أَمَّا الْمَبْحَثُ الْآخَرُ وَهُوَ سَبَبُ نُزُولِهَا، فَقِيلَ فِيهِ. إِنَّ الْمُشْرِكِينَ طَلَبُوا مِنْهُ ﷺ أَنْ يَنْسُبَ لَهُمْ رَبَّهُ، فَنَزَلَتْ.
Diğer inceleme konusu olan iniş sebebine gelince; bu hususta şöyle denilmiştir: Müşrikler ondan (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendilerine Rabbini neseplendirmesini (soyunu açıklamasını) istediler, bunun üzerine bu sure indi.
وَقَوْلُهُ فِيهَا: لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ، رُدٌّ عَلَى إِثْبَاتِ النَّسَبِ لَهُ ﷾.
Suredeki { لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ } “O, doğurmamış ve doğmamıştır” buyruğu, O'na (celle celâluhu) nesep isnat edilmesini bir reddir.
وَقَدْ جَاءَ مِثْلُ هَذَا الْمَعْنَى حِينَمَا سَأَلَ فِرْعَوْنُ مُوسَى عَنْ رَبِّهِ، فَقَالَ لَهُ: وَمَا رَبُّ الْعَالَمِينَ [٢٦ \ ٢٣] .
Benzer bir anlam Firavun'un Mûsâ'ya Rabbini sorduğunda da geçmişti; nitekim ona şöyle demişti: { وَمَا رَبُّ الْعَالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi de nedir?”
فَجَاءَ جَوَابُهُ: قَالَ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا إِنْ كُنْتُمْ مُوقِنِينَ قَالَ لِمَنْ حَوْلَهُ أَلَا تَسْتَمِعُونَ قَالَ رَبُّكُمْ وَرَبُّ آبَائِكُمُ الْأَوَّلِينَ قَالَ إِنَّ رَسُولَكُمُ الَّذِي أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ لَمَجْنُونٌ [٢٦ \ ٢٤ - ٢٧] .
Bunun üzerine cevabı şöyle geldi: { قَالَ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا إِنْ كُنْتُمْ مُوقِنِينَ قَالَ لِمَنْ حَوْلَهُ أَلَا تَسْتَمِعُونَ قَالَ رَبُّكُمْ وَرَبُّ آبَائِكُمُ الْأَوَّلِينَ قَالَ إِنَّ رَسُولَكُمُ الَّذِي أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ لَمَجْنُونٌ } “[Mûsâ] dedi ki: 'Eğer kesin olarak inanıyorsanız, [O] göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbidir.' [Firavun] etrafındakilere: 'İşitmiyor musunuz?' dedi. [Mûsâ] dedi ki: 'O, sizin de Rabbiniz, önceki atalarınızın da Rabbidir.' [Firavun] dedi ki: 'Şüphesiz size gönderilen elçiniz kesinlikle delidir.'”
وَكُنْتُ سَمِعْتُ مِنَ الشَّيْخِ رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْنَا وَعَلَيْهِ، أَنَّ مُوجِبَ قَوْلِ فِرْعَوْنَ عَنْ مُوسَى «لَمَجْنُونٌ» ; لِأَنَّهُ سَأَلَهُ بِمَا فِي قَوْلِهِ: قَالَ فِرْعَوْنُ وَمَا رَبُّ الْعَالَمِينَ، وَمَا يَسْأَلُ بِهَا عَنْ شَرْحِ الْمَاهِيَّةِ فَكَانَ مُقْتَضَى السُّؤَالِ بِهَا أَنْ يُبَيِّنَ مَاهِيَّةَ الرَّبِّ ﷾، مِنْ أَيِّ شَيْءٍ هُوَ، كَمَا يُقَالُ فِي جَوَابٍ: مَا الْإِنْسَانُ؟ إِنَّهُ حَيَوَانٌ نَاطِقٌ.
Şeyh'ten –Allah Teâlâ'nın rahmeti bizim ve onun üzerine olsun– Firavun'un Mûsâ hakkında “kesinlikle delidir” demesinin gerekçesinin şu olduğunu işitmiştim: Çünkü o, { قَالَ فِرْعَوْنُ وَمَا رَبُّ الْعَالَمِينَ } buyruğundaki gibi "mâ" (مَا) edatıyla sormuştu. "Mâ" edatı ise mahiyetin açıklanması için sorulur. Dolayısıyla bu edatla sormanın gereği, "İnsan nedir?" sorusuna "O, düşünen bir canlıdır" denilmesi gibi, Rabb Teâlâ'nın mahiyetinin neden ibaret olduğunun açıklanmasıydı.
