ثُمَّ فَصَّلَ مَعْنَى الْخَيْرِيَّةِ الْمَزْعُومَةِ بِقَوْلِهِ: خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ [٧ \ ١٢] ، وَيَلْحَقُ بِذَلِكَ جَمِيعُ الْأَسْبَابِ.
Sonra iddia ettiği üstünlüğün anlamını: { خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ } “Beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın” sözüyle açıkladı. Bütün [diğer] sebepler de buna bağlanır.
وَقَدْ ذَكَرُوا مِنْهَا التَّعَزُّزُ فِي نَفْسِهِ، وَلَا يُرِيدُ لِأَحَدٍ أَنْ يَرْتَفِعَ عَلَيْهِ، وَالتَّعَجُّبُ بِأَنْ يَعْجَبَ بِنَفْسِهِ، وَلَا يَرَى أَحَدًا أَوْلَى مِنْهُ، وَالْخَوْفُ مِنْ فَوَاتِ الْمَقَاصِدِ عِنْدَ شَخْصٍ إِذَا رَآهُ سَيَسْتَغْنِي عَنْهُ، وَحُبُّ الرِّئَاسَةِ مِمَّنْ لَا يُرِيدُ لِأَحَدٍ أَنْ يَتَقَدَّمَ عَلَيْهِ فِي أَيِّ فَنٍّ أَوْ مَجَالٍ.
Bu sebeplerden bazılarını şöyle zikretmişlerdir: Kişinin kendini üstün görmesi ve hiç kimsenin kendi üzerine çıkmasını istememesi; kendini beğenip kendisinden daha layık birini görmemesi; bir kimsenin kendisine muhtaç olmaktan kurtulacağını gördüğünde maksatlarını kaçırma korkusu duyması ve herhangi bir ilim dalında veya alanda hiç kimsenin kendisinin önüne geçmesini istemeyen kimsedeki makam/başkanlık sevgisi.
وَذَكَرَهَا الرَّازِيُّ نَقْلًا عَنِ الْغَزَالِيِّ.
Râzî de bunları Gazzâlî'den naklen zikretmiştir.
وَمِنْ هُنَا لَا نَرَى مُعْجَبًا بِنَفْسِهِ قَطُّ، إِلَّا وَيَزْدَرِي الْآخَرِينَ وَيَحْسُدُهُمْ عَلَى أَدْنَى نِعْمَةٍ أَنْعَمَهَا اللَّهُ عَلَيْهِمْ. عَافَانَا اللَّهُ مِنْ ذَلِكَ.
Buradan hareketle, kendini beğenen kimsenin mutlaka başkalarını hakir gördüğünü ve Allah'ın onlara bahşettiği en küçük bir nimet sebebiyle bile onlara haset ettiğini görürüz. Allah bizi bundan muhafaza buyursun.
تَنْبِيهٌ
UYARI
إِذَا كَانَ أَوَّلُ مَعْصِيَةٍ وَقَعَتْ هِيَ حَسَدُ إِبْلِيسَ لِأَبِينَا آدَمَ عَلَى مَا أَنْعَمَ اللَّهُ بِهِ عَلَيْهِ، وَجَاءَ حَسَدُ الْمُشْرِكِينَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَلَى نِعْمَةِ الْوَحْيِ، وَحَسَدُ أَهْلِ الْكِتَابِ لِلْمُسْلِمِينَ عَلَى نِعْمَةِ الْإِسْلَامِ، وَجَاءَتْ هَذِهِ السُّورَةُ فِي أَوَاخِرِ الْقُرْآنِ، فَكَأَنَّهَا جَاءَتْ فِي أَعْقَابِ الْقُرْآنِ لِتُذَكِّرَ الْمُسْلِمِينَ بِعِظَمِ نِعْمَتِهِ عَلَيْهِمْ وَشَدَّةِ حَسَدِهِمْ عَلَيْهِ، لِيَحْذَرُوا أَعْدَاءَهُمُ الَّذِينَ يَكِيدُونَ لَهُمْ فِي دِينِهِمْ، مِنْ كُلٍّ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ، عَلَى مَا سَيَأْتِي فِي السُّورَةِ بَعْدَهَا وَالْأَخِيرَةِ، إِنْ شَاءَ اللَّهُ.
Vuku bulan ilk günah İblis'in, Allah'ın babamız Âdem'e bahşettiği nimetler sebebiyle ona haset etmesi olduğu; [sonra] müşriklerin vahiy nimeti sebebiyle Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem haset etmesi ve Ehl-i Kitab'ın da İslam nimeti sebebiyle Müslümanlara haset etmesi vuku bulduğu ve bu sure de Kur'an'ın sonlarında yer aldığı için; sanki Kur'an'ın peşinden, Müslümanlara üzerlerindeki nimetin büyüklüğünü ve bu nimete karşı duyulan hasedin şiddetini hatırlatmak; böylece —inşâallah bundan sonraki ve sonuncu surede geleceği üzere— hem cinlerden hem de insanlardan dinleri hususunda kendilerine tuzak kuran düşmanlarından sakınmalarını sağlamak üzere gelmiş gibidir.
