وَيَنْدَمُ يَوْمَ البَعْثِ جَانِي صِغَارِهَا وَتُهْلِكُ أَهْلِيهَا هُنَاكَ كِبَارُهَا
Diriliş günü, o günahların küçüklerini işleyen pişman olur; Büyükleri ise orada sahiplerini helâk eder.
سَتُغْبَطُ أَجْسَادٌ وَتُحْيا نُفُوسُهَا إِذَا مَا اسْتَوَى إِسْرَارُهَا وَجِهَارُهَا
Bedenler gıpta edilecek bir hâle gelecek ve nefisleri hayat bulacaktır, Gizli tuttukları ile açığa vurdukları birbirine denk ve düzgün olduğu zaman;
إِذَا حَفَّهُمْ عَفْوُ الإِلَهِ وَفَضْلُهُ وَأَسْكَنَهُمْ دَارًا حَلَالًا عُقَارُهَا
İlah'ın affı ve lütfu onları çepeçevre kuşattığı, Ve şarabı helâl olan bir yurda kendilerini yerleştirdiği zaman.
سَيَلْحَقُهُمْ أَهْلُ الفُسُوقِ إِذَا اسْتَوَى بِحَلْبَة سَبقٍ طَرْفُهَا وَحمارُهَا
Fısk ehli olanlar ise onlara ancak şu zaman yetişecektir: Bir yarış meydanında soylu küheylan ile eşek bir olduğu zaman!
يَفِرُّ بَنُو الدُّنْيَا بِدُنْيَاهُمُ الَّتِي يُظَنُّ عَلَى أَهْلِ الحُظُوظِ اقْتِصَارُهَا
Dünya oğulları, o dünyalarıyla birlikte kaçıp giderler; Ki onun yalnız dünyalık nasip sahiplerine mahsus olduğu sanılır.
هِيَ الأُمُّ خَيْرُ البِرِّ فِيهَا عُقُوقُهَا وَلَيْسَ بِغَيْرِ البَذْلِ يُحْمَى ذِمَارُهَا
O öyle bir anadır ki, ona yapılacak en hayırlı iyilik, ona karşı gelmektir; Onun korunan harem ve onuru, onu feda etmekten başka bir şeyle korunamaz.
فَمَا نَالَ مِنْهَا الحَظَّ إِلَّا مُهِينُهَا وَمَا الهُلْكُ إِلَّا قُرْبُهَا وَاعْتِمَارُهَا
Ondan gerçek payı, kendisini hor gören kimseden başkası elde edememiştir; Helâk ise ancak ona yaklaşmak ve onu imar etmeye çalışmaktır.
تَهَافَتَ فِيهَا طَامِعٌ بَعْدَ طَامِعٍ وَقَدْ بَانَ لِلُّبِّ الذَّكِيِّ اخْتِبَارُهَا
Tamahkârlar birbiri ardınca onun üzerine üşüşüp atıldılar; Oysa keskin akıl sahibi için onun gerçek yüzü ve tecrübesi apaçık ortaya çıkmıştır.
تَطَامَنْ لِغَمْرِ الحَادِثَاتِ وَلَا تَكُنْ لَهَا ذَا اعْتِمَارٍ يَجْتَنِبْكَ غِمَارُهَا
Hadiselerin taşkın sularına karşı başını eğip sakin dur ve olma Onu imar etmeye düşkün biri; o zaman onun boğucu dalgaları senden uzak durur.
وِإِيَّاكَ أَنْ تَغْتَرَّ مِنْهَا بِمَا تَرَى فَقَدْ صَحَّ فِي العَقْلِ الجَلِيِّ عيَارُهَا
Sakın onda gördüğün şeylere aldanma! Zira berrak akılda onun gerçek ölçüsü ve ayarı kesinleşmiştir.