وَلَكِنَّ مُوسَى ﵇ أَعْرَضَ عَنْ سُؤَالِ فِرْعَوْنَ لِجَهْلِهِ عَنْ حَقِيقَةِ اللَّهِ تَعَالَى أَوْ لِتَجَاهُلِهِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ [٢٧ \ ١٤] ، وَأَجَابَهُ عَمَّا يَخُصُّهُ وَيَلْزَمُهُ الِاعْتِرَافُ بِهِ مِنْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا، لَا رُبُوبِيَّةَ فِرْعَوْنَ الْكَاذِبَةَ.
Fakat Mûsâ (aleyhisselâm), Firavun'un Allah Teâlâ'nın hakikatine dair cehaletinden yahut Allah Teâlâ'nın { وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ } “Kendileri de bunlara kesin olarak inandıkları halde [haksızlık ve kibir yüzünden] onları inkâr ettiler” buyruğunda olduğu gibi görmezden gelmesinden dolayı Firavun'un sorusundan yüz çevirdi ve ona, Firavun'un sahte rabliği değil, Sübhânehu'nun göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbi olduğu hususunda kendisini ilgilendiren ve itiraf etmesi gereken şeyle cevap verdi.
وَمِثْلُ ذَلِكَ فِي الْقُرْآنِ، لَمَّا سَأَلُوا عَنِ الْأَهِلَّةِ، مَا بَالُهَا تَبْدُو صَغِيرَةً، ثُمَّ تَكْبُرُ؟ فَهُوَ سُؤَالٌ عَنْ حَقِيقَةِ تَغَيُّرِهَا، فَتَرَكَ الْقُرْآنُ جَوَابَهُمْ عَلَى سُؤَالِهِمْ وَأَجَابَهُمْ بِمَا يَلْزَمُهُمْ وَيَنْفَعُهُمْ.
Kur'an'daki benzer bir durum da, hilalleri sorup 'Onların durumu nedir ki önce küçük görünüyor, sonra büyüyor?' dediklerindedir. Bu, onların değişim hakikatine dair bir soruydu. Fakat Kur'an, onların sorularına [doğrudan] cevap vermeyi bırakıp onlara gereken ve kendilerine fayda sağlayacak olanla cevap vermiştir.
وَكَذَلِكَ جَوَابُ الْخَلِيلِ ﵇ لِلنُّمْرُوذِ حِينَمَا حَاجَّهُ فِي رَبِّهِ: إِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ [٢ \ ٢٥٨] .
Halîl (aleyhisselâm)'ın, Rabbi hakkında kendisiyle tartıştığında Nemrud'a verdiği cevap da böyledir: { إِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ } “Hani İbrâhim: 'Benim Rabbim dirilten ve öldürendir' demişti.”
فَذَكَرَهُ سُبْحَانَهُ بِصِفَاتِهِ، وَفِي هَذِهِ السُّورَةِ لَمَّا سَأَلُوا عَنْ حَقِيقَةِ اللَّهِ وَنَسَبِهِ جَاءَ الْجَوَابُ بِصِفَاتِهِ ; لِأَنَّ مَا يَسْأَلُونَ عَنْهُ إِنَّمَا يَكُونُ فِي الْمَخْلُوقَاتِ لَا فِي الْخَالِقِ سُبْحَانَهُ، وَفِي الْمُمْكِنِ لَا فِي الْوَاجِبِ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ، سُبْحَانَ مَنْ لَا يُدْرِكُ كُنْهَهُ غَيْرُهُ، وَصَدَقَ اللَّهُ الْعَظِيمُ فِي قَوْلِهِ: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ [٤٢ \ ١١] ، يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْمًا [٢٠ \ ١١٠] .
Böylece O'nu (sübhânehu) sıfatlarıyla zikretmiştir. Bu surede de Allah'ın hakikatini ve nesebini sorduklarında cevap O'nun sıfatlarıyla gelmiştir; çünkü onların sordukları şey ancak yaratılmışlarda olur, Yaratıcı (sübhânehu) hakkında değil; zâtı gereği varlığı zorunlu olanda (vâcibü'l-vücûd) değil, mümkün olanda olur. Künhünü (öz mahiyetini) Kendisinden başkasının kavrayamadığı Zât her türlü noksanlıktan münezzehtir. Yüce Allah şu buyruklarında doğruyu söylemiştir: { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ } “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir.” { يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْمًا } “O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir; onlar ise O'nu ilim bakımından kuşatamazlar.”