وَالصَّحِيحُ عِنْدَهُمْ: أَنَّ التَّرْكَ فِي مِثْلِ هَذِهِ الْحَالَةِ يُؤَاخَذُ عَلَيْهِ مُؤَاخَذَةَ الْفِعْلِ، كَمَا قَالَ صَاحِبُ مَرَاقِي السُّعُودِ.
Onlara göre sahih olan görüş: Bu gibi bir durumda terkten dolayı, tıpkı fiilden hesaba çekilir gibi hesaba çekileceğidir; nitekim Merâkı's-Suûd sahibi şöyle demiştir:
وَالتَّرْكُ فِعْلٌ فِي صَحِيحِ الْمَذْهَب
«Ve mezhebin sahih görüşünde terk de bir fiildir.»
وَهُنَا مَا يَشْهَدُ لَهُ الِاسْتِعْمَالُ الْعَرَبِيُّ الصَّحِيحُ، كَمَا قِيلَ فِي بِنَاءِ الْمَسْجِدِ:
Burada, doğru Arapça kullanımın da kendisine tanıklık ettiği bir husus vardır; nitekim mescidin inşasında şöyle denilmiştir:
لَئِنْ قَعَدْنَا وَالنَّبِيُّ يَعْمَلُ ... لَذَاكَ مِنَّا الْعَمَلُ الْمُضَلِّلُ
«Peygamber çalışırken şayet biz oturursak... İşte bu bizim açımızdan saptırıcı bir amel (iş) olur.»
فَسُمِّي الْقُعُودُ عَنِ الْعَمَلِ عَمَلًا مُضَلِّلًا، فَتَحَصَّلَ مِنْ هَذَا أَنَّ الْعَارِيَةَ مُسْتَحَبَّةٌ شَرْعًا وَمُرُوءَةً وَعُرْفًا فِي حَالَةِ الِاخْتِيَارِ، وَوَاجِبَةٌ فِي حَالَةِ الِاضْطِرَارِ، مَعَ مُلَاحَظَةِ أَنَّ حَالَاتِ الِاسْتِعَارَةِ أَغْلَبُهَا اضْطِرَارٌ، إِلَّا أَنَّ حَالَاتِ الِاضْطِرَارِ تَتَفَاوَتُ ظُرُوفُهَا.
Böylece işten geri durup oturmak "saptırıcı bir amel" olarak isimlendirilmiştir. Buradan şu netice çıkar ki âriyet (ödünç vermek), serbestlik hâlinde şer'an, mürüvveten ve örfen müstehaptır; muztar (zaruret) hâlinde ise vâciptir. Bununla birlikte ödünç alma durumlarının çoğunun zaruret olduğu, ancak zaruret durumlarının şartlarının da farklılık arz ettiği göz önünde bulundurulmalıdır.
وَقَدِ امْتَدَحَ اللَّهُ الْأَنْصَارَ بِأَنَّهُمْ يُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ [٥٩ \ ٩] ، فَالْعَارِيَةُ مِنْ بَابِ أَوْلَى، لِأَنَّهُ يُنْتَفَعُ بِهَا وَتُرَدُّ لِصَاحِبِهَا.
Allah Teâlâ Ensâr'ı: { يُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ } “Kendileri zaruret içinde olsalar bile [onları] öz canlarına tercih ederler” [59/9] buyruğuyla övmüştür. Dolayısıyla âriyet (ödünç vermek) evleviyetle [övülmüştür]; çünkü ondan faydalanılır ve sahibine geri verilir.
وَقَدِ امْتَدَحَ الشَّاعِرُ الْقَوْمَ بِعَدَمِ مَنْعِهِمُ الْمَاعُونَ، بِقَوْلِهِ:
Şair de bir topluluğu mâûnu meneylememeleriyle övüp şöyle demiştir:
قَوْمٌ عَلَى الْإِسْلَامِ وَلَمَّا يَمْنَعُوا ... مَاعُونَهُمْ وَيُضَيِّعُ التَّهْلِيلَا
«Onlar İslâm üzere olan bir topluluktur; ne mâûnlarını menederler ne de tehlîli zayi ederler.»