مَسْأَلَةٌ فِي حُكْمِ مَنْ قَتَلَ أَوْ كَسَرَ أَوْ أَتْلَفَ شَيْئًا بِالْعَيْن
GÖZ DEĞMESİ (NAZAR) İLE BİRİNİ ÖLDÜREN, BİR YERİNİ KIRAN VEYA BİR ŞEYİ TELEF EDEN KİMSENİN HÜKMÜNE DAİR BİR MESELE
تَقَدَّمَ بَيَانُ ذَلِكَ فِي حَقِّ السِّحْرِ، أَمَّا فِي حَقِّ الْعَيْنِ، فَقَدْ قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي فَتْحِ الْبَارِي فِي كِتَابِ الطِّبِّ مَا نَصُّهُ: وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي جَرَيَانِ الْقَصَاصِ بِذَلِكَ، يَعْنِي بِالْعَيْنِ.
Bunun açıklaması büyü (sihir) hakkında geçmişti. Göz değmesi hususunda ise İbn Hacer Fethu'l-Bârî'de, Tıp Kitabı'nda aynen şöyle demiştir: "Bundan dolayı, yani nazar sebebiyle kısasın uygulanıp uygulanmayacağı hususunda ihtilaf edilmiştir."
فَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ: لَوْ أَتْلَفَ الْعَائِنُ شَيْئًا ضَمِنَهُ لَوْ قَتَلَ فَعَلَيْهِ الْقِصَاصُ أَوِ الدِّيَةُ إِذَا تَكَرَّرَ ذَلِكَ مِنْهُ، بِحَيْثُ يَصِيرُ عَادَةً وَهُوَ فِي ذَلِكَ كَالسَّاحِرِ عِنْدَ مَنْ لَا يَقْتُلُهُ كُفْرًا. اهـ.
Kurtubî şöyle demiştir: "Nazar eden kimse bir şeyi telef ederse onu tazmin eder. Eğer [biriyle] öldürürse ve bu durum kendisinden âdet haline gelecek şekilde tekrarlanmışsa, ona kısas yahut diyet gerekir. Bu kimse bu durumda, küfrü sebebiyle büyücüyü öldürmeyenlere göre büyücü gibidir." [İbn Hacer'in nakli bitti.]
وَلَمْ يَتَعَرَّضِ الشَّافِعِيَّةُ لِلْقِصَاصِ فِي ذَلِكَ بَلْ مَنَعُوهُ، وَقَالُوا: إِنَّهُ لَا يَقْتُلُ غَالِبًا وَلَا يُعَدُّ مُهْلِكًا.
Şâfiîler ise bu durumda kısas konusuna temas etmemiş, bilakis buna engel olmuşlar ve şöyle demişlerdir: "Nazar çoğunlukla öldürmez ve helak edici bir vasıta sayılmaz."
وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي الرَّوْضَةِ: وَلَا دِيَةَ فِيهِ وَلَا كَفَّارَةَ، لِأَنَّ الْحُكْمَ إِنَّمَا يَتَرَتَّبُ عَلَى مُنْضَبِطٍ عَامٍّ دُونَ مَا يَخْتَصُّ بِبَعْضِ النَّاسِ فِي بَعْضِ الْأَحْوَالِ، مِمَّا لَا انْضِبَاطَ لَهُ، كَيْفَ وَلَمْ يَقَعْ مِنْهُ فِعْلٌ أَصْلًا، وَإِنَّمَا غَايَتُهُ حَسَدٌ وَتَمَنٍّ لِزَوَالِ نِعْمَةٍ.
Nevevî er-Ravda'da şöyle demiştir: "Bunda ne diyet ne de kefaret vardır. Çünkü hüküm, bir kurala bağlanamayan, bazı insanlara bazı durumlarda has olan şeylere değil, ancak genel ve kurallı olan durumlara bağlanır. Kaldı ki ondan fiilen bir hareket de sâdır olmamıştır; nihayetinde onun yaptığı sadece haset etmek ve nimetin yok olmasını temenni etmektir."
وَأَيْضًا، فَالَّذِي يَنْشَأُ عَنِ الْإِصَابَةِ بِالْعَيْنِ حُصُولُ مَكْرُوهٍ لِذَلِكَ الشَّخْصِ، وَلَا يَتَعَيَّنُ ذَلِكَ الْمَكْرُوهُ فِي زَوَالِ الْحَيَاةِ، فَقَدْ يَحْصُلُ لَهُ مَكْرُوهٌ بِغَيْرِ ذَلِكَ مِنْ أَثَرِ الْعَيْنِ. اهـ.
"Ayrıca, nazarın isabet etmesinden doğan şey o kişiye hoşa gitmeyen bir zararın gelmesidir; bu hoşa gitmeyen zararın mutlaka hayatın son bulması şeklinde olması gerekmez. Nazarın etkisiyle onun başına bundan başka hoşa gitmeyen bir şey de gelebilir." [Nevevî'nin sözü bitti.]
وَلَا يُعَكِّرُ عَلَى ذَلِكَ إِلَّا الْحُكْمُ بِقَتْلِ السَّاحِرِ، فَإِنَّهُ فِي مَعْنَاهُ، وَالْفَرْقُ بَيْنَهُمَا عَسِيرٌ.
Bu görüşü sadece büyücünün öldürülmesine dair hüküm zora sokmaktadır; zira o da bunun anlamındadır ve ikisinin arasını ayırmak zordur.
