قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ بَوَّأْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ الْآيَةَ.
Yüce Allah’ın şu buyruğudur: { وَلَقَدْ بَوَّأْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ } “Andolsun biz İsrailoğullarını çok güzel bir yurda yerleştirdik...”
ذَكَرَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ بَوَّأَ بَنِي إِسْرَائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ.
Yüce Allah bu ayette, İsrailoğullarını çok güzel bir yurda yerleştirdiğini zikretmiştir.
وَبَيَّنَ ذَلِكَ فِي آيَاتٍ أُخَرَ كَقَوْلِهِ: وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا الْآيَةَ [٧ \ ١٣٧] ، وَقَوْلِهِ: فَأَخْرَجْنَاهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ وَكُنُوزٍ وَمَقَامٍ كَرِيمٍ [٦٢ \ ٥٧، ٥٨] إِلَى قَوْلِهِ: كَذَلِكَ وَأَوْرَثْنَاهَا بَنِي إِسْرَائِيلَ [٢٦ \ ٥٩] وَقَوْلِهِ: كَمْ تَرَكُوا مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ وَزُرُوعٍ وَمَقَامٍ كَرِيمٍ [٤٤ \ ٢٥، ٢٦] إِلَى قَوْلِهِ: كَذَلِكَ وَأَوْرَثْنَاهَا قَوْمًا آخَرِينَ [٤٤ \ ٢٨] ، وَمَعْنَى بَوَّأْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ: أَنْزَلْنَاهُمْ مَنْزِلًا مَرْضِيًّا حَسَنًا.
Bunu başka ayetlerde de açıklamıştır; şu buyruğu gibi: { وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا } “Hor görülüp ezilmekte olan o kavmi de, içini bereketlerle donattığımız yerin doğularına ve batılarına mirasçı kıldık...” [A'râf, 7/137]; şu buyruğu gibi: { فَأَخْرَجْنَاهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ وَكُنُوزٍ وَمَقَامٍ كَرِيمٍ } “Böylece biz onları bahçelerden, pınarlardan, hazinelerden ve değerli makamlardan çıkardık” [Şu'arâ, 26/57-58] ayetinden şu buyruğuna kadar: { كَذَلِكَ وَأَوْرَثْنَاهَا بَنِي إِسْرَائِيلَ } “İşte böylece bunlara İsrailoğullarını mirasçı kıldık” [Şu'arâ, 26/59]; şu buyruğu gibi: { كَمْ تَرَكُوا مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ وَزُرُوعٍ وَمَقَامٍ كَرِيمٍ } “Geride nice bahçeler, pınarlar, ekinler ve güzel makamlar bıraktılar” [Duhân, 44/25-26] ayetinden şu buyruğuna kadar: { كَذَلِكَ وَأَوْرَثْنَاهَا قَوْمًا آخَرِينَ } “İşte böyle oldu ve biz onları başka bir kavme miras bıraktık” [Duhân, 44/28]. { بَوَّأْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ } ifadesinin anlamı ise: Onları razı olunmuş, güzel bir yere yerleştirdik, [demektir].
قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الْأَلِيمَ.
Yüce Allah’ın şu buyruğudur: { إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الْأَلِيمَ } “Şüphesiz haklarında Rabbinin hükmü kesinleşenler, kendilerine her türlü ayet (mucize) gelse bile, o elem verici azabı görünceye kadar iman etmezler.”
صَرَّحَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، أَنَّ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ كَلِمَةُ
Yüce Allah bu kerim ayette; üzerine [azap] sözü hak olan,
الْعَذَابِ، وَسَبَقَتْ لَهُ فِي عِلْمِ اللَّهِ الشَّقَاوَةُ لَا يَنْفَعُهُ وُضُوحُ أَدِلَّةِ الْحَقِّ، وَذَكَرَ هَذَا الْمَعْنَى فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا تُغْنِي الْآيَاتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ [١٠ \ ١٠١] ، وَقَوْلِهِ: وَإِنْ يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا [٥٤ \ ٢] ، وَقَوْلِهِ: وَمَا تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آيَاتِ رَبِّهِمْ إِلَّا كَانُوا عَنْهَا مُعْرِضِينَ [٦ \ ٤] ، وَقَوْلِهِ: وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْهَا وَهُمْ عَنْهَا مُعْرِضُونَ [١٢ \ ١٠٥] ، وَقَوْلِهِ: سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ [٢ \ ٦] .