وَإِنْ كَانَ بَعْضُ النَّاسِ حَمَلَ الْمَاعُونَ هُنَا عَلَى الزَّكَاةِ، وَلَكِنَّ قَوْلَ الشَّاعِرِ: قَوْمٌ عَلَى الْإِسْلَامِ، يَتَضَمَّنُ إِخْرَاجَهُمُ الزَّكَاةَ ضِمْنَ إِسْلَامِهِمْ، فَيَكُونُ الْبَاقِي امْتِدَادَ حَالِهِمْ فِي خُصُوصِ الْمَاعُونِ.
Bazı insanlar buradaki mâûnu zekâta hamletmiş olsalar da şairin: "Onlar İslâm üzere olan bir topluluktur" sözü, İslâmlarının bir gereği olarak zekât vermelerini zaten kapsamaktadır; geriye kalan ise mâûn hususundaki hâllerinin bir devamı/genişlemesi olur.
بَقِيَ مَبْحَثُ ضَمَانِهَا: تَخْتَلِفُ الْأَقْوَالُ فِي ضَمَانِ الْعَارِيَةِ، فَبَعْضُهُمْ يَعْتَبِرُهَا أَمَانَةً، وَعَلَيْهِ فَلَا تَكُونُ مَضْمُونَةً وَهَذَا مَذْهَبُ الْحَنَفِيَّةِ وَالْمَالِكِيَّةِ، إِذَا لَمْ يَحْصُلْ مِنْهُ تَعَدٍّ.
Geriye onun (âriyetin) tazmini konusu kaldı: Âriyetin tazmin edilip edilmeyeceği hususunda görüşler farklıdır. Bazıları onu emanet sayar; buna göre bir teaddî (kusur/haddi aşma) vuku bulmadığı sürece tazmin edilmez. Bu, Hanefîler ile Mâlikîlerin mezhebidir.
وَعِنْدَ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ: أَنَّهَا مَضْمُونَةٌ، إِلَّا إِذَا كَانَتْ عَلَى الْوَجْهِ الْمَأْذُونِ فِيهِ.
Şâfiî ve Ahmed'e göre ise izin verilen veçhile kullanılmış olması müstesna, [her hâlükârda] tazmin edilir.
كَمَا قَالُوا فِي السَّيْفِ: يَسْتَعِيرُهُ فَيَنْكَسِرُ فِي الْقِتَالِ فَلَا ضَمَانَ فِيهِ.
Nitekim kılıç hakkında şöyle demişlerdir: Kişi onu ödünç alır da savaşta kırılırsa, bunda herhangi bir tazmin gerekmez.
وَاسْتَدَلَّ مَنْ قَالَ بِضَمَانِهَا بِالْحَدِيثِ الْعَامِّ: «عَلَى الْيَدِ مَا أَخَذَتْ، حَتَّى تُؤَدِّيَهُ» رَوَاهُُُ
Tazmin edileceğini söyleyenler, şu genel hadisle delil getirmişlerdir: «El, aldığını geri ödeyinceye kadar sorumludur.» Bunu
الْمَجْدُ فِي الْمُنْتَقَى، وَقَالَ: رَوَاهُ الْخَمْسَةُ إِلَّا النَّسَائِيُّ.
el-Mecd, el-Muntekâ'da rivayet etmiş ve: "Nesâî hariç Beş [hadis imamı] rivayet etmiştir" demiştir.
وَبِحَدِيثِ صَفْوَانَ بْنِ أُمَيَّةَ، أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ اسْتَعَارَ مِنْهُ يَوْمَ حُنَيْنٍ أَذْرُعًا قِيلَ ثَلَاثِينَ، وَقِيلَ ثَمَانِينَ، وَقِيلَ مِائَةً. فَقَالَ: أَغَصْبًا يَا مُحَمَّدُ؟ قَالَ: «بَلْ عَارِيَةٌ مَضْمُونَةٌ، فَقَالَ: فَضَاعَ بَعْضُهَا، فَعَرَضَ عَلَيْهِ النَّبِيُّ ﷺ أَنْ يَضْمَنَهَا لَهُ، فَقَالَ: أَنَا الْيَوْمَ فِي الْإِسْلَامِ أَرْغَبُ» رَوَاهُ أَحْمَدُ وَأَبُو دَاوُدَ.