رَأَيْتُ مُلُوكَ الأَرْضِ يَبْغُونَ عُدَّةً وَلَذَّةَ نَفْسٍ يُسْتَطَابُ اجْتِرَارُهَا
Yeryüzünün hükümdarlarını gördüm; hazırlık ve güç peşinde koşuyorlar, Ve geviş getirir gibi tekrar tekrar tadılması hoş gelen bir nefis lezzeti arıyorlar.
وَخَلُّوا طَرِيقَ القَصْدِ فِي مُبْتَغَاهُمُ لِمُتْبِعِهِ الصفار جَمَّ صَغَارُهَا
Arzuladıkları şey uğrunda doğru ve mutedil yolu terk ettiler, Peşinden giden kimseye zilleti ve aşağılığı bol olan o altın ve dünyalık uğruna.
وَإِنَّ الَّتِي يَبْغُونَ نَهْجَ بَقِيَّةٍ مَكِين لِطُلَّابِ الخَلَاصِ اخْتِصَارُهَا
Oysa onların aradığı şey, kalıcı olan yurdun yolunda mevcuttur; Kurtuluş isteyenler için o yolu kısaltıp aşmak sağlam ve mümkündür.
هَلِ العِزُّ إِلَّا هِمَّةٌ صَحَّ صَوْنُهَا إِذَا صَانَ همَّاتِ الرِّجَالِ انْكِسَارُهَا
İzzet, hakkıyla korunan yüce bir himmetten başka nedir ki; Erkeklerin himmetlerini, dünyaya karşı kırılıp geri çekilmeleri koruduğu zaman?
وَهَلْ رَابِحٌ إِلَّا امْرُؤٌ مُتَوَكِّلٌ قَنُوعٌ غَنِيُّ النَّفْسِ بَادٍ وَقَارُهَا
Kazançlı çıkan, tevekkül eden kimseden başkası mıdır; Kanaatkâr, gönlü zengin ve vakarı dışından belli olan kimseden?
وَيَلْقَى ولَاةَ الملكِ خَوْفًا وَفِكْرَة تَضِيقُ بِهَا ذَرْعًا وَيَفْنَى اصْطِبَارُهَا
Mülk ve saltanat sahiplerinin başına ise öyle bir korku ve tasa gelir ki, Nefislerin gücü onunla daralıp tükenir ve sabırları yok olup gider.
عِيَانًا نَرَى هَذَا وَلَكِنَّ سَكْرَةً أَحَاطَتْ بِنَا مَا إِنْ يُفِيق خُمَارُهَا
Biz bunu gözümüzle apaçık görüyoruz; ne var ki öyle bir sarhoşluk Kuşatmıştır ki bizi, onun sersemliği hiç ayılmaz.
تَدَبَّرْ مَنِ البَانِي عَلَى الأَرْضِ سَقْفَهَا وَفِي عِلْمِهِ مَعْمُورُهَا وَقِفَارُهَا
Düşün bakalım: Yeryüzünün üzerine tavanını bina eden, Onun mamur yerleri de ıssız çölleri de kendi ilminde olan kimdir?
وَمَنْ يُمْسِكُ الأَجْرَامَ وَالأَرْضَ أَمْرُهُ بِلَا عَمَدٍ يُبْنَى عَلَيْهِ قَرَارُهَا
Gök cisimlerini ve yeryüzünü buyruğuyla tutan kimdir; Üzerinde durup karar kılacakları hiçbir direk olmaksızın?
وَمَنْ قَدَّرَ التَّدْبِيرَ فِيهَا بِحِكْمَةٍ فَصَحَّ لَدَيْهَا لَيْلُهَا وَنَهَارُهَا
Oradaki düzeni hikmetle takdir eden, Ve böylece gecesi ile gündüzü şaşmaz bir intizam bulan kimdir?
وَمَنْ فَتَقَ الأَمْوَاهَ فِي صُفْحِ وَجْهِهَا فَمِنْهَا يُغَذَّى حَبُّهَا وَثِمَارُهَا
Yeryüzünün düzlüğünde suları yarıp çıkaran, Ve onlarla tanelerini ve meyvelerini besleyen kimdir?