azap [sözü hak olan] ve Allah'ın ilminde bedbahtlığı kesinleşen kimseye hakkın delillerinin açıklığının fayda vermeyeceğini açıkça bildirmiştir. Bu manayı birçok ayette zikretmiştir; Yüce Allah'ın şu buyruğu gibi: { وَمَا تُغْنِي الْآيَاتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ } “Ayetler ve uyarılar iman etmeyen bir topluluğa fayda vermez” [Yûnus, 10/101]; şu buyruğu gibi: { وَإِنْ يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا } “Onlar bir mucize görseler yüz çevirirler” [Kamer, 54/2]; şu buyruğu gibi: { وَمَا تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آيَاتِ رَبِّهِمْ إِلَّا كَانُوا عَنْهَا مُعْرِضِينَ } “Onlara Rablerinin ayetlerinden bir ayet gelmeyedursun, mutlaka ondan yüz çevirirler” [En'âm, 6/4]; şu buyruğu gibi: { وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْهَا وَهُمْ عَنْهَا مُعْرِضُونَ } “Göklerde ve yerde nice ayetler (deliller) vardır ki yanlarından geçerler de onlardan yüz çevirirler” [Yûsuf, 12/105]; ve şu buyruğu gibi: { سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } “Onları uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir, iman etmezler” [Bakara, 2/6].
وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ جِدًّا.
Bu konudaki benzer ayetler pek çoktur.
قَوْلُهُ تَعَالَى: إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ.
Yüce Allah’ın şu buyruğudur: { إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ } “Ancak Yûnus'un kavmi müstesnadır; onlar iman edince, dünya hayatında onlardan rüsvaylık azabını kaldırdık ve onları bir süreye kadar yararlandırdık.”
ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ إِيمَانَ قَوْمِ يُونُسَ مَا نَفَعَهُمْ إِلَّا فِي الدُّنْيَا دُونَ الْآخِرَةِ، لِقَوْلِهِ: كَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا.
Bu kerim ayetin zahiri; { كَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا } “onlardan dünya hayatında rüsvaylık azabını kaldırdık” buyruğundan dolayı, Yûnus kavminin imanının onlara ahirette değil sadece dünyada fayda verdiğidir.
وَيُفْهَمُ مِنْ مَفْهُومِ الْمُخَالَفَةِ فِي قَوْلِهِ: فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا أَنَّ الْآخِرَةَ لَيْسَتْ كَذَلِكَ، وَلَكِنَّهُ تَعَالَى أَطْلَقَ عَلَيْهِمُ اسْمَ الْإِيمَانِ مِنْ غَيْرِ قَيْدٍ فِي سُورَةِ «الصَّافَّاتِ» ، وَالْإِيمَانُ مُنْقِذٌ مِنْ عَذَابِ الدُّنْيَا وَعَذَابِ الْآخِرَةِ، كَمَا أَنَّهُ بَيَّنَ فِي «الصَّافَّاتِ» أَيْضًا كَثْرَةَ عَدَدِهِمْ، وَكُلُّ ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ فَآمَنُوا فَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ [١٤٧، ١٤٨] .
{ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا } “dünya hayatında” ifadesindeki mefhum-i muhalefetten (zıt anlamdan), ahiretin böyle olmadığı anlaşılmaktadır. Fakat Yüce Allah Sâffât Suresi'nde onlara kayıtsız olarak iman ismini vermiştir; iman ise dünya azabından da ahiret azabından da kurtarıcıdır. Nitekim Sâffât [Suresi'nde] onların sayılarının çokluğunu da açıklamıştır. Bütün bunlar Yüce Allah'ın şu buyruğunda yer almaktadır: { وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ فَآمَنُوا فَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ } “Biz onu yüz bin veya daha çok [kişiye] peygamber olarak gönderdik. Sonunda iman ettiler, biz de onları bir süreye kadar yararlandırdık.” [Sâffât, 37/147-148].