Bir de Safvân b. Ümeyye hadisiyle [delil getirmişlerdir]: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Huneyn günü ondan -otuz, seksen veya yüz olduğu söylenmiştir- zırh ödünç almıştı. Bunun üzerine [Safvân]: "Gasp mı ey Muhammed?" dedi. O da: «Hayır, tazmin edilecek bir âriyettir» buyurdu. Derken onlardan bir kısmı kayboldu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunları ona tazmin etmeyi teklif edince o: "Ben bugün İslâm'a daha çok rağbet ediyorum" dedi. [Bunu] Ahmed ve Ebû Dâvûd rivayet etmiştir.
وَنَصَّ الْفُقَهَاءُ أَنَّ ضَمَانَهَا بِقِيمَتِهَا يَوْمَ تَلِفَتْ أَوْ بِمِثْلِهَا، إِنْ كَانَتْ مِثْلِيَّةً، وَيُسْتَدَلُّ لَهُ بِمَا جَاءَ فِي قَصْعَةِ حَفْصَةَ لَمَّا ضَرَبَتْهَا عَائِشَةُ فَسَقَطَتْ عَلَى الْأَرْضِ فَانْكَسَرَتْ، وَانْتَثَرَ الطَّعَامُ، فَأَخَذَ ﷺ قَصْعَةَ عَائِشَةَ وَرَدَّهَا إِلَى حَفْصَةَ، وَقَالَ: «قَصْعَةٌ بِقَصْعَةٍ، وَطَعَامٌ بِطَعَامٍ» أَيْ أَنَّ الضَّمَانَ إِمَّا بِالْمِثْلِ إِنْ كَانَ مِثْلِيًّا، أَوْ بِالْقِيمَةِ إِنْ كَانَ مُقَوَّمًا.
Fakihler, onun tazmininin telef olduğu günkü değeriyle veya mislî bir mal ise misliyle olacağını açıkça belirtmişlerdir. Buna delil olarak Hafsa'nın çanağı hakkında gelen şu rivayet gösterilir: Âişe çanağa vurmuş, çanak yere düşüp kırılmış ve yemek saçılmıştı. Bunun üzerine [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem Âişe'nin çanağını alıp Hafsa'ya vermiş ve şöyle buyurmuştur: «Çanağa çanak, yemeğe yemek.» Yani tazmin; eğer mislî bir mal ise misliyle, kıyemî (değeri belirlenen) bir mal ise kıymetiyle yapılır.
وَإِذَا كَانَتِ الْعَارِيَةُ مَضْمُونَةً وَحُكْمُهَا الْجَوَازُ، فَلِلْمُسْتَعِيرِ طَلَبُ رَدِّهَا مَتَى شَاءَ، إِلَّا إِذَا تَعَلَّقَتْ بِهَا مَصْلَحَةُ الْمُسْتَعِيرِ، وَلَا يُمْكِنُ رَدُّهَا إِلَّا بِمَضَرَّةٍ عَلَيْهِ.
Âriyet tazmin edilen [bir akit] olup hükmü de caiz (bağlayıcı olmayan) olunca, ödünç alan kimsenin -kendisine bir zarar dokunmaksızın geri verilmesi mümkün olmayacak şekilde onda bir maslahatı bulunması hâli müstesna- dilediği zaman onu geri vermeyi talep etme hakkı vardır.
قَالُوا: كَمَنْ أَعَارَ سَفِينَةً وَتَوَسَّطَ بِهَا الْمُسْتَعِيرُ عُرْضَ الْبَحْرِ، فَلَا يَمْلِكُ الْمُعِيرُ رَدَّهَا لِتَعَذُّرِ ذَلِكَ وَسْطَ الْبَحْرِ.