وَمَنْ صَيَّرَ الأَلْوَانَ فِي نَورِ نَبْتِهَا فَأَشْرَقَ فِيهَا وَرْدُهَا وَبهَارُهَا
Bitkilerinin çiçeklerine türlü renkler veren, Böylece orada güllerini ve sığırpapatyalarını parıldatan kimdir?
فَمِنْهُنَّ مُخْضَرٌّ يَرُوقُ بَصِيصهُ وَمِنْهُنَّ مَا يَغْشَى اللِّحَاظَ احْمِرَارُهَا
Onlardan kimi yemyeşildir, parıltısı göz doldurur; Kimi de vardır ki kızıllığı bakışları bürür.
وَمَنْ حَفَرَ الأَنْهَارَ دُونَ تَكَلُّفٍ فَثَارَ مِنَ الصُّمِّ الصِّلَابِ انْفِجَارُهَا
Hiçbir zorluk olmaksızın ırmakları kazan, Ve yalçın, sert kayalardan onların fışkırıp coşmasını sağlayan kimdir?
وَمَنْ رَتَّبَ الشَّمْسَ المُنِيرَ ابْيِضَاضُهَا غُدُوًّا وَيَبْدُو بِالعشِيِّ اصْفِرَارُهَا
Güneşi bir düzene koyup sabah vakti aydınlık beyazlığını, Akşam vakti ise sarılığını ortaya çıkaran kimdir?
وَمَنْ خَلَقَ الأَفْلَاكَ فَامْتَدَّ جَرْيُهَا وَأَحْكَمَهَا حَتَّى اسْتَقَامَ مَدَارُهَا
Felekleri yaratıp akışlarını uzatan, Ve yörüngeleri dosdoğru oluncaya dek onları sapasağlam kılan kimdir?
وَمَنْ إِنْ أَلَمَّتْ بِالعُقُولِ رَزِيَّةٌ فَلَيْسَ إِلَى حَيٍّ سِوَاهُ افْتِقَارُهَا؟
Akılların başına büyük bir musibet çöktüğünde, Kendinden başka hiçbir diriye muhtaç olunmayan kimdir?
تَجِدْ كُلَّ هَذَا رَاجِعًا نَحْوَ خَالِقٍ لَهُ مُلْكُهَا مُنْقَادَة وَائْتِمَارُهَا
Bütün bunların bir Yaratıcı'ya döndüğünü görürsün ki, Boyun eğmiş hâlde onların mülkü de buyruk dinlemesi de yalnız O'nundur.
أَبَانَ لَنَا الآيَاتِ فِي أَنْبِيَائِهِ فَأَمْكَنَ بَعْدَ العَجْزِ فِيهَا اقْتِدَارُهَا
Peygamberlerinde bize âyetleri ve mucizeleri apaçık gösterdi; Ve acizlikten sonra onlarda kudretini mümkün kıldı.
فَأَنْطَقَ أَفْوَاهًا بِأَلْفَاظِ حِكْمَةٍ وَمَا حَلهَا إِثْغَارُهَا وَاتِّغَارُهَا
Öyle ağızları hikmetli sözlerle konuşturdu ki, Daha süt dişlerini döküp yeni diş çıkarma çağına bile gelmemişlerdi.
وَأَبْرَزَ مِنْ صُمِّ الحِجَارَةِ نَاقَةً وَأَسْمَعَهُمْ فِي الحِينِ مِنْهَا حُوَارُهَا
Yalçın ve sağır kayadan bir dişi deve çıkardı; Ve hemen o anda onlara yavrusunun sesini işittirdi.
لِيُوقِنَ أَقْوَامٌ وَتَكْفُرَ عُصْبَةٌ أَتَاهَا بِأَسْبَابِ الهَلَاكِ قِدَارُهَا
Ta ki birtakım kavimler yakînen iman etsin, bir güruh da inkâra sapsın; Ki onların Kudâr'ı, helâk sebeplerini kendilerine getirmişti.
