُلَى زَعَمُوا بِأَنَّ الصَّدَّ مَرْتَعُهُ وَبِيلُ
Şunu iddia edenler yalan söylediler; Yüz çevirmenin otlağı (sonucu) pek vahimdir diye.
لَمْ يَعْرِفُوا كُنْهَ الغَلِيـ ـلِ وَقَدْ تحملتِ الحُمُولُ
Onlar içteki kor ateşin mahiyetini bilemediler; Hele ki mahfeler yüklenip yola koyulduğu zaman.
أَمَّا الفرَاقُ فَإِنَّهُ لِلْمَوْتِ إِنْ أَهْوَى دَلِيلُ
Ayrılığa gelince, şüphesiz o; Eğer üzerine çökerse ölümün kılavuzudur.
ولي في هذا المعنى قصيدة مطولة، أولها:
Bu manada benim de uzun bir kasidem vardır, başlangıcı şöyledir:
لَا مِثْل يَوْمِكَ ضَحْوَةُ التَّنْعِيمِ فِي مَنْظَرٍ حَسَنٍ وَفِي تَنْغِيمِ
Ten'îm kuşluğunun senin günün gibisi yoktur; Güzel bir görünüş ve tatlı bir nağme içinde.
قَدْ كَانَ ذَاكَ اليَوْمُ نُدْرَةَ عَاقِرٍ وَصَوَابَ خَاطِئَةٍ وَوُلْدَ عَقِيمِ
O gün, kısır bir kadının nadir doğumu gibiydi; Yanılan birinin isabet etmesi ve akîm (çocuğu olmayan) birinin evlat sahibi olması gibiydi.
أَيَّامَ بَرْقُ الوَصْلِ لَيْسَ بِخُلَّبٍ عِنْدِي وَلَا رَوْضُ الهَوَى بَهَشِيمِ
O günlerde kavuşma şimşeği yalancı değildi; Benim katımda ve aşk bahçesi de kurumuş ot değildi.
مِنْ كُلِّ غَانِيَةٍ تَقُولُ ثُديُّهَا سِيري أمامك وَالإِزَار أَقِيمِي
Göğüsleri kendisine şöyle diyen nice güzelden; Önüne bakıp yürü ve izârını (peştemalını) düzelt.
كُلٌّ يُجَاذِبُهَا فَحُمْرَةُ خَدِّهَا خَجَلٌ مِنَ التَّأْخِيرِ وَالتَّقْدِيمِ
Her iki yanı onu kendine çeker, yanağının kızıllığı ise; Arkada ve önde kalan kısımlarının çekişmesinden duyduğu utançtandır.
مَا بِي سِوَى تِلْكَ العُيُونِ وَلَيْسَ فِي بُرْئِي سِوَاهَا فِي الوَرَى بِزَعِيمِ
Bende o gözlerden başka bir dert yoktur ve; Yaratılmışlar içinde onlardan başka iyileşmeme kefil olacak kimse de yoktur.
مِثْل الأَفَاعِي لَيْسَ فِي شَيْءٍ سِوَى أَجْسَادِهَا إِبْرَاءُ لَدْغ سَلِيمِ
Tıpkı engerek yılanları gibi ki, başka hiçbir şeyde değil, ancak; Kendi bedenlerinde vardır zehirlenen kimsenin ısırığının şifası.
والبَيْن أبكى الشعراء على المعاهد، فأدرُّوا على الرسوم الدموع، وسقوا الديار ماء الشوق، وتذكروا ما قد سلف لهم فيها فأعولوا وانتحبوا، وأحيت الآثار دفين شوقهم فناحُوا وبكَوْا.
Ayrılık, şairleri buluşma yerleri üzerinde ağlatmıştır; böylece onlar kalıntılar üzerine gözyaşları dökmüşler, diyarları özlem suyuyla sulamışlar, oralarda geçen günlerini hatırlayıp feryat figan ederek hıçkıra hıçkıra ağlamışlardır. İzler ise onların içlerine gömülmüş özlemlerini diriltmiş, bu yüzden ağıt yakıp gözyaşı dökmüşlerdir.
ولقد أخبرني بعضُ الورَّاد من قرطبة، وقد استخبرتُه عنها، أنه رأى دورنا ببلاط مُغيث، في الجانب الغربي منها، وقد امَّحت رسومها، وطُمست أعلامها، وخفيت معاهدها، وغيَّرها البلى، وصارت صحاريَ مجدبة بعد العمران، وفيافيَ مُوحشة بعد الأنس، وخرائبَ مُنقطعة بعد الحُسن، وشِعابًا مُفزِّعة بعد الأمن، ومأوًى للذئاب، ومعازفَ للغِيلان، وملاعبَ للجان، ومكامنَ للوحوش، بعد رجال كالليوث، وخرائدَ كالدُّمى تفيض لديهم النِّعَم الفاشية. تبدَّد شملهم فصاروا في البلاد أياديَ سبأ، فكأن تلك المحاريب المنمَّقة، والمقاصير المزينة، التي كانت تُشرق إشراق الشمس، ويجلو الهموم حسن منظرها، حين شَمِلها الخرابُ وعمَّها الهَدْم كأفواه السباع فاغرة، تُؤذن بفناء الدنيا، وتُريك عواقب أهلها، وتُخبرك عمَّا يصير إليه كل من تراه قائمًا فيها، وتَزهد في طلبها بعد أن طالما زهدت في تركها.