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعًا الْآيَةَ.
Yüce Allah’ın şu buyruğudur: { وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعًا } “Eğer Rabbin dileseydi, yeryüzündekilerin hepsi elbette toptan iman ederdi...”
صَرَّحَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ لَوْ شَاءَ إِيمَانَ جَمِيعِ أَهْلِ الْأَرْضِ لَآمَنُوا كُلُّهُمْ جَمِيعًا، وَهُوَ دَلِيلٌ وَاضِحٌ عَلَى أَنَّ كُفْرَهُمْ وَاقِعٌ بِمَشِيئَتِهِ الْكَوْنِيَّةِ الْقَدَرِيَّةِ، وَبَيَّنَ ذَلِكَ أَيْضًا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا الْآيَةَ [٦ \ ١٠٧] ، وَقَوْلِهِ: وَلَوْ شِئْنَا لَآتَيْنَا كُلَّ نَفْسٍ هُدَاهَا [٣٢ \ ١٣] ، وَقَوْلِهِ: وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدَى [٦ \ ١٠٧] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Yüce Allah bu kerim ayette, şayet bütün yeryüzü halkının iman etmesini dileseydi hepsinin toptan iman edeceğini açıkça bildirmiştir. Bu ise onların küfrünün O'nun kevnî ve kaderî meşîetiyle (iradesiyle) vuku bulduğuna açık bir delildir. Bunu birçok ayette de açıklamıştır; Yüce Allah'ın şu buyruğu gibi: { وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا } “Eğer Allah dileseydi ortak koşmazlardı...” [En'âm, 6/107]; şu buyruğu gibi: { وَلَوْ شِئْنَا لَآتَيْنَا كُلَّ نَفْسٍ هُدَاهَا } “Eğer dileseydik herkese hidayetini verirdik” [Secde, 32/13]; şu buyruğu gibi: { وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدَى } “Eğer Allah dileseydi elbette onları hidayet üzerinde toplardı” [En'âm, 6/35] ve diğer ayetler.
قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ.
Yüce Allah’ın şu buyruğudur: { أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ } “İnanmaları için insanları sen mi zorlayacaksın?”
بَيَّنَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ مَنْ لَمْ يَهْدِهِ اللَّهُ فَلَا هَادِيَ لَهُ، وَلَا يُمْكِنُ أَحَدًا أَنْ يَقْهَرَ قَلْبَهُ عَلَى الِانْشِرَاحِ إِلَى الْإِيمَانِ إِلَّا إِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهِ ذَلِكَ.
Yüce Allah bu kerim ayette, Allah'ın hidayet vermediği kimse için hiçbir yol gösterici bulunmadığını ve Allah o kimse hakkında bunu dilemedikçe hiç kimsenin onun kalbini imana açılmaya zorlayamayacağını açıklamıştır.
وَأَوْضَحَ ذَلِكَ الْمَعْنَى فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ، كَقَوْلِهِ: وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا [٥ \ ٤١] ، وَقَوْلِهِ: إِنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ الْآيَةَ
Bu anlamı birçok ayette açıklamıştır; şu buyruğu gibi: { وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا } “Allah bir kimsenin fitneye düşmesini (sınanıp sapmasını) istemişse, artık sen onun için Allah'tan hiçbir şeye güç yetiremezsin” [Mâide, 5/41]; şu buyruğu gibi: { إِنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ } “Sen onların hidayete ermelerini çok arzu etsen de şüphesiz Allah, saptırdığı kimseye hidayet vermez...”
[١٦ \ ٣٧] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ الْآيَةَ [٢٨ \ ٥٦] ، وَقَوْلِهِ: مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَا هَادِيَ لَهُ [٧ \ ١٨٦] ، وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ جِدًّا كَمَا تَقَدَّمَ فِي «النِّسَاءِ» .