وَشَقَّ لِمُوسَى البَحْرَ دُونَ تَكَلُّفٍ وَبَانَ مِنَ الأَمْوَاجِ فِيهِ انْحِسَارُهَا
Hiçbir zorluk olmaksızın Mûsâ için denizi yardı; Ve orada dalgaların geri çekilişi apaçık göründü.
وَسَلَّمَ مِنْ نَارِ الأنوق خَلِيلَهُ فَلَمْ يُؤْذِهِ إِحْرَاقُهَا وَاعْتِرَارُهَا
Kartalın bile uçamadığı o yüksek ateşten dostunu [İbrâhîm'i] selâmete çıkardı; Böylece ateşin yakması ve tutuşup parlaması ona hiçbir zarar vermedi.
وَنَجَّى مِنَ الطُّوفَانِ نُوحًا وَقَدْ هَدَتْ بِهِ أُمَّةٌ أَبْدَى الفُسُوقَ شِرَارُهَا
Nûh'u tufandan kurtardı; onunla doğru yolu bulmuştu Kötülerinin fısk ve azgınlığı açığa vurduğu bir ümmet.
وَمَكَّنَ دَاوُدًا بِأَيْدٍ وَإِبْنَهُ فَتَعْسِيرُهَا مُلْقًى لَهُ وَبدَارُهَا
Dâvûd'u ve oğlunu bir kudretle güçlendirip iktidar verdi; İşlerin zorluğu da çabukluğu da onun önüne serilmişti.
وَذَلَّلَ جَبَّارَ البِلَادِ لِأَمْرِهِ وَعُلِّمَ مِنْ طَيْرِ السَّمَاءِ حِوَارهَا
Beldelerin zorbalarını onun emrine boyun eğdirdi; Ve kendisine gökteki kuşların konuşması öğretildi.
وَفَضَّلَ بِالقُرْآنِ أُمَّةَ أَحْمَدٍ وَمَكَّنَ فِي أَقْصَى البِلَادِ مُغَارُهَا
Kur'ân ile Ahmed'in ümmetini üstün kıldı; Ve akınlarının en uzak beldelere kadar ulaşmasına imkân verdi.
وَشَقَّ لَهُ بَدْرَ السَّمَاءِ وَخَصَّهُ بِآيَاتِ حَقٍّ لَا يُخل مُعَارُهَا
Onun için göğün dolunayını yardı ve onu seçkin kıldı; Emaneti asla zayi edilmeyen hak âyetlerle.
وَأَنْقَذَنَا مِنْ كُفْرِ أَرْبَابِنَا بِهِ وَكَانَ عَلَى قُطْبِ الهَلَاكِ مَنَارُهَا
Büyüklerimizin ve efendilerimizin küfründen bizi onunla kurtardı; Oysa o küfrün alâmeti helâk değirmeninin mili üzerinde dönmekteydi.
فَمَا بَالُنَا لَا نَتْرُكُ الجَهْلَ وَيْحَنَا لِنَسْلَمَ مِنْ نَارٍ تَرَامَى شِرَارُهَا
Yazıklar olsun bize! Bize ne oluyor da cehaleti terk etmiyoruz; Kıvılcımları dört bir yana saçılan ateşten kurtulmak için?
