Binûn

Âdiyât — 2. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْبَعْثَرَةُ: الِانْتِثَارُ.

Ba‘sara (الْبَعْثَرَةُ): Saçılıp dağılmak demektir.

وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: إِنَّ هَذِهِ الْكَلِمَةَ مَأْخُوذَةٌ مِنْ أَصْلَيْنِ: الْبَعْثُ وَالنَّثْرُ.

Zemahşerî şöyle demiştir: Bu kelime iki asıldan (kökten) türetilmiştir: Ba‘s (diriltilip çıkarılma) ve nesr (saçılma).

فَالْبَعْثُ: خُرُوجُهُمْ أَحْيَاءً.

Ba‘s: Onların diri olarak çıkmalarıdır.

وَالنَّثْرُ: الِانْتِشَارُ كَنَثْرِ الْحَبِّ، فَهِيَ تَدُلُّ عَلَى بَعْثِهِمْ مُنْتَشِرِينَ.ُُ

Nesr ise tohum saçılması gibi dağılmadır; dolayısıyla bu [kelime], onların etrafa dağılmış olarak diriltilip çıkarılmalarına delalet eder.

وَقَدْ نَصَّ تَعَالَى عَلَى هَذَا الْمَعْنَى فِي قَوْلِهِ: وَإِذَا الْقُبُورُ بُعْثِرَتْ [٨٢ \ ٤] ، أَيْ بُعْثِرَ مِنْ فِيهَا.

Nitekim Yüce Allah şu buyruğunda bu manayı açıkça belirtmiştir: { وَإِذَا الْقُبُورُ بُعْثِرَتْ } [İnfitâr 82/4] “Ve kabirlerin içi dışına çıkarıldığı zaman,” yani içindekiler dışarı saçıldığı zaman.

وَقَوْلِهِ: يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْدَاثِ سِرَاعًا [٧٠ \ ٤٣] .

Ve şu buyruğunda: { يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْدَاثِ سِرَاعًا } [Meâric 70/43] “Kabirlerden hızlıca çıkacakları gün...”

وَقَوْلِهِ: كَأَنَّهُمْ جَرَادٌ مُنْتَشِرٌ [٥٤ \ ٧] .

Ve şu buyruğunda: { كَأَنَّهُمْ جَرَادٌ مُنْتَشِرٌ } [Kamer 54/7] “Sanki onlar yayılmış çekirgeler gibidirler.”

وَقَوْلِهِ: يَوْمَ يَكُونُ النَّاسُ كَالْفَرَاشِ الْمَبْثُوثِ [١٠١ \ ٤] . .

Ve şu buyruğunda: { يَوْمَ يَكُونُ النَّاسُ كَالْفَرَاشِ الْمَبْثُوثِ } [Kâria 101/4] “O gün insanlar yayılmış kelebekler gibi olurlar.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَحُصِّلَ مَا فِي الصُّدُورِ.

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { وَحُصِّلَ مَا فِي الصُّدُورِ } “Ve göğüslerde olanlar derlenip toparlandığı (açığa çıkarıldığı) zaman...”

قِيلَ: حُصِّلَ أَيْ أُبْرِزَ. قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ.

Hussıle (حُصِّلَ), yani 'açığa çıkarıldı' denilmiştir. Bunu İbn Abbâs söylemiştir.

وَقِيلَ: مَيَّزَ الْخَيْرَ مِنَ الشَّرِّ.

Şöyle de denilmiştir: Hayır şerden ayırt edildi.

وَالْحَاصِلُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَا بَقِيَ.

Her şeyin hâsılı, geriye kalan kısmıdır.

قَالَ لَبِيَدٌ:

Lebîd şöyle demiştir:

وَكُلُّ امْرِئٍ يَوْمًا سَيَعْلَمُ سَعْيَهُ ... إِذَا حَصَلَتْ عِنْدَ الْإِلَهِ الْحَصَائِلُ

Her kişi bir gün kendi çabasını bilecektir / Allah katında hasılalar (bütün neticeler) ortaya döküldüğü zaman.

