أَمَّا قَوْلُهُ: يَرُدُّهُ لِسَانُ الْعَرَبِ فَلَيْسَ كَمَا ذَكَرَ، وَقَدِ اسْتَدَلَّ مَنْ ذَهَبَ إِلَى جَوَازِ ذَلِكَ بِوُجُودِهِ فِي لِسَانِ الْعَرَبِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: إِنْ كَادَتْ لَتُبْدِي بِهِ لَوْلَا أَنْ رَبَطْنَا عَلَى قَلْبِهَا لِتَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ \ [٢٨ \ ١٠] ٣٠ فَقَوْلُهُ: إِنْ كَادَتْ لَتُبْدِي بِهِ إِمَّا أَنْ يَتَخَرَّجَ عَلَى أَنَّ الْجَوَابَ عَلَى مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ ذَلِكَ الْقَائِلُ، وَإِمَّا أَنْ يَتَخَرَّجَ عَلَى مَا ذَهَبْنَا إِلَيْهِ مِنْ أَنَّهُ دَلِيلُ الْجَوَابِ، وَالتَّقْدِيرُ: لَوْلَا أَنْ رَبَطْنَا عَلَى قَلْبِهَا لَكَادَتْ تُبْدِي بِهِ.
Onun: 'Arap lisanı bunu reddeder' sözüne gelince, mesele zikrettiği gibi değildir. Zira bunun caiz olduğu görüşüne varanlar, bu kullanımın Arap lisanında mevcut olduğunu delil getirmişlerdir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنْ كَادَتْ لَتُبْدِي بِهِ لَوْلَا أَنْ رَبَطْنَا عَلَى قَلْبِهَا لِتَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } [Kasas 28/10] Dolayısıyla O'nun: «in kâdet le-tübdî bihî» buyruğu, ya o söz sahibinin savunduğu gibi bizzat cevap olduğu şeklinde yorumlanır ya da bizim benimsediğimiz üzere cevabın delili olduğu şeklinde yorumlanır. Takdir ise şöyledir: 'Eğer kalbini pekiştirmemiş olsaydık neredeyse onu açığa vuracaktı.'
وَأَمَّا أَقْوَالُ السَّلَفِ: فَنَعْتَقِدُ أَنَّهُ لَا يَصِحُّ عَنْ أَحَدٍ مِنْهُمْ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ ; لِأَنَّهَا أَقْوَالٌ مُتَكَاذِبَةٌ يُنَاقِضُ بَعْضُهَا بَعْضًا، مَعَ كَوْنِهَا قَادِحَةً فِي بَعْضِ فُسَّاقِ الْمُسْلِمِينَ فَضْلًا عَنِ الْمَقْطُوعِ لَهُمْ بِالْعِصْمَةِ.
Selef'in sözlerine gelince: Onlardan hiçbirinden bu konuda hiçbir şeyin sahih olmadığına inanıyoruz; zira bunlar birbirini yalanlayan, birbiriyle çelişen sözlerdir. Üstelik bunlar, masum oldukları kesin olan [peygamberler] bir yana, Müslümanların fasıkları için bile kusur sayılacak şeylerdir.
وَالَّذِي رُوِيَ عَنِ السَّلَفِ لَا يُسَاعِدُ عَلَيْهِ كَلَامُ الْعَرَبِ ; لِأَنَّهُمْ قَدَّرُوا جَوَابَ لَوْلَا مَحْذُوفًا وَلَا يَدُلُّ عَلَيْهِ دَلِيلٌ ; لِأَنَّهُمْ لَمْ يُقَدِّرُوا الْهَمَّ بِهَا وَلَا يَدُلُ كَلَامُ الْعَرَبِ إِلَّا عَلَى أَنْ يَكُونَ الْمَحْذُوفُ مِنْ مَعْنَى مَا قَبْلَ الشَّرْطِ ; لِأَنَّ مَا قَبْلَ الشَّرْطِ دَلِيلٌ عَلَيْهِ اهـ. مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ كَلَامِ أَبِي حَيَّانَ بِلَفْظِهِ.
Selef'ten rivayet edilen hususu Arap kelamı da desteklememektedir. Çünkü onlar «levlâ»nın cevabını, kendisine işaret eden hiçbir delil olmaksızın mahzuf takdir etmişlerdir; zira onlar { الْهَمَّ بِهَا } / kadına meyletmeyi takdir etmemişlerdir. Halbuki Arap kelamı, mahzuf olanın ancak şarttan önceki ifadenin manasından olabileceğine delalet eder; çünkü şarttan önceki kısım onun delilidir.' (Ebû Hayyân'ın sözünden kastedilen kısım lafzıyla burada sona erdi.)
وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ هُوَ أَجْرَى الْأَقْوَالِ عَلَى لُغَةِ الْعَرَبِ، وَإِنْ زَعَمَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ خِلَافَ ذَلِكَ.
Bazı âlimler aksini iddia etse de, bu görüşün Arap diline en uygun görüş olduğunu daha önce belirtmiştik.
فَبِهَذَيْنِ الْجَوَابَيْنِ تَعْلَمُ أَنَّ يُوسُفَ عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ بَرِيءٌ مِنَ الْوُقُوعِ فِيمَا لَا يَنْبَغِي، وَأَنَّهُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ لَمْ يَقَعْ مِنْهُ أَصْلًا بِنَاءً عَلَى أَنَّ الْهَمَّ مُعَلَّقٌ بِأَدَاةِ الِامْتِنَاعِ الَّتِي هِيَ لَوْلَا عَلَى انْتِفَاءِ رُؤْيَةِ الْبُرْهَانِ، وَقَدْ رَأَى الْبُرْهَانَ فَانْتَفَى الْمُعَلَّقُ عَلَيْهِ، وَبِانْتِفَائِهِ يَنْتَفِي الْمُعَلَّقُ الَّذِي هُوَ هَمُّهُ بِهَا كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ فِي كَلَامِ أَبِي حَيَّانَ.
İşte bu iki cevapla bilirsin ki Yûsuf -ona ve Peygamberimize salât ve selâm olsun- yakışık almayan bir duruma düşmekten beridir. Nitekim hemm (meyil), imtina (yokluk) edatı olan «levlâ» ile delili görmenin yokluğuna bağlanmış olması esasına binaen ya ondan asla sadır olmamıştır; zira o delili görmüş, böylece şart kılınan şey (delili görmeme hali) ortadan kalkmış, onun ortadan kalkmasıyla da ona bağlanan şey, yani Ebû Hayyân'ın sözünde daha önce açıklandığı üzere kadına meyletmesi ortadan kalkmıştır;
وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ هَمُّهُ خَاطِرًا قَلْبِيًّا صَرَفَ عَنْهُ وَازِعَ التَّقْوَى، أَوْ هُوَ الشَّهْوَةُ وَالْمَيْلُ الْغَرِيزِيُّ الْمَزْمُومُ بِالتَّقْوَى كَمَا أَوْضَحْنَاهُ، فَبِهَذَا يَتَّضِحُ لَكَ أَنَّ قَوْلَهُ: وَهَمَّ بِهَا لَا يُعَارِضُ مَا قَدَّمْنَا مِنَ الْآيَاتِ عَلَى بَرَاءَةِ يُوسُفَ مِنَ الْوُقُوعِ فِيمَا لَا يَنْبَغِي.
ya da onun hemmi (meyli), takva engelinin kendisini vazgeçirdiği kalbî bir hatıradan yahut açıkladığımız üzere takva ile dizginlenmiş şehevî ve fıtrî bir meyil duygusundan ibarettir. İşte bununla sana açıkça belli olur ki { وَهَمَّ بِهَا } buyruğu, Yûsuf'un yakışık almayan bir duruma düşmekten beri olduğuna dair daha önce sunduğumuz ayetlerle çelişmemektedir.
فَإِذَا عَلِمْتَ مِمَّا بَيَّنَّا دَلَالَةَ الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ عَلَى بَرَاءَتِهِ مِمَّا لَا يَنْبَغِي، فَسَنَذْكُرُ لَكَ أَقْوَالَ الْعُلَمَاءِ الَّذِينَ قَالُوا: إِنَّهُ وَقَعَ مِنْهُ بَعْضُ مَا لَا يَنْبَغِي، وَأَقْوَالَهُمْ فِي الْمُرَادِ بِالْبُرْهَانِ فَنَقُولُ:
Açıkladığımız hususlardan Yüce Kur'an'ın onun yakışık almayan şeylerden beri olduğuna delalet ettiğini öğrendiğine göre, şimdi de sana ondan yakışık almayan bazı durumların vaki olduğunu söyleyen âlimlerin görüşlerini ve bürhandan (delilden) ne kastedildiğine dair sözlerini zikredeceğiz ve şöyle diyeceğiz:
قَالَ صَاحِبُ «الدُّرِّ الْمَنْثُورِ فِي التَّفْسِيرِ بِالْمَأْثُورِ» : أَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَالْفِرْيَابِيُّ، وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄، قَالَ: لَمَّا هَمَّتْ بِهِ تَزَيَّنَتْ، ثُمَّ اسْتَلْقَتْ عَلَى فِرَاشِهَا، وَهَمَّ بِهَا جَلَسَ بَيْنَ رِجْلَيْهَا يَحُلُّ تَبَّانَهُ نُودِيَ مِنَ السَّمَاءِ «يَا ابْنَ يَعْقُوبَ، لَا تَكُنْ كَطَائِرٍ يُنْتَفُ رِيشُهُ فَيَبْقَى لَا رِيشَ لَهُ» فَلَمْ يَتَّعِظْ عَلَى النِّدَاءِ شَيْئًا، حَتَّى رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ: جِبْرِيلَ ﵇ فِي صُورَةِ يَعْقُوبَ عَاضًّا عَلَى أُصْبُعَيْهِ، فَفَزِعَ فَخَرَجَتْ شَهْوَتُهُ مِنْ أَنَامِلِهِ، فَوَثَبَ إِلَى الْبَابِ فَوَجَدَهُ مُغْلَقًا، فَرَفَعَ يُوسُفُ رِجْلَهُ فَضَرَبَ بِهَا الْبَابَ الْأَدْنَى فَانْفَرَجَ لَهُ، وَاتَّبَعَتْهُ فَأَدْرَكَتْهُ، فَوَضَعَتْ يَدَيْهَا فِي قَمِيصِهِ فَشَقَّتْهُ حَتَّى بَلَغَتْ عَضَلَةَ سَاقِهِ، فَأَلْفَيَا سَيِّدَهَا لَدَى الْبَابِ.
ed-Dürrü'l-Mensûr fi't-Tefsîri bi'l-Me'sûr adlı eserin sahibi şöyle demiştir: Abdürrezzâk, Firyâbî, Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve -sahih olduğunu belirterek- Hâkim, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) şöyle rivayet etmişlerdir: Kadın ona meylettiğinde süslendi, sonra yatağına uzandı. Yûsuf da ona meylettiğinde donunu çözer vaziyette iki bacağı arasına oturdu; derken gökten: 'Ey Ya'kûb'un oğlu! Tüyleri yolunup da tüysüz kalan bir kuş gibi olma!' diye seslenildi. Ancak bu seslenişten hiçbir şekilde ibret almadı; nihayet Rabbinin bürhanını gördü: Cibrîl (aleyhisselâm) Ya'kûb suretinde parmaklarını ısırır vaziyetteydi. Bunun üzerine dehşete kapıldı ve şehveti parmak uçlarından çıkıp gitti. Kapıya doğru fırladı ama onu kilitli buldu. Yûsuf ayağını kaldırıp en yakın kapıya vurdu, kapı açıldı. Kadın peşine düşüp ona yetişti ve ellerini gömleğine takıp baldır kasına kadar yırttı. Derken kapının yanında kadının efendisine rastladılar.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي «الْحِلْيَةِ» عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ هَمِّ يُوسُفَ ﵇ مَا بَلَغَ؟ قَالَ: حَلَّ الْهِمْيَانَ - يَعْنِي السَّرَاوِيلَ - وَجَلَسَ مِنْهَا مَجْلِسَ الْخَاتِنِ، فَصِيحَ بِهِ، يَا يُوسُفُ لَا تَكُنْ كَالطَّيْرِ لَهُ رِيشٌ، فَإِذَا زَنَى قَعَدَ لَيْسَ لَهُ رِيشٌ!
İbn Cerîr, Ebü'ş-Şeyh ve el-Hilye'de Ebû Nuaym, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiklerine göre, kendisine Yûsuf'un (aleyhisselâm) hemm'inin (meylinin) nereye vardığı sorulunca şöyle demiştir: 'Kuşağını -yani şalvarını- çözdü ve sünnetçinin oturduğu gibi oturdu. Bunun üzerine ona: Ey Yûsuf! Tüyleri olan, zina edince ise tüysüz kalan kuş gibi olma! diye bağırıldı.'
وَأَخْرَجَ أَبُو نُعَيْمٍ فِي «الْحِلْيَةِ» عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ فِي قَوْلِهِ: وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا [١٢ \ ٢٤] ، قَالَ: طَمِعَتْ فِيهِ وَطَمِعَ فِيهَا، وَكَانَ مِنَ الطَّمَعِ أَنْ هَمَّ بِحَلِّ التِّكَّةِ، فَقَامَتْ إِلَى صَنَمٍ مُكَلَّلٍ بِالدُّرِّ وَالْيَوَاقِيتِ فِي نَاحِيَةِ الْبَيْتِ فَسَتَرَتْهُ بِثَوْبٍ أَبْيَضَ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ، فَقَالَ: أَيُّ شَيْءٍ تَصْنَعِينَ؟ فَقَالَتْ: اسْتَحِي مِنْ إِلَهِي أَنْ يَرَانِي عَلَى هَذِهِ الصُّورَةِ، فَقَالَ يُوسُفُ ﵇: تَسْتَحِينَ مِنْ صَنَمٍ لَا يَأْكُلُ