هنا — أعزك الله — انتهى ما تذكَّرته إيجابًا لك، وتقمنًا لمسرَّتك، ووقوفًا عند أمرك، ولم أمتنع أن أورد لك في هذه الرسالة أشياء يذكرها الشعراء ويُكثرون القول فيها، موفيات على وجوهها، ومفردات في أبوابها، ومنعمات التفسير، مثل الإفراط في صفة النحول، وتشبيه الدموع بالأمطار، وأنها تروي السفار، وعدم النوم البتة، وانقطاع الغذاء جملةً، إلا أنها أشياء لا حقيقة لها، وكذب لا وجه له، ولكل شيء حدٌّ، وقد جعل الله لكل شيء قدرًا. والنحول قد يَعظُم ولو صار حيث يصفونه لكان في قوام الذرة أو دونها، ولخرج عن حد المعقول، والسهر قد يتصل لياليَ، ولكن لو عدم الغذاء أسبوعين لهلك، وإنما قلنا: الصبر عن النوم أقل من الصبر عن الطعام؛ لأن النوم غذاء الروح، والطعام غذاء الجسد، وإن كانا يشتركان في كليهما، ولكنا حكينا على الأغلب. وأما الماء فقد رأيت أن ميسورًا البنَّاء جارَنا بقُرطبة يصبر عن الماء أسبوعين في حمارَّة القيظ، ويكتفي بما في غذائه من رطوبة.
İşte —Allah seni aziz kılsın— senin isteğine icabet etmek, sevincini arzulamak ve emrine uymak için hatırlayıp bir araya getirdiğim şeyler burada sona erdi. Bu risalede şairlerin dile getirdiği ve hakkında çokça söz söylediği şeyleri —kendi vecihlerini tam olarak karşılayan, kendi bâblarında müstakil olan ve açıklaması incelikle yapılmış bulunan hususları— sana aktarmaktan geri durmadım. Söz gelişi; eriyip zayıflamayı anlatırken aşırıya kaçmak, gözyaşlarını yağmurlara benzetmek ve onların yolcuları sulayacağını söylemek, uykunun büsbütün terk edilmesi ve yeme içmenin tamamen kesilmesi gibi... Ne var ki bunlar hiçbir hakikati olmayan şeyler ve hiçbir tutar yanı bulunmayan yalanlardır. Her şeyin bir sınırı vardır ve Allah her şey için bir ölçü tayin etmiştir. Zayıflayıp erime bazen çok ileri gidebilir; ancak şairlerin anlattığı raddeye varsaydı, insan zerre kıvamına yahut daha aşağısına düşer ve makul olanın sınırından çıkardı. Uykusuzluk da geceler boyu sürebilir; fakat insan iki hafta gıdasız kalsa helâk olur. Bizim “Uykusuzluğa sabretmek, açlığa sabretmekten daha azdır” dememiz ise şundandır: Uyku ruhun gıdası, yemek ise bedenin gıdasıdır; gerçi ikisi her ikisinde de ortaktır ama biz çoğunlukla görülen durum üzerinden konuştuk. Suya gelince; Kurtuba'daki komşumuz duvar ustası Meysûr'un, yazın en kavurucu sıcağında iki hafta susuzluğa sabrettiğini ve yediği gıdalardaki rutubetle yetindiğini bizzat gördüm.
وحدثني القاضي أبو عبد الرحمن بن جحاف أنه كان يعرف من كان لا يشرب الماء شهرًا.
Kadı Ebû Abdurrahman b. Cehhâf bana anlattı ki, kendisi bir ay boyunca su içmeyen birini tanıyormuş.
وإنما اقتصرت في رسالتي على الحقائق المعلومة التي لا يمكن وجود سواها أصلًا، وعلى أني قد أوردت من هذه الوجوه المذكورة أشياء كثيرة يُكتفى بها لئلا أخرج عن طريقة أهل الشعر ومذهبهم. وسيرى كثير من إخواننا أخبارًا لهم في هذه الرسالة مكنِّيًا فيها من أسمائهم على ما شرطنا في ابتدائها. وأنا أستغفر الله تعالى مما يكتبه المَلَكان، ويُحصيه الرقيبان من هذا وشبهه، استغفار من يعلم أن كلامه من عمله، ولكنه إن لم يكن من اللغو الذي لا يؤاخذ به المرء، فهو — إن شاء الله — من اللَّمم المَعْفوِّ، وإلا فليس من السيئات والفواحش التي يتوقع عليها العذاب. وعلى كل حال فليس من الكبائر التي ورد النص فيها.