وَنَقَلَ ابْنُ بَطَّالٍ عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ: أَنَّهُ يَنْبَغِي لِلْإِمَامِ مَنْعُ الْعَائِنِ إِذَا عُرِفَ بِذَلِكَ مِنْ مُدَاخَلَةِ النَّاسِ، وَأَنَّهُ يُلْزِمُهُ بَيْتَهُ، فَإِنْ كَانَ فَقِيرًا رَزَقَهُ مَا يَقُومُ بِهِ، فَإِنَّ ضَرَرَهُ أَشَدُّ مِنْ ضَرَرِ الْمَجْذُومِ الَّذِي أَمَرَ عُمَرُ ﵁ بِمَنْعِهِ مِنْ مُخَالَطَةِ النَّاسِ، وَأَشَدُّ مِنْ ضَرَرِ الثُّومِ الَّذِي مَنَعَ الشَّارِعُ آكِلَهُ مِنْ حُضُورِ الْجَمَاعَةِ.
İbn Battâl bazı ilim ehlinden şunu nakletmiştir: Devlet başkanının, bu özelliğiyle bilinen nazar sahibini insanların arasına karışmaktan men etmesi ve onu evinde kalmaya zorlaması gerekir. Eğer fakir ise geçimini sağlayacak miktarı ona verir. Çünkü onun zararı, Ömer'in radıyallâhu anh insanların arasına karışmaktan men edilmesini emrettiği cüzzamlının zararından daha şiddetlidir; ayrıca Şâri'in (kanun koyucunun) yiyen kimseyi cemaate katılmaktan men ettiği sarımsağın zararından da daha şiddetlidir.
قَالَ النَّوَوِيُّ: وَهَذَا الْقَوْلُ صَحِيحٌ مُتَعَيِّنٌ، لَا يُعْرَفُ عَنْ غَيْرِهِ تَصْرِيحٌ بِخِلَافِهِ. اهـ. مِنْ فَتْحِ الْبَارِي.
Nevevî şöyle demiştir: "Bu görüş sahih ve benimsenmesi gerekendir; onun dışındaki kimseden bunun aksine açık bir söz bilinmemektedir." Fethu'l-Bârî'den [nakil] bitti.
وَبِتَأَمُّلِ قَوْلِ الْقُرْطُبِيِّ وَالنَّوَوِيِّ بِدِقَّةٍ لَا يُوجَدُ بَيْنَهُمَا خِلَافٌ فِي الْأَصْلِ، إِذِ الْقُرْطُبِيُّ يُقَيِّدُ كَلَامَهُ بِمَا يَتَكَرَّرُ مِنْهُ بِحَيْثُ يَصِيرُ عَادَةً لَهُ.
Kurtubî ve Nevevî'nin sözleri dikkatle incelendiğinde, esasen aralarında bir ihtilaf bulunmadığı görülür; zira Kurtubî sözünü, kendisinde âdet haline gelecek şekilde tekrarlanan durumla kayıtlamaktadır.
وَالنَّوَوِيُّ يَقُولُ: إِنَّهُ لَا يَقْتُلُ غَالِبًا، وَعَلَيْهِ فَلَوْ ثَبَتَ أَنَّهُ يَقْتُلُ غَالِبًا وَتَكَرَّرَ ذَلِكَ مِنْهُ،
Nevevî ise: "Çoğunlukla öldürmez" demektedir. Buna göre, şayet çoğunlukla öldürdüğü sabit olur ve bu durum ondan tekrarlanırsa;
فَإِنَّهُ يَتَّفِقُ مَعَ كَلَامِ الْقُرْطُبِيِّ تَمَامًا فِي أَنَّ مَنْ أَتْلَفَ بِعَيْنِهِ وَكَانَ مُعْتَادًا مِنْهُ ذَلِكَ فَهُوَ ضَامِنٌ، وَهَذَا مَعْقُولُ الْمَعْنَى، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Gözüyle telef eden ve bunu âdet edinmiş olan kimsenin tazminle yükümlü olduğu hususunda Kurtubî'nin sözüyle tamamen uyuşmaktadır. Bu da akla uygun bir manadır. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
وَعِنْدَ الْحَنَابِلَةِ فِي كَشَّافِ الْقِنَاعِ مَا نَصُّهُ: وَالْمِعْيَانُ الَّذِي يَقْتُلُ بِعَيْنِهِ.
Hanbelîlerin Keşşâfü'l-Kınâ' adlı eserinde ise aynen şöyle denmektedir: "Gözüyle öldüren nazar sahibi (el-mi'yân) [hakkında]:"
قَالَ ابْنُ نَصْرِ اللَّهِ فِي حَوَاشِي الْفُرُوعِ: يَنْبَغِي أَنْ يُلْحَقَ بِالسَّاحِرِ الَّذِي يَقْتُلُ بِسِحْرِهِ غَالِبًا، فَإِذَا كَانَتْ عَيْنُهُ يَسْتَطِيعُ الْقَتْلَ بِهَا وَيَفْعَلُهُ بِاخْتِيَارِهِ وَجَبَ بِهِ الْقَصَاصُ اهـ.
İbn Nasrullah, Havâşî el-Furû'da şöyle demiştir: Büyüsüyle çoğunlukla öldüren büyücüye dâhil edilmesi gerekir. Şayet gözüyle öldürmeye gücü yetiyor ve bunu kendi isteğiyle yapıyorsa, bundan dolayı kısas vacip olur.
مَسْأَلَةٌ: بَيَانُ مَا تُعَالَجُ بِهِ الْعَيْنُ
MESELE: NAZARIN TEDAVİ EDİLECEĞİ ŞEYLERİN BEYANI
لَمَّا كَانَ الْحَسَدُ أَضَرَّ مَا يَكُونُ عَلَى الْإِنْسَانِ، وَالْإِصَابَةُ بِالْعَيْنِ حَقٌّ لَا شَكَّ فِيهَا وَجَاءَ فِيهَا: «لَوْ أَنَّ شَيْئًا يَسْبِقُ الْقَدَرَ لَسَبَقَتْهُ الْعَيْنُ» .
Haset, insana en çok zarar veren şey olduğu ve nazar değmesi de şüphe götürmez bir hakikat olup bu hususta: «Kaderin önüne bir şey geçecek olsaydı, şüphesiz nazar geçerdi» [hadisi] geldiği için,
وَحَدِيثُ: «إِنَّ الْعَيْنَ لَحَقٌّ» فَقَدْ فَصَّلَتِ السُّنَّةُ كَيْفِيَّةَ اتِّقَائِهَا قَبْلَ وُقُوعِهَا، وَالْعِلَاجَ مِنْهَا إِذَا وَقَعَتْ.
Ve: «Şüphesiz nazar haktır» hadisi [bulunduğu için], Sünnet onun vuku bulmasından önce nasıl korunulacağını ve vuku bulduğunda da nasıl tedavi edileceğini ayrıntılı olarak açıklamıştır.
وَذَلِكَ فِيمَا رَوَاهُ مَالِكٌ فِي الْمُوَطَّأِ وَغَيْرِهِ مِنَ الصِّحَاحِ، فِي حَدِيثِ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ، وَبَوَّبَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ بَابَ رُقْيَةِ الْعَيْنِ، وَذَكَرَ حَدِيثَ عَائِشَةَ أَنَّهَا قَالَتْ: «أَمَرَنِي النَّبِيُّ ﷺ، أَوْ أَمَرَ أَنْ يُسْتَرْقَى مِنَ الْعَيْنِ» .
Bu da Mâlik'in el-Muvatta'da ve diğer sahih hadis kitaplarında Sehl b. Huneyf hadisi olarak rivayet edilen şeydir. Buhârî Sahîh'inde "Nazar İçin Rukye Yapılması Babı" başlığını açmış ve Âişe'nin şöyle dediği hadisi zikretmiştir: «Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem bana nazara karşı rukye yapılmasını emretti -veya emredildi-.»
وَعَقَدَ مَالِكٌ فِي الْمُوَطَّأِ بَابًا بِعُنْوَانِ الْوُضُوءِ مِنَ الْعَيْنِ، وَبَابًا آخَرَ بَعْدَهُ بِعُنْوَانِ الرُّقْيَةِ مِنَ الْعَيْنِ، وَسَاقَ حَدِيثَ سَهْلٍ بِتَمَامِهِ وَفِيهِ بَيَانُ كَيْفِيَّةِ اتِّقَائِهَا وَعِلَاجِهَا، وَلِذَا نَكْتَفِي بِإِيرَادِهِ لِشُمُولِهِ.
Mâlik el-Muvatta'da "Nazar İçin Abdest Almak" başlığıyla bir bab, arkasından da "Nazar İçin Rukye" başlığıyla başka bir bab açmış ve Sehl hadisini bütünüyle zikretmiştir. Bu hadiste nazardan korunma ve tedavi yöntemi açıklandığı için, kapsamlı oluşundan ötürü onu aktarmakla yetiniyoruz.
قَالَ: عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي أُسَامَةَ بْنِ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَاهُ يَقُولُ: اغْتَسَلَ أَبِي سَهْلُ بْنُ حُنَيْفٍ بِالْحِرَارِ فَنَزَعَ جُبَّةً كَانَتْ عَلَيْهِ، وَعَامِرُ بْنُ رَبِيعَةَ يَنْظُرُ، قَالَ: وَكَانَ سَهْلُ رَجُلًا أَبْيَضَ حَسَنَ الْجِلْدِ، قَالَ: فَقَالَ لَهُ عَامِرُ بْنُ رَبِيعَةَ: مَا رَأَيْتُ كَالْيَوْمِ وَلَا جِلْدَ عَذْرَاءَ، قَالَ: فَوُعِكَ سَهْلٌ مَكَانَهُ وَاشْتَدَّ وَعْكُهُ، فَأُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ فَأَخْبَرُوهُ أَنَّ سَهْلًا وُعِكَ وَأَنَّهُ غَيْرُ رَائِحٍ مَعَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَأَتَاهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَأَخْبَرَهُ سَهْلٌ بِالَّذِي كَانَ مِنْ أَمْرِ عَامِرٍ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «عَلَامَ يَقْتُلُ أَحَدُكُمْ أَخَاهُ، أَلَا بَرَّكْتَ؟ إِنَّ الْعَيْنَ حَقٌّ، تَوَضَّأْ لَهُ، فَتَوَضَّأَ لَهُ عَامِرٌ، فَرَاحَ سَهْلٌ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَيْسَ بِهِ بَأْسٌ» .
Şöyle demiştir: Muhammed b. Ebî Üsâme b. Sehl b. Huneyf'ten rivayet edildiğine göre o, babasını şöyle derken işitmiştir: Babam Sehl b. Huneyf el-Hırâr'da yıkandı ve üzerindeki cübbeyi çıkardı; Âmir b. Rebîa da ona bakıyordu. Dedi ki: Sehl beyaz tenli, güzel ciltli bir adamdı. Dedi ki: Âmir b. Rebîa ona: "Bugünkü gibisini ve böylesi bir genç kız tenini hiç görmedim" dedi. Dedi ki: Sehl hemen oracıkta hastalandı ve rahatsızlığı şiddetlendi. Resûlullah'a gelinip Sehl'in hastalandığı ve "Ey Allah'ın Resûlü, seninle birlikte yola çıkamayacağı" haber verildi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun yanına geldi. Sehl, Âmir ile ilgili olan durumu ona haber verdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Sizden biriniz neden kardeşini öldürüyor? Bereket dileseydin ya (tebrik etseydin ya)! Şüphesiz nazar haktır; onun için abdest al» buyurdu. Âmir onun için abdest aldı. Bunun üzerine Sehl, hiçbir şeyi kalmamış olarak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yola çıktı.
وَسَاقَ مَرَّةً أُخْرَى وَفِيهِ، فَقَالَ ﷺ «هَلْ تَتَّهِمُونَ لَهُ أَحَدًا؟ قَالُوا: نَتَّهِمُ عَامِرَ بْنَ رَبِيعَةَ، قَالَ: فَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَامِرًا فَتَغَيَّظَ عَلَيْهِ، وَقَالَ: عَلَامَ يَقْتُلُ أَحَدُكُمْ أَخَاهُ، أَلَا بَرَّكْتَ، اغْتَسِلْ لَهُ، فَغَسَلَ عَامِرٌ وَجْهَهُ وَيَدَيْهِ وَمِرْفَقَيْهِ وَرُكْبَتَيْهِ وَأَطْرَافَ رِجْلَيْهِ، وَدَاخِلَ إِزَارِهِ فِي قَدَحٍ ثُمَّ صَبَّ عَلَيْهِ فَرَاحَ سَهْلٌ مَعَ النَّاسِ، لَيْسَ بِهِ بَأْسٌ» .
Bir başka rivayette de şöyle aktarmıştır: Bunun üzerine sallallâhu aleyhi ve sellem: «Onun hakkında birinden şüpheleniyor musunuz?» buyurdu. "Âmir b. Rebîa'dan şüpheleniyoruz" dediler. Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Âmir'i çağırdı ve ona öfkelenerek: «Sizden biriniz neden kardeşini öldürüyor? Bereket dileseydin ya! Onun için yıkan» buyurdu. Âmir bir kadeh (kap) içinde yüzünü, ellerini, dirseklerini, dizlerini, ayaklarının uçlarını ve izârının iç kısmını yıkadı; sonra [bu su] onun üzerine döküldü. Sehl de hiçbir şeyi kalmamış vaziyette insanlarla beraber yola çıktı.
فَهَذِهِ الْقِصَّةُ تُثْبِتُ قَطْعًا وُقُوعَ الْعَيْنِ، وَهَذَا أَمْرٌ مُجْمَعٌ عَلَيْهِ مِنْ أَهْلِ السُّنَّةِ وَسَلَفِ الْأُمَّةِ، كَمَا أَنَّهَا تُرْشِدُ إِلَى أَنَّ مَنْ بَرَّكَ، أَيْ قَالَ: تَبَارَكَ اللَّهُ.
İşte bu kıssa nazarın vuku bulduğunu kesin olarak ispatlamaktadır ve bu, Ehl-i Sünnet ile ümmetin selefinin üzerinde icma ettiği bir husustur. Ayrıca bu hadis; tebrik eden yani "Tebârekallâh" diyen kimseye yol göstermektedir.
وَفِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ لِغَيْرِ مَالِكٍ: هَلَّا كَبَّرْتَ، أَيْ يَقُولُ: اللَّهُ أَكْبَرُ ثَلَاثًا، فَإِنَّ ذَلِكَ يَرُدُّ عَيْنَ الْعَائِنِ.
Mâlik dışındakilerin bazı rivayetlerinde: "Tekbir getirseydin ya", yani üç kere "Allâhu Ekber" deseydin, denilmiştir; zira bu, nazar edenin gözünü geri çevirir.
كَمَا جَاءَ فِي السُّنَّةِ «أَنَّ الدُّعَاءَ يَرُدُّ الْبَلَاءَ» فَإِذَا لَمْ تُدْفَعْ عِنْدَ صُدُورِهَا وَأَصَابَتْ، فَإِنَّ الْعِلَاجَ مِنْهَا كَمَا جَاءَ هُنَا «تَوَضَّأْ لَهُ» ، وَاللَّفْظُ الْآخَرُ: «اغْتَسِلْ لَهُ» .
Nitekim Sünnette: «Dua belayı defeder» buyrulmuştur. Şayet ortaya çıktığında defedilemeyip isabet ederse, bunun tedavisi burada geldiği gibi: «Onun için abdest al», diğer lafızla da: «Onun için yıkan» şeklindedir.
وَقَدْ فَصَّلَ الْمُرَادَ بِالْغَسْلِ لَهُ: أَنَّهُ غَسْلُ الْوَجْهِ وَالْيَدَيْنِ أَيِ: الْكَفَّيْنِ فَقَطْ، وَالْمِرْفَقَيْنِ وَالرُّكْبَتَيْنِ وَالْقَدَمَيْنِ وَطَرَفِ الْإِزَارِ الدَّاخِلِيِّ، وَيَكُونُ ذَلِكَ فِي إِنَاءٍ لَا يُسْقِطُ الْمَاءَ عَلَى الْأَرْضِ، وَيُفْرَغُ هَذَا الْمَاءُ عَلَى الْمُصَابِ مِنَ الْخَلْفِ وَيُكْفَأُ الْإِنَاءُ خَلْفَهُ.
Onun için yıkanmaktan maksadın ne olduğu açıklanmıştır: Bu; yüzü, elleri yani sadece avuçları, dirsekleri, dizleri, ayakları ve izârın iç tarafını yıkamaktır. Bu işlem, suyu yere dökmeyecek bir kabın içinde yapılır. Bu su, nazar değen kimsenin arkasından üzerine boşaltılır ve kap arkasında ters çevrilir.
وَقَدْ ذَكَرَهَا مُفَصَّلَةً الْقَاضِي الْبَاجِيُّ فِي شَرْحِ الْمُوَطَّأِ فَقَالَ: وَرُوِيَ عَنْ يَحْيَى بْنِ يَحْيَى عَنِ ابْنِ نَافِعٍ فِي مَعْنَى الْوُضُوءِ الَّذِي أَمَرَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ:
Kâdı el-Bâcî el-Muvatta Şerhi'nde bunu ayrıntılı olarak zikredip şöyle demiştir: Yahyâ b. Yahyâ'dan, onun da İbn Nâfi'den, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem emrettiği abdestin anlamı hakkında şöyle dediği rivayet edilmiştir:
يَغْسِلُ الَّذِي يُتَّهَمُ بِالرَّجُلِ وَجْهَهُ وَيَدَيْهِ وَمِرْفَقَيْهِ وَرُكْبَتَيْهِ وَرِجْلَيْهِ وَدَاخِلَةَ إِزَارِهِ، وَقَالَ: وَلَا يَغْسِلُ مَا بَيْنَ الْيَدِ وَالْمِرْفَقِ، أَيْ: لَا يَغْسِلُ السَّاعِدَ مِنَ الْيَدِ.
Kendisine nazar değdirdiği düşünülen adam yüzünü, ellerini, dirseklerini, dizlerini, ayaklarını ve izârının içini yıkar. Dedi ki: El ile dirsek arasını yıkamaz, yani koldan ön kolu yıkamaz.
وَرُوِيَ عَنِ الزُّهْرِيِّ أَنَّهُ قَالَ: الْغَسْلُ الَّذِي أَدْرَكْنَا عُلَمَاءَنَا يَصِفُونَهُ: أَيْ يُؤْتَى الْعَائِنُ بِقَدَحٍ فِيهِ مَاءٌ، فَيُمْسِكُ مُرْتَفِعًا مِنَ الْأَرْضِ فَيُدْخِلُ فِيهِ كَفَّهُ فَيُمَضْمِضُ، ثُمَّ يَمُجُّهُ فِي الْقَدَحِ، ثُمَّ يَغْسِلُ وَجْهَهُ فِي الْقَدَحِ صَبَّةً وَاحِدَةً، ثُمَّ يُدْخِلُ يَدَهُ الْيُسْرَى فَيَصُبُّ بِهَا عَلَى كَفِّهِ الْيُمْنَى، ثُمَّ يُدْخِلُ يَدَهُ الْيُمْنَى فَيَصُبُّ بِهَا عَلَى ظَهْرِ كَفِّهِ الْيُسْرَى صَبَّةً وَاحِدَةً، ثُمَّ يُدْخِلُ يَدَهُ الْيُسْرَى فَيَصُبُّ بِهَا عَلَى مِرْفَقِهِ الْأَيْمَنِ، ثُمَّ يُدْخِلُ يَدَهُ الْيُمْنَى فَيَصُبُّ عَلَى مِرْفَقِهِ الْأَيْسَرِ، ثُمَّ يُدْخِلُ يَدَهُ الْيُسْرَى فَيَصُبُّ بِهَا عَلَى قَدَمِهِ الْيُمْنَى، ثُمَّ يُدْخِلُ يَدَهُ الْيُمْنَى فَيَصُبُّ بِهَا عَلَى قَدَمِهِ الْأَيْسَرِ، ثُمَّ يُدْخِلُ يَدَهُ الْيُسْرَى فَيَصُبُّ بِهَا عَلَى رُكْبَتِهِ الْيُمْنَى، ثُمَّ يُدْخِلُ يَدَهُ الْيُمْنَى فَيَصُبُّ بِهَا عَلَى رُكْبَتِهِ الْيُسْرَى، كُلُّ ذَلِكَ فِي قَدَحٍ ثُمَّ يُدْخِلُ دَاخِلَةَ إِزَارِهِ فِي الْقَدَحِ وَلَا يُوضَعُ الْقَدَحُ
Zührî'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Âlimlerimizden görüp vasfettikleri yıkama şöyledir: Nazar edene içinde su bulunan bir kadeh (kap) getirilir, bu kap yerden yüksekte tutulur. Avucunu içine daldırıp ağzını çalkalar, sonra suyu kadehin içine püskürtür. Sonra kadehin içinde yüzünü tek bir döküşle yıkar. Sonra sol elini daldırıp onunla sağ avucuna döker; sonra sağ elini daldırıp onunla sol avucunun dışına tek bir döküşle döker. Sonra sol elini daldırıp onunla sağ dirseğine döker; sonra sağ elini daldırıp sol dirseğine döker. Sonra sol elini daldırıp onunla sağ ayağına döker; sonra sağ elini daldırıp onunla sol ayağına döker. Sonra sol elini daldırıp onunla sağ dizine döker; sonra sağ elini daldırıp onunla sol dizine döker. Bütün bunlar kadehin içinde yapılır. Sonra izârının iç kısmını kadehe daldırır ve kadeh
فِي الْأَرْضِ، فَيُصَبُّ عَلَى رَأْسِ الْمَعِينِ مِنْ خَلْفِهِ صَبَّةً وَاحِدَةً، وَقِيلَ: يُغْتَفَلُ وَيُصَبُّ عَلَيْهِ، أَيْ: فِي حَالَةِ غَفْلَتِهِ، ثُمَّ يُكْفَأُ الْقَدَحُ عَلَى ظَهْرِ الْأَرْضِ وَرَاءَهُ.
yere konulmaz. Sonra nazar değen kimsenin başından arkasından tek bir döküşle dökülür; bir görüşe göre de o habersizken, yani gaflet halindeyken üzerine dökülür; sonra kadeh onun arkasında yere ters çevrilir.
وَأَمَّا دَاخِلَةُ إِزَارِهِ: فَهُوَ الطَّرَفُ الْمُتَدَلِّي الَّذِي يُفْضِي مِنْ مَأْزَرِهِ إِلَى جِلْدِهِ مَكَانَهُ، إِنَّمَا يَمُرُّ بِالطَّرَفِ الْأَيْمَنِ عَلَى الْأَيْسَرِ، حَتَّى يَشُدَّهُ بِذَلِكَ الطَّرَفِ الْمُتَدَلِّي الَّذِي يَكُونُ مِنْ دَاخِلٍ. اهـ.
İzârının içi ise: Bağlandığı yerden tenine temas eden sarkan uçtur; o ucu sadece sağ taraftan sol tarafa geçirip içeride kalan bu sarkan uçla bağlar. [Bâcî'nin sözü bitti.]
وَمِمَّا يُرْشِدُ إِلَيْهِ هَذَا الْحَدِيثُ تَغَيُّظُهُ ﷺ عَلَى عَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ.
Bu hadisin gösterdiği hususlardan biri de Nebi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem Âmir b. Rebîa'ya öfkelenmesidir.
وَقَوْلُهُ ﷺ: «عَلَامَ يَقْتُلُ أَحَدُكُمْ أَخَاهُ» مِمَّا يُبَيِّنُ شَنَاعَةَ هَذَا الْعَمَلِ، وَأَنَّهُ قَدْ يَقْتُلُ.
Ve onun sallallâhu aleyhi ve sellem: «Sizden biriniz neden kardeşini öldürüyor?» sözü bu işin çirkinliğini ve bazen öldürebileceğini açıklayan hususlardandır.
وَمِمَّا يَنْبَغِي مُرَاعَاتُهُ مِنْ كُلٍّ مِنَ الطَّرَفَيْنِ مَنِ ابْتُلِيَ بِالْعَيْنِ، فَلْيُبَارِكْ عِنْدَ رُؤْيَتِهِ مَا يُعْجِبُهُ لِئَلَّا يُصِيبَ أَحَدًا بِعَيْنِهِ، وَلِئَلَّا تَسْبِقَهُ عَيْنُهُ.
Her iki tarafın da riayet etmesi gereken hususlardandır ki, nazarı değen kimse hoşuna giden bir şey gördüğünde birine nazar değdirmemek ve gözü önüne geçmesin diye bereket dilesin (tebrik etsin).
وَكَذَلِكَ مَنِ اتَّهَمَ أَحَدًا بِالْعَيْنِ، فَلْيُكَبِّرْ ثَلَاثًا عِنْدَ تَخَوُّفِهِ مِنْهُ. فَإِنَّ اللَّهَ يَدْفَعُ الْعَيْنَ بِذَلِكَ. وَالْحَمْدُ لِلَّهِ.
Aynı şekilde birinin nazarından şüphelenen kimse de ondan korktuğunda üç defa tekbir getirsin. Zira Allah bu sayede nazarı defeder. Hamd Allah'a mahsustur.
وَقَدْ ذَكَرُوا لِلْحَسَدِ دَوَاءً كَذَلِكَ، أَيْ يُدَاوِي بِهِ الْحَاسِدُ نَفْسَهُ لِيَسْتَرِيحَ مِنْ عَنَاءِ الْحَسَدِ الْمُتَوَقِّدِ فِي قَلْبِهِ الْمُنَغِّصِ عَلَيْهِ عَيْشَهُ الْجَالِبِ عَلَيْهِ حُزْنَهُ، وَهُوَ عَلَى سَبِيلِ الْإِجْمَالِ فِي أَمْرَيْنِ. الْعِلْمُ ثُمَّ الْعَمَلُ.
Haset için de aynı şekilde bir ilaç zikretmişlerdir; yani hasetçinin kalbinde tutuşan, hayatını zehir eden ve kendisine hüzün getiren haset meşakkatinden kurtulup rahatlaması için kendi nefsini tedavi edeceği bir ilaçtır ki bu özetle iki husustan ibarettir: İlim, sonra amel.
وَالْمُرَادُ بِالْعِلْمِ هُوَ أَنْ يَعْلَمَ يَقِينًا أَنَّ النِّعْمَةَ الَّتِي يَرَاهَا عَلَى الْمَحْسُودِ، إِنَّمَا هِيَ عَطَاءٌ مِنَ اللَّهِ بِقَدَرٍ سَابِقٍ وَقَضَاءٍ لَازِمٍ، وَأَنَّ حَسَدَهُ إِيَّاهُ عَلَيْهَا لَا يُغَيِّرُ مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا، وَيَعْلَمَ أَنَّ ضَرَرَ الْحَسَدِ يَعُودُ عَلَى الْحَاسِدِ وَحْدَهُ فِي دِينِهِ لِعَدَمِ رِضَائِهِ بِقَدَرِ اللَّهِ وَقِسْمَتِهِ لِعِبَادِهِ ; لِأَنَّهُ فِي حَسَدِهِ كَالْمُعْتَرِضِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا [٤٣ \ ٣٢] ، وَفِي دُنْيَاهُ لِأَنَّهُ يُورِثُ السِّقَامَ وَالْأَحْزَانَ وَالْكَآبَةَ وَنَفْرَةَ النَّاسِ مِنْهُ وَمَقْتَهُمْ إِيَّاهُ، وَمِنْ وَرَاءِ هَذَا وَذَاكَ الْعِقَابَ فِي الْآخِرَةِ.
İlimden maksat; haset edilen kimsede gördüğü nimetin, ancak Allah'ın geçmiş bir takdiri ve kesinleşmiş bir hükmüyle verilen bir ihsan olduğunu, ona haset etmesinin bundan hiçbir şeyi değiştirmeyeceğini kesin olarak bilmesi ve hasedin zararının sırf Allah'ın kaderine ve kullarına taksimatına rıza göstermemesi sebebiyle dîninde hasetçinin yalnız kendisine döneceğini bilmesidir; zira o bu hasediyle, Allah Teâlâ'nın: { نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا } “Dünya hayatında onların geçimliklerini aralarında biz paylaştırdık” sözüne itiraz eden gibidir. Dünyasında ise haset; hastalıkları, hüzünleri, kederi ve insanların ondan nefret edip buğzetmelerini doğurur. Bütün bunların ötesinde ise ahiretteki azap vardır.
أَمَّا الْعَمَلُ فَهُوَ مُجَاهَدَةُ نَفْسِهِ ضِدَّ نَوَازِعِ الْحَسَدِ، كَمَا تَقَدَّمَتِ الْإِشَارَةُ إِلَيْهِ فِي الْأَسْبَابِ، فَإِذَا رَأَى ذَا نِعْمَةٍ فَازْدَرَتْهُ عَيْنُهُ، فَلْيُحَاوِلْ أَنْ يُقَدِّرَهُ وَيَخْدِمَهُ.
Amele gelince; bu, sebepleri bahsinde daha önce işaret edildiği üzere, nefsin haset dürtülerine karşı mücahede etmesidir. Dolayısıyla nimet sahibi birini görüp de gözü onu hakir bulduğunda, ona değer vermeye ve ona hizmet etmeye çalışmalıdır.
وَإِنْ رَاوَدَتْهُ نَفْسُهُ بِالْإِعْجَابِ بِنَفْسِهِ، رَدَّهَا إِلَى التَّوَاضُعِ وَإِظْهَارِ الْعَجْزِ وَالِافْتِقَارِ.
Eğer nefsi kendisini beğenmeye sevk ederse, onu tevazuya, acziyet ve muhtaçlığını ortaya koymaya yöneltmelidir.
وَإِنْ سَوَّلَتْ لَهُ نَفْسُهُ تَمَنِّي زَوَالِ النِّعْمَةِ عَنْ غَيْرِهِ، صَرَفَ ذَلِكَ إِلَى تَمَنِّي مِثْلِهَا لِنَفْسِهِ. وَفَضْلُ اللَّهِ عَظِيمٌ.
Eğer nefsi ona bir başkasından nimetin yok olmasını temenni etmeyi fısıldarsa, bunu kendisi için de benzerini temenni etmeye çevirmelidir. Allah'ın lütfu pek büyüktür.
وَإِنْ دَعَاهُ الْحَسَدُ إِلَى الْإِسَاءَةِ إِلَى الْمَحْسُودِ، سَعَى إِلَى الْإِحْسَانِ إِلَيْهِ، وَهَكَذَا فَيَسْلَمُ مِنْ شِدَّةِ الْحَسَدِ، وَيَسْلَمُ غَيْرُهُ مِنْ شَرِّهِ.
Eğer haset onu, haset edilen kimseye kötülük yapmaya çağırırsa, ona iyilik yapmaya gayret etmelidir. Böylece hem kendisi hasedin şiddetinden kurtulur hem de başkası onun şerrinden selamette kalır.
وَكَمَا فِي الْأَثَرِ: «الْمُؤْمِنُ يَغْبِطُ، وَالْمُنَافِقُ يَحْسُدُ» .
Nitekim eserde şöyle gelmiştir: «Mümin gıpta eder, münafık ise haset eder.»
نَسْأَلُ اللَّهَ الْعَافِيَةَ وَالْمُعَافَاةَ.
Allah'tan afiyet ve esenlik dileriz.