[Fakihler] şöyle demişlerdir: Bir kimsenin gemi ödünç vermesi ve ödünç alanın onunla denizin ortasına varması hâlinde olduğu gibi; denizin ortasında bu imkânsız olduğundan ödünç veren onu geri alma yetkisine sahip değildir.
وَقِيلَ: لَهُ طَلَبُهَا، وَتَكُونُ بِالْأُجْرَةِ عَلَى الْمُسْتَعِيرِ، وَالْأَوَّلُ أَرْجَحُ.
Şöyle de denilmiştir: Onu geri isteme hakkı vardır ve ödünç alana ücret karşılığı verilmiş olur; fakat birinci görüş daha tercihe şayandır.
وَكَالَّذِي أَعَارَ أَرْضًا لِلزَّرْعِ، وَقَبْلَ أَنْ يُسْتَحْصَدَ الزَّرْعُ يَطْلُبُهَا صَاحِبُهَا، وَهَكَذَا. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Nitekim ekim için bir arazi ödünç veren ve ekin hasat edilmeden önce sahibi tarafından geri istenen durum ve benzerleri de böyledir. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
حُكْمُ مَنْ جَحَدَ الْعَارِيَةَ
Âriyeti İnkâr Edenin Hükmü
إِنَّ حَدِيثَ الْمَرْأَةِ الْمَخْزُومِيَّةِ مَشْهُورٌ، وَهُوَ أَنَّهَا كَانَتْ تَسْتَعِيرُ الْمَتَاعَ وَتَجْحَدُهُ، فَاشْتُهِرَتْ بِذَلِكَ، ثُمَّ إِنَّهَا سَرَقَتْ فَقُطِعَتْ فِي السَّرِقَةِ، لَا فِي جَحْدِ الْمَتَاعِ الْمُسْتَعَارِ، وَهَذَا هُوَ الْأَصَحُّ. لِأَنَّ السَّرِقَةَ لَا تَكُونُ إِلَّا عَلَى وَجْهِ التَّخَفِّي وَمِنْ حِرْزٍ.
Mahzûmlu kadının hadisi meşhurdur; o eşyayı ödünç alır ve inkâr ederdi, bu yönüyle de meşhur olmuştu. Sonra hırsızlık yaptı ve ödünç alınan eşyayı inkâr ettiği için değil hırsızlıktan dolayı eli kesildi; en sahih olan da budur. Çünkü hırsızlık ancak gizlice ve muhafaza altındaki bir yerden (hırzdan) yapılmasıyla gerçekleşir.
وَالِاسْتِعَارَةُ خِلَافُ ذَلِكَ، وَإِنَّمَا تَدْخُلُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا [٤ \ ٥٨] .
Ödünç almak ise bunun hilafınadır; o ancak Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا } “Şüphesiz Allah, emanetleri ehline vermenizi emreder” [4/58] buyruğunun kapsamına girer.
وَقَوْلِهِ ﷺ: «عَلَى الْيَدِ مَا أَخَذَتْ حَتَّى تُؤَدِّيَهُ» .
Ve o sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «El, aldığını geri ödeyinceye kadar sorumludur» buyruğunun [kapsamına girer].
وَحَدِيثِ «أَدِّ الْأَمَانَةَ لِمَنِ ائْتَمَنَكَ، وَلَا تَخُنْ مَنْ خَانَكَ» رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ، وَقَالَ: حَدِيثٌ حَسَنٌ.
Yine: «Sana güvenene emanetini ver, sana hıyanet edene sen hıyanet etme» hadisinin [kapsamına girer]. Bunu Ebû Dâvûd ile Tirmizî rivayet etmiş ve [Tirmizî]: "Hasen bir hadistir" demiştir.