[Nahl, 16/37]; şu buyruğu gibi: { إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ } “Şüphesiz sen sevdiğin kimseye hidayet veremezsin...” [Kasas, 28/56]; şu buyruğu gibi: { مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَا هَادِيَ لَهُ } “Allah kimi saptırırsa artık onun için hiçbir yol gösterici yoktur” [A'râf, 7/186]. Bu konudaki ayetler, Nisâ [Suresi'nde] geçtiği üzere pek çoktur.
وَالظَّاهِرُ أَنَّهَا غَيْرُ مَنْسُوخَةٍ، وَأَنَّ مَعْنَاهَا أَنَّهُ لَا يَهْدِي الْقُلُوبَ وَيُوَجِّهُهَا إِلَى الْخَيْرِ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى، وَأَظْهَرُ دَلِيلٍ عَلَى ذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ أَتْبَعَهُ بِقَوْلِهِ: وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ الْآيَةَ [١٠ \ ١٠٠] .
Zahir olan şudur ki bu [ayet] mensuh (hükmü kaldırılmış) değildir; anlamı ise kalpleri ancak Yüce Allah'ın hidayete erdireceği ve hayra yönelteceğidir. Buna en açık delil, Allah'ın bunu şu buyruğu ile devam ettirmiş olmasıdır: { وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izni olmadan hiçbir nefsin iman etmesi mümkün değildir...” [Yûnus, 10/100].
قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الْآيَةَ.
Yüce Allah’ın şu buyruğudur: { قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } “De ki: 'Göklerde ve yerde neler var, bir bakın!'...”
أَمَرَ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا جَمِيعَ عِبَادِهِ أَنْ يَنْظُرُوا مَاذَا خَلَقَ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مِنَ الْمَخْلُوقَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى عِظَمِ خَالِقِهَا، وَكَمَالِهِ، وَجَلَالِهِ، وَاسْتِحْقَاقِهِ لِأَنْ يُعْبَدَ وَحْدَهُ جَلَّ وَعَلَا.
Yüce Allah bütün kullarına, Yaratanlarının büyüklüğüne, kemaline, celaline ve yalnız O'nun ibadete layık olduğuna delalet eden göklerde ve yerdeki yaratılmış varlıklara bakmalarını emretmiştir.
وَأَشَارَ لِمِثْلِ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ الْآيَةَ [٤١ \ ٥٣] ، وَوَبَّخَ فِي سُورَةِ «الْأَعْرَافِ» مَنْ لَمْ يَمْتَثِلْ هَذَا الْأَمْرَ، وَهَدَّدَهُ بِأَنَّهُ قَدْ يُعَاجِلُهُ الْمَوْتُ فَيَنْقَضِي أَجَلُهُ قَبْلَ أَنْ يَنْظُرَ فِيمَا أَمَرَهُ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا أَنْ يَنْظُرَ فِيهِ ; لِيُنَبِّهَ بِذَلِكَ عَلَى وُجُوبِ الْمُبَادَرَةِ فِي امْتِثَالِ أَمْرِ اللَّهِ جَلَّ وَعَلَا، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ الْآيَةَ [١٨٥] .
Benzer bir duruma şu buyruğuyla işaret etmiştir: { سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ } “Onun hak olduğu kendilerine apaçık belli oluncaya kadar, onlara hem ufuklarda hem de kendi nefislerinde ayetlerimizi göstereceğiz...” [Fussilet, 41/53]. A'râf Suresi'nde ise bu emre uymayan kimseyi kınamış; Yüce Allah'ın bakmasını emrettiği şeylere bakmadan önce ölümün ansızın gelip ecelinin sona erebileceğiyle tehdit etmiştir ki böylece Yüce Allah'ın emrine uymada acele etmenin vacip olduğuna dikkat çeksin. Bu husus Yüce Allah'ın şu buyruğundadır: { أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ } “Onlar göklerin ve yerin hükümranlığına, Allah'ın yarattığı herhangi bir şeye ve ecellerinin yaklaşmış olabileceğine hiç bakmadılar mı?...” [A'râf, 7/185].