Kurtuba'dan gelenlerden biri —kendisinden oranın haberlerini sorduğumda— bana Kurtuba'nın batı yakasındaki Belâtu Muğîs'te bulunan konaklarımızı gördüğünü haber verdi: Onların izleri silinmiş, işaretleri belirsizleşmiş, bilinen yerleri görünmez olmuş; yıpranmışlık onları değiştirmiş, mamur iken çorak çöllere, ünsiyet doluyken ıssız sahralara, güzellikten sonra kopuk viranelere, güven içinde iken korkutucu dağ yollarına dönüşmüş. Aslanlar gibi yiğitlerin ve yanlarında bol nimetlerin dolup taştığı biblolar gibi el değmemiş güzellerin ardından, kurtların barınağı, gulyabanilerin çalgı yeri, cinlerin oyun alanı ve vahşi hayvanların pususu haline gelmiş. Onların birlikleri dağılmış ve memleketlere Sebe halkı gibi darmadağın olup gitmişler. Sanki güneşin parıltısı gibi parıldayan ve görüntüsünün güzelliği kederleri silip süpüren o nakışlı mihraplar ve süslü maksureler (özel odalar), yıkım onları kuşatıp harabiyet her yanlarını sardığında, yırtıcı hayvanların açılmış ağızları gibi olmuş; dünyanın fâniliğini ilan ediyor, sana ora halkının akıbetini gösteriyor, orada ayakta gördüğün her şeyin sonunda neye dönüşeceğini sana haber veriyor ve uzun süre onu terk etmekten uzak durduktan sonra artık onu talep etmekten seni soğutuyor.
وتذكرت أيامي بها ولَذَّاتي فيها، وشُهور صبايَ لديها، مع كواعب إلى مثلهن صبا الحليم، ومثَّلت لنفسي كَونهن تحت الثرى، وفي الآثار النائية، والنواحي البعيدة، وقد فرَّقتهن يدُ الجلاء، ومزقتهن أكفُّ النوى، وخُيل إلى بَصري بقاء تلك النصبة بعدما علمتُهُ من حسنها وغضارتها، والمراتب المحكمة التي نشأت فيها لديها، وخلاء تلك الأفنية بعد تضايقها بأهلها، وأوهمتُ سمعي صوتَ الصدى والهام عليها، بعد حركة تلك الجماعات التي رُبِّيت بينهم فيها، وكان ليلها تبعًا لنهارها في انتشار ساكنها، والتقاء عمارها، فعاد نهارُها تبعًا لليلها في الهدوء والاستيحاش، فأبكى عيني، وأوجع قلبي، وقرع صفاة كبدي، وزاد في بلاء لُبي، فقلت شعرًا، منه:
Oradaki günlerimi, orada tattığım lezzetleri ve ağırbaşlı kimselerin bile benzerlerine gönül verdiği tomurcuk göğüslü genç kızlarla orada geçirdiğim gençlik aylarımı hatırladım. Onların toprağın altında, uzak diyarlarda ve ırak köşelerde oluşlarını, sürgün elinin onları nasıl dağıttığını ve ayrılık avuçlarının onları nasıl paramparça ettiğini kendi nefsimde canlandırdım. Bildiğim o güzelliği ve tazeliğinden sonra o yapının şimdiki halini, içinde yetiştiğim o sağlam mertebeleri ve sakinleriyle dolup taşarken şimdi bomboş kalan o avluları gözümün önüne getirdim. Aralarında büyüdüğüm o toplulukların oradaki hareketliliğinden sonra, şimdi üzerlerinde yankıların ve baykuşların sesini kulağımda duyar gibi oldum. Oranın gecesi, sakinlerinin yayılması ve orayı şenlendirenlerin buluşması bakımından gündüzünün devamı gibiydi; şimdi ise gündüzü, sessizlik ve ıssızlıkta gecesinin devamı haline döndü. Bu durum gözümü ağlattı, kalbimi sızlattı, ciğerimin taşını dövdü ve aklımın belasını artırdı. Bunun üzerine bir şiir söyledim, ondan bir beyit şöyledir :
لَئِنْ كَانَ أَظْمَانَا فَقَدْ طَالَمَا سَقَى وَإِنْ سَاءَنَا فِيهَا فَقَدْ طَالَمَا سَرَّا
Eğer bizi susuz bıraktıysa, uzun zaman da suya kandırmıştı; Ve eğer orada bizi üzdüyse, uzun zaman da sevindirmişti.
والبَيْنُ يَولِّد الحنين والاهتياج والتذكُّر، وفي ذلك أقول:
Ayrılık; özlemi, coşkuyu ve hatıraları doğurur. Bu hususta şöyle derim :
لَيْتَ الغُرَابَ يُعِيدُ اليَوْمَ لِي فَعَسَى يَبِينُ بَيْنَهُمُ عَنِّي فَقَدْ وَقَفَا
Keşke karga o günü bana geri getirseydi de belki; Onların ayrılığı benden uzaklaşıp gitseydi, zira ayrılık gelip çattı.
أَقُولُ وَاللَّيْلُ قَدْ أَرْخَى أَجِلَّتَهُ وَقَدْ تَأَلَّى بِأَلَّا يَنْقَضِي فَوَفَى
Gece örtülerini salıvermişken şöyle diyorum; Sanki bitmemeye yemin etmiş de yeminini yerine getirmiş gibi.
وَالنَّجْمُ قَدْ حَارَ فِي أُفقِ السَّمَاءِ فَمَا يَمْضِي وَلَا هوَ لِلتغوِيرِ مُنْصَرِفا
Yıldız ise gökyüzünün ufkunda şaşırıp kalmış, ne; Geçip gidiyor ne de batmaya yöneliyor.
تَخَالُهُ مُخْطِئًا أَوْ خَائِفًا وَجِلًا أَوْ رَاقِبًا مَوْعِدًا أَوْ عَاشِقًا دَنِفا
Onu yolunu şaşırmış yahut korkup ürpermiş sanırsın; Ya da bir buluşma vaktini gözleyen veya derdinden erimiş bir âşık.