Ben risalemde yalnızca başka türlü olması asla mümkün olmayan bilinen hakikatlerle yetindim; bununla birlikte şiir ehlinin yolundan ve mezhebinden çıkmamak için bu anılan vecihlerden de yetecek kadar pek çok şey aktardım. Dostlarımızın birçoğu bu risalede kendilerine ait haberler göreceklerdir; ancak başında şart koştuğumuz üzere orada isimlerini künyelerle gizledim. Ve ben, iki meleğin yazdığı ve iki gözcünün kayda geçirdiği bu ve benzeri sözlerden dolayı yüce Allah'tan mağfiret dilerim; sözünün de amelinden olduğunu bilen bir kimsenin istiğfarıyla... Bununla birlikte bu söylediklerimiz, kişinin kendisiyle sorumlu tutulmadığı lağv (boş söz) kabilinden değilse bile, inşallah affedilen lemem (küçük kusurlar) cümlesindendir; öyle olmasa dahi, karşılığında azap beklenen kötülüklerden ve çirkin günahlardan değildir. Her hâlükârda, hakkında nass (açık hüküm) bulunan büyük günahlardan değildir.
وأنا أعلم أنه سيُنكر عليَّ بعضُ المُتعصبين عليَّ تأليفي لمثل هذا ويقول: إنه خالف طريقته، وتجافى عن وجهته، وما أُحِلُّ لأحد أن يَظنَّ فيَّ غير ما قصدته، قال الله عز وجل: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِّنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ}.
Ben biliyorum ki bana karşı taassup besleyen bazıları, böyle bir eser kaleme almamı yadırgayacak ve “O, kendi yoluna aykırı davrandı ve tuttuğu yönden uzaklaştı” diyecektir. Ben, kastettiğim şeyin dışında hakkımda bir zanda bulunmasını hiç kimseye helâl etmiyorum. Allah azze ve celle şöyle buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِّنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ} “Ey iman edenler! Zannın çoğundan sakının; çünkü zannın bir kısmı günahtır.”
وحدثني أحمد بن محمد بن الجسوري: ثنا ابن أبي دليم، ثنا ابن وضاح، عن يحيى بن مالك بن أنس، عن أبي الزبير المكي، عن أبي شريح الكعبي، عن رسول الله ﷺ أنه قال: «إياكم والظن؛ فإنه أكذب الكذب.»
Bana Ahmed b. Muhammed b. el-Cesûrî anlattı: Bize İbn Ebû Düleym anlattı; bize İbn Vaddâh anlattı; Yahyâ b. Mâlik b. Enes'ten; Ebü'z-Zübeyr el-Mekkî'den; Ebû Şüreyh el-Ka'bî'den; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den; şöyle buyurdu: “Zandan sakının; çünkü zan, yalanın en büyüğüdür.”
وبه إلى مالك، عن سعيد بن أبي سعيد المَقبري، عن الأعرج، عن أبي هريرة، عن رسول الله ﷺ أنه قال: من كان يؤمن بالله واليوم الآخر فليقُل خيرًا أو ليصمت.
Yine aynı senedle Mâlik'e ulaşarak; Saîd b. Ebû Saîd el-Makbürî'den; el-A'rec'den; Ebû Hüreyre'den; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den; şöyle buyurdu: “Allah'a ve âhiret gününe iman eden kimse ya hayır söylesin ya da sussun.”
وحدثني صاحبي أبو بكر محمد بن إسحاق، ثنا عبد الله بن يوسف الأزدي، ثنا يحيى بن عائذ، ثنا أبو عدي عبد العزيز بن علي بن محمد بن إسحاق بن الفرج الإمام بمصر، ثنا أبو علي الحسن بن قاسم بن دحيم المصري، ثنا محمد بن زكريا الغلابي، ثنا أبو العباس، ثنا أبو بكر، عن قتادة، عن سعيد بن المسيب أنه قال: وضع عمر بن الخطاب — رضي الله عنه — للناس ثماني عشرة كلمة من الحكمة، منها: «ضع أمر أخيك على أحسنه حتى يأتيك ما يغلبك عليه، ولا تَظنَّ بكلمةٍ خرجت من في امرئ مسلم شرًّا وأنت تجد لها في الخير محملًا.»
Bana dostum Ebû Bekir Muhammed b. İshak anlattı: Bize Abdullah b. Yûsuf el-Ezdî anlattı; bize Yahyâ b. Âiz anlattı; bize Mısır'da imam olan Ebû Adî Abdülazîz b. Ali b. Muhammed b. İshak b. el-Ferec anlattı; bize Ebû Ali el-Hasen b. Kâsım b. Dühaym el-Mısrî anlattı; bize Muhammed b. Zekeriyyâ el-Ğalâbî anlattı; bize Ebü'l-Abbâs anlattı; bize Ebû Bekir anlattı; Katâde'den; Saîd b. el-Müseyyeb'den; dedi ki: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh insanlar için on sekiz hikmetli söz ortaya koydu; onlardan biri şudur: “Kardeşinin işini, sana bunun aksini kesin kılacak bir delil gelinceye kadar en güzel şekilde yorumla. Müslüman bir kimsenin ağzından çıkan bir sözü, ona hayır yönünde bir anlam verebildiğin sürece şerre yorma.”
فهذا — أعزك الله — أدب الله وأدب رسوله ﷺ وأدب أمير المؤمنين. وبالجملة فإني لا أقول بالمراياة، ولا أنسك نسكًا أعجميًّا، ومن أدَّى الفرائض المأمور بها، واجتنب المحارم المنهي عنها، ولم ينسَ الفضل فيما بينه وبين الناس، فقد وقع عليه اسم الإحسان، ودعني مما سوى ذلك، وحسبي الله.
İşte bu —Allah seni aziz kılsın— Allah'ın edebi, Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in edebi ve Müminlerin Emîri'nin edebidir. Sözün kısası, ben riyakârlıktan yana değilim ve İslam'ın ruhuna yabancı, zorlama bir zühd ve ibadet anlayışı da tutmam. Kim emredilen farzları yerine getirir, yasaklanan haramlardan kaçınır ve insanlarla arasındaki ilişkilerde iyilik ve fazileti unutmazsa, ihsan sıfatı onun üzerinde gerçekleşmiş olur. Bunun dışındaki şeyleri benden uzak tut; Allah bana yeter.
والكلام في مثل هذا إنما هو مع خلاء الذرع وفراغ القلب، وإن حفظ شيء وبقاء رسم وتذكر فائت لمثل خاطري لعجبٌ على ما مضى ودهمني؛ فأنت تعلم أن ذهني متقلب، وبالي مهصر بما نحن فيه من نَبْوِ الديار، والخلاء عن الأوطان، وتغيُّر الزمان، ونكبات السلطان، وتغير الإخوان، وفساد الأحوال، وتبدُّل الأيام، وذهاب الوفر، والخروج عن الطارف والتالد، واقتطاع مكاسب الآباء والأجداد، والغربة في البلاد، وذهاب المال والجاه، والفكر في صيانة الأهل والولد، واليأس عن الرجوع إلى موضع الأهل، ومدافعة الدهر، وانتظار الأقدار. لا جعلنا الله من الشاكين إلا إليه، وأعادنا إلى أفضل ما عودنا. وإن الذي أبقى لَأكثرُ مما أخذ، والذي ترك أعظم من الذي تحيَّف، ومواهبه المحيطة بنا ونعمه التي غمرتنا لا تُحد، ولا يُؤدَّى شُكرُها، والكلُّ مِنَحه وعطاياه، ولا حُكمَ لنا في أنفسنا ونحن منه، وإليه منقلبنا. وكل عارية فراجعة إلى مُعيرها. وله الحمد أولًا وآخرًا، وعودًا وبدءًا، وأنا أقول:
Böyle konular üzerinde konuşmak ancak gönül rahatlığı ve kalp huzuru ile olur. Geçip giden ve başıma çöken onca felâkete rağmen benim gibi birinin zihninde bir şeyin korunmuş olması, bir izin kalması ve geçmiş bir hatıranın canlanması doğrusu şaşılacak şeydir. Zira sen de biliyorsun ki, içinde bulunduğumuz şu hâller sebebiyle zihnim altüst olmuş, gönlüm kırılıp ezilmiştir: Yurtların bize yabancılaşması, vatanlarımızdan ayrı düşmemiz, zamanın değişmesi, sultanların indirdiği darbeler, dostların başkalaşması, hâllerin bozulması, günlerin tersine dönmesi, servetin elden gitmesi, yeni kazanılan ve eskiden kalan mallardan mahrum kalmamız, babaların ve dedelerin kazançlarının gasbedilmesi, beldelerde çekilen gurbet, malın ve makamın yok olması, aileyi ve evladı koruma tasası, aile ocağına geri dönmekten ümidin kesilmesi, felekle boğuşma ve kaderin getireceklerini bekleyiş... Allah bizi kendisinden başkasına şikâyet edenlerden kılmasın ve bizi alıştırdığı en güzel hâle yeniden kavuştursun. Şüphesiz O'nun bıraktığı, aldığından çok daha fazladır; geride bıraktığı, eksilttiğinden çok daha büyüktür. Bizi kuşatan bağışları ve bizi gark eden nimetleri saymakla bitmez, şükrü eda edilemez. Her şey O'nun lütfu ve ihsanıdır; bizim kendi nefsimiz üzerinde hiçbir hükmümüz yoktur. Biz O'ndanız ve dönüşümüz de O'nadır. Her emanet, sonunda sahibine döner. Başta da sonda da, yeniden de ilk başta da hamd yalnız O'nadır. Ben bu hususta şöyle derim:
جَعَلْتُ اليَأْسَ لِي حِصْنًا وَدِرْعًا فَلَمْ أَلْبَسْ ثِيَابَ المُسْتَضَامِ
İnsanlardan ümit kesmeyi kendime bir kale ve zırh edindim; Böylece zillete katlanan kimsenin elbisesini giymedim.
وَأَكْثَرُ مِنْ جَمِيعِ النَّاسِ عِنْدِي يَسِيرٌ صَانَنِي دُونَ الأَنَامِ
Benim nezdimde bütün insanlardan daha çoktur, Beni halka muhtaç olmaktan koruyan azıcık bir nasip.
إِذَا مَا صَحَّ لِي دِينِي وَعِرْضِي فَلَسْتُ لِمَا تَوَلَّى ذَا اهْتِمَام
Dinim ve ırzım benim için sapasağlam kaldığı sürece, Sırt çevirip giden dünyalık için tasa çekecek değilim.
تَوَلَّى الأَمْس، وَالغَدُ لَسْتُ أَدْرِي أَأُدْرِكُهُ فَفِيمَا ذَا اغْتِمَام
Dün geçip gitti; yarına gelince, bilmiyorum ki Ona erişecek miyim; öyleyse bu keder niye?
جعلنا الله وإياك من الصابرين الشاكرين الحامدين الذاكرين. آمين، آمين، والحمد لله رب العالمين، وصلى الله على سيدنا محمد وآله وصحبه وسلم تسليمًا.
Allah bizi de seni de sabredenlerden, şükredenlerden, hamdedenlerden ve zikredenlerden eylesin. Âmin, âmin. Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur. Allah, Efendimiz Muhammed'e, âline ve ashabına salât ve tam bir selâm ile selâm eylesin.