وَهَذَا مُجْمَلُ مَبَاحِثِ الْعَارِيَةِ، وَتَفْصِيلُ فُرُوعِهَا فِي كُتُبِ الْفِقْهِ أَوْجَزْنَا مِنْهُ مَا يَتَعَلَّقُ بِمَنْعِ الْمَاعُونِ وَعَدَمِ جَوَازِ مَنْعِهِ، وَمَا يَتَعَلَّقُ بِبَذْلِهِ، وَبِاللَّهِ تَعَالَى التَّوْفِيقُ.
Bu, âriyet konularının özeti olup fıkıh kitaplarındaki teferruatlı fürû meselelerinden mâûnun menedilmesi ve menedilmesinin caiz olmaması ile verilmesine taalluk eden kısımlarını özetle sunduk. Muvaffakiyet Allah Teâlâ'dandır.
تَنْبِيهٌ
TENBİH (UYARI)
فِي هَذِهِ السُّورَةِ بَيَانُ مَنْهَجٍ عِلْمِيٍّ يَلْزَمُ كُلَّ بَاحِثٍ، وَهُوَ جَمْعُ أَطْرَافِ النُّصُوصِ، وَعَدَمُ الِاقْتِصَارِ عَلَى جُزْءٍ مِنْهُ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَوَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ [١٠٧ \ ٤] ، وَهِيَ آيَةٌ مُسْتَقِلَّةٌ، وَلَوْ أُخِذَتْ وَحْدَهَا لَكَانَتْ وَعِيدًا لِلْمُصَلِّينَ.
Bu surede her araştırmacıya lâzım olan ilmî bir metodun beyanı vardır; o da nassların taraflarını bir araya getirmek ve onun bir parçasıyla yetinmemektir. Bu durum, Yüce Allah'ın: { فَوَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ } “Vay hâline o namaz kılanların!” [107/4] buyruğunda görülür. Bu müstakil bir ayettir ve şayet tek başına alınsaydı, namaz kılanlar için bir tehdit olurdu.
كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ الْمَاجِنُ فِي قَوْلِهِ:
Nitekim serkeş şair sözünde şöyle demiştir:
دَعِ الْمَسَاجِدَ لِلْعُبَّادِ تَسْكُنُهَا ... وَسِرْ إِلَى خَانَةِ الْخَمَّارِ يَسْقِينَا
«Bırak mescitleri, ibadet edenler orada kalsın... Sen meyhanecinin dükkânına yürü ki bize içirsin!»
مَا قَالَ رَبُّكَ وَيْلٌ لِلْأُلَى سَكِرُوا ... وَإِنَّمَا قَالَ وَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَا
«Rabbin sarhoş olanlara vay hâline demedi... Bilakis namaz kılanlara vay hâline dedi!»
وَلِذَا لَا بُدَّ مِنْ ضَمِيمَةِ مَا بَعْدَهَا لِلتَّفْسِيرِ وَالْبَيَانِ، الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ، ثُمَّ فُسِّرَ هَذَا التَّفْسِيرُ أَيْضًا بِقَوْلِهِ: الَّذِينَ هُمْ يُرَاءُونَ وَيَمْنَعُونَ الْمَاعُونَ.
Bu yüzden tefsir ve beyan için sonrasının eklenmesi şarttır: { الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ } “Ki onlar namazlarından gafildirler”. Sonra bu tefsir de O'nun şu buyruğuyla açıklanmıştır: { الَّذِينَ هُمْ يُرَاءُونَ } “Onlar gösteriş yaparlar” { وَيَمْنَعُونَ الْمَاعُونَ } “ve mâûnu menederler”.
وَمِثْلُ هَذِهِ الْآيَةِ مِنَ الْحَدِيثِ، مَا جَاءَ عِنْدَ ابْنِ مَاجَهْ مَا نَصُّهُ بِسَنَدِهِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄ قَالَ: قِيلَ لِلنَّبِيِّ ﷺ: «إِنَّ مَيْسَرَةَ الْمَسْجِدِ تَعَطَّلَتْ: فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: مَنْ عَمَّرَ مَيْسَرَةَ الْمَسْجِدِ كُتِبَ لَهُ كِفْلَانِ مِنَ الْأَجْرِ» .
Hadisten bu ayetin benzeri, İbn Mâce'de senediyle İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edilen şu lafızdır: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Mescidin sol tarafı boş kaldı» denildi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kim mescidin sol tarafını doldurursa (ihya ederse), ona iki kat ecir yazılır» buyurdu.
هَذَا الْحَدِيثُ وَإِنْ كَانَ فِي الزَّوَائِدِ، قَالَ عَنْهُ: فِي إِسْنَادِهِ لَيْثُ بْنُ أَبِي سُلَيْمٍ ضَعِيفٌ، إِلَّا أَنَّهُ نَصٌّ فِيمَا تَمَثَّلَ لَهُ لِأَنَّ مَنِ اقْتَصَرَ عَلَى جَوَابِهِ ﷺ اعْتُبِرَ مَيْسَرَةَ الْمَسْجِدِ أَفْضَلُ، وَمَنْ جَمَعَ طَرَفَيِ الْحَدِيثِ عَرَفَ الْمَقْصُودَ مِنْهُ.
Bu hadis hakkında ez-Zevâid'de: "İsnadında Leys b. Ebî Süleym vardır, zayıftır" denilmiş olsa da örnek getirilen hususta açık bir delildir. Çünkü kim onun sallallâhu aleyhi ve sellem cevabıyla yetinirse mescidin sol tarafının daha faziletli olduğunu kabul eder; kim de hadisin iki tarafını birleştirirse ondan kastedileni anlar.
وَيَتَفَرَّعُ عَلَى هَذَا مَا أَخَذَهُ مَالِكٌ ﵀ فِي بَابِ الشَّهَادَةِ: أَنَّ الشَّخْصَ لَا يَحِقُّ لَهُ أَنْ يَشْهَدَ عَلَى مُجَرَّدِ قَوْلٍ سَمِعَهُ، إِلَّا إِذَا اسْتَشْهَدُوهُ عَلَيْهِ، وَقَالُوا: اشْهَدْ عَلَيْهِ، أَوْ إِلَّا إِذَا سَمِعَ الْحَدِيثَ مِنْ أَوَّلِهِ مَخَافَةَ أَنْ يَكُونَ فِي أَوَّلِهِ مَا هُوَ مُرْتَبِطٌ بِآخِرِهِ، كَمَا لَوْ قَالَ الْمُتَكَلِّمُ لِلْآخَرِ: لِي عِنْدَكَ فَرَسٌ، وَلَكَ عِنْدِي مِائَةُ دِرْهَمٍ، فَيَسْمَعُ قَوْلَهُ: لَكَ عِنْدِي مِائَةُ دِرْهَمٍ،ُُ
Mâlik rahimehullâh'ın şahitlik bahsinde benimsediği şu kural da bundan kaynaklanır: Bir kimsenin, sırf işittiği bir söze dayanarak şahitlik yapma hakkı yoktur; meğerki kendisini buna şahit tutsunlar ve "Buna şahit ol" desinler yahut baş tarafında son kısmıyla bağlantılı bir şey bulunması korkusuyla sözün başından sonuna kadar dinlemiş olsun. Nitekim konuşan kimsenin diğerine: "Sende bir atım var, senin de bende yüz dirhemin var" demesi ve [dinleyenin sadece]: "Senin bende yüz dirhemin var" sözünü işitip
وَلَمْ يَسْمَعْ مَا قَبْلَهَا، فَإِذَا شَهِدَ عَلَى مَا سَمِعَ كَانَ إِضْرَارًا بِالْمَشْهُودِ عَلَيْهِ، وَهَذِهِ السُّورَةُ تَدُلُّ لِهَذَا الْمَأْخَذِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
öncesini işitmemesi gibi: Şayet işittiği kadarına şahitlik ederse aleyhine şahitlik edilen kimseye zarar vermiş olur. İşte bu sure bu esasa delalet etmektedir. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.