تَنْبِيهٌ
UYARI
آيَةُ «الْأَعْرَافِ» هَذِهِ الَّتِي ذَكَرْنَا تَدُلُّ دَلَالَةً وَاضِحَةً عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ يَقْتَضِي الْفَوْرَ، وَهُوَ الَّذِي عَلَيْهِ جُمْهُورُ الْأُصُولِيِّينَ، خِلَافًا لِجَمَاعَةٍ مِنَ الشَّافِعِيَّةِ وَغَيْرِهِمْ.
Zikrettiğimiz bu A'râf [Suresi] ayeti, Şâfiîlerden ve başkalarından bir grubun aksine, usul âlimlerinin çoğunluğunun benimsediği üzere emrin fevrilik (hemen yerine getirilme gerekliliği) ifade ettiğine açıkça delalet etmektedir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْ أَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ.
Yüce Allah’ın şu buyruğudur: { وَأَنْ أَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ } “Ve yüzünü dine çevir...”
أَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي قَوْلِهِ: فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا.
Bu anlamı şu buyruğunda açıklamıştır: { فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا } “Sen yüzünü hanîf (Allah'ı birleyici) olarak dine, Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtrata çevir...”
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكَ وَلَا يَضُرُّكَ.
Yüce Allah’ın şu buyruğudur: { وَلَا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكَ وَلَا يَضُرُّكَ } “Allah'ı bırakıp da sana fayda da zarar da vermeyecek şeylere yalvarıp yakarma!”
أَوْضَحَ مَعْنَاهُ أَيْضًا بِقَوْلِهِ: وَلَا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ.
Bunun anlamını şu buyruğuyla da açıklamıştır: { وَلَا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Allah ile birlikte başka bir ilaha yalvarıp yakarma! O'ndan başka ilah yoktur. O'nun zatından başka her şey yok olucudur. Hüküm O'nundur ve ancak O'na döndürüleceksiniz.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاصْبِرْ حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ.
Yüce Allah’ın şu buyruğudur: { وَاصْبِرْ حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ } “Allah hükmünü verinceye kadar sabret; O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır.”
لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا مَا حَكَمَ اللَّهُ بِهِ بَيْنَ نَبِيِّهِ وَبَيْنَ أَعْدَائِهِ، وَقَدْ بَيَّنَ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ أَنَّهُ حَكَمَ بِنَصْرِهِ عَلَيْهِمْ، وَإِظْهَارِ دِينِهِ عَلَى كُلِّ
Burada Allah'ın, Peygamberi ile düşmanları arasında ne hüküm verdiğini açıklamamıştır. Pek çok ayette ise onun düşmanlarına karşı yardımına ve dinini diğer bütün...
دِينٍ، كَقَوْلِهِ: إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ [١١٠ \ ١] إِلَى آخِرِ السُّورَةِ، وَقَوْلِهِ: إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبِينًا [٤٨ \ ١] إِلَى آخِرِهَا، وَقَوْلِهِ: أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا وَاللَّهُ يَحْكُمُ لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ الْآيَةَ [١٣ \ ٤١] . إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
dinlere üstün kılacağına hükmettiğini açıklamıştır; şu buyruğu gibi: { إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ } “Allah'ın yardımı ve fetih geldiğinde” [Nasr, 110/1] surenin sonuna kadar; şu buyruğu gibi: { إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبِينًا } “Şüphesiz biz sana apaçık bir fetih verdik” [Fetih, 48/1] surenin sonuna kadar; ve şu buyruğu gibi: { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا وَاللَّهُ يَحْكُمُ لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ } “Görmediler mi ki biz o arza geliyor ve onu uçlarından eksiltiyoruz? Allah hükmeder, O'nun hükmünü denetleyecek (bozacak) kimse yoktur...” [Ra'd, 13/41] ve diğer ayetler.