وَالْمُرَادُ بِمَا فِي الصُّدُورِ الْأَعْمَالُ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ: يَوْمَ تُبْلَى السَّرَائِرُ [٨٦ \ ٩] .

Göğüslerde olanlardan maksat amellerdir. Bu da Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: { يَوْمَ تُبْلَى السَّرَائِرُ } [Târık 86/9] “Bütün gizliliklerin yoklanıp açığa çıkarılacağı gün...”

وَنَصَّ عَلَى الصُّدُورِ هُنَا، مَعَ أَنَّ الْمُرَادَ الْقُلُوبُ ; لِأَنَّهَا هِيَ مُنَاطُ الْعَمَلِ وَمَعْقِدُ النِّيَّةِ.

Maksat kalpler olduğu halde burada göğüslerin açıkça zikredilmesi, amelin dayanağının ve niyetin bağlandığı yerin orası olması sebebiyledir.

وَالْعَقِيدَةُ وَصِحَّةُ الْأَعْمَالِ كُلُّهَا مَدَارُهَا عَلَى النِّيَّةِ، كَمَا فِي حَدِيثِ: «إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ» وَحَدِيثِ: «أَلَا إِنَّ فِي الْجَسَدِ مُضْغَةً، إِذَا صَلَحَتْ صَلَحَ الْجَسَدُ كُلُّهُ» الْحَدِيثَ.

İnanç ve amellerin sıhhati tümüyle niyete bağlıdır; nitekim: «Ameller ancak niyetlere göredir» hadisinde ve: «Dikkat edin! Vücutta bir et parçası vardır; o iyi olursa bütün vücut iyi olur...» hadisinde geçtiği gibidir.

وَقَالَ الْفَخْرُ الرَّازِيُّ: خَصَّصَ الْقَلْبَ بِالذِّكْرِ ; لِأَنَّهُ مَحَلٌّ لِأُصُولِ الْأَعْمَالِ.

Fahruddîn er-Râzî şöyle demiştir: Kalbi özellikle zikretti; çünkü o amellerin asıllarının mahallidir.

وَلِذَا ذَكَرَهُ فِي مَعْرِضِ الذَّمِّ، فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ [٢ \ ٢٨٣] ، وَفِي مَعْرِضِ الْمَدْحِ: وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ [٨ \ ٢] .

Bundan dolayı onu yergi makamında: { فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ } [Bakara 2/283] “...şüphesiz onun kalbi günahkârdır...”, övgü makamında ise: { وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ } [Enfâl 8/2] “...kalpleri ürperir...” şeklinde zikretmiştir.

وَيَشْهَدُ لِمَا قَالَهُ قَوْلُهُ: إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ [٢٦ \ ٨٩] .

Onun söylediğine şu buyruk da şahitlik etmektedir: { إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ } [Şuarâ 26/89] “Ancak Allah'a selim bir kalp ile gelen kimse müstesna.”

وَقَوْلُهُ: ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ [٢ \ ٧٤] .ُُ

Ve şu buyruğu: { ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ } [Bakara 2/74] “Sonra kalpleriniz katılaştı...”

وَقَالَ: ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ [٣٩ \ ٢٣] .

Ve şöyle buyurmuştur: { ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ } [Zümer 39/23] “...sonra derileri ve kalpleri yumuşar...”

وَقَوْلُهُ: أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ [١٣ \ ٢٨] ، وَنَحْوُ ذَلِكَ.

Ve şu buyruğu: { أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ } [Ra‘d 13/28] “Bilesiniz ki kalpler ancak Allah'ın zikriyle huzur bulur.” ve benzerleridir.

وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالصُّدُورِ مَا فِيهَا هُوَ الْقَلْبُ.

Göğüslerden maksadın onların içindeki kalp olduğuna delalet eden hususlardan biri de:

قَوْلُهُ: فَإِنَّهَا لَا تَعْمَى الْأَبْصَارُ وَلَكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ [٢٢ \ ٤٦] .

Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { فَإِنَّهَا لَا تَعْمَى الْأَبْصَارُ وَلَكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ } [Hac 22/46] “Zira gözler kör olmaz, fakat göğüslerdeki kalpler kör olur.”

وَقَالَ الْفَخْرُ الرَّازِيُّ: نَصَّ عَلَى الصُّدُورِ لِيَشْمَلَ الْخَيْرَ وَالشَّرَّ ; لِأَنَّ الْقَلْبَ مَحَلُّ الْإِيمَانِ.

Fahruddîn er-Râzî şöyle demiştir: Hayrı ve şerri kapsasın diye göğüsleri açıkça zikretmiştir; zira kalp imanın mahallidir.

وَالصَّدْرُ مَحَلُّ الْوَسْوَسَةِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِي يُوَسْوِسُ فِي صُدُورِ النَّاسِ [١١٤ \ ٥] .

Göğüs ise vesvesenin mahallidir; nitekim Yüce Allah: { الَّذِي يُوَسْوِسُ فِي صُدُورِ النَّاسِ } [Nâs 114/5] “İnsanların göğüslerine vesvese veren...” buyurmuştur.

وَهَذَا وَإِنْ كَانَ وَجِيهًا، إِلَّا أَنَّ مَحَلَّ الْوَسْوَسَةِ أَيْضًا هُوَ الْقَلْبُ، فَيَرْجِعُ إِلَى الْمَعْنَى الْأَوَّلِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Bu [açıklama] her ne kadar makul olsa da vesvesenin mahalli de kalptir; dolayısıyla [mesele] birinci manaya döner, Allah en iyisini bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ رَبَّهُمْ بِهِمْ يَوْمَئِذٍ لَخَبِيرٌ.

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { إِنَّ رَبَّهُمْ بِهِمْ يَوْمَئِذٍ لَخَبِيرٌ } “Şüphesiz Rableri o gün onlardan hakkıyla haberdardır.”

ذِكْرُ الظَّرْفِ هُنَا يُشْعِرُ بِقَصْرِ الْوَصْفِ عَلَيْهِ مَعَ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ خَبِيرٌ بِهِمْ فِي كُلِّ وَقْتٍ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ، وَقَبْلَ ذَلِكَ الْيَوْمِ، وَلَكِنَّهُ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ يُظْهِرُ مَا كَانَ خَفِيًّا، فَهُوَ سُبْحَانَهُ يَعْلَمُ السِّرَّ وَأَخْفَى، وَهُوَ سُبْحَانَهُ لَا تَخْفَى عَلَيْهِ خَافِيَةٌ.

Burada zarfın zikredilmesi, nitelemenin sadece o güne hasredildiği hissini vermektedir; oysa O Subhânehu o günde de o günden önce de her vakit onlardan hakkıyla haberdardır. Fakat O, o günde gizli olanı açığa çıkaracaktır; zira O Subhânehu gizliyi de en gizli olanı da bilir ve O Subhânehu'ya hiçbir gizli şey gizli kalmaz.

وَلَكِنَّ ذِكْرَ الظَّرْفِ هُنَا لِلتَّحْذِيرِ مَعَ الْوَصْفِ بِخَبِيرٍ، أَخَصُّ مِنْ عَلِيمٍ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: قَالَ نَبَّأَنِيَ الْعَلِيمُ الْخَبِيرُ [٦٦ \ ٣] .

Fakat burada zarfın zikredilmesi, Alîm (hakkıyla bilen) isminden daha özel olan Habîr (hakkıyla haberdar olan) vasfıyla birlikte bir uyarı içindir; nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibidir: { قَالَ نَبَّأَنِيَ الْعَلِيمُ الْخَبِيرُ } [Tahrîm 66/3] “[Peygamber]: 'Bana bunu, her şeyi bilen ve her şeyden haberdar olan [Allah] haber verdi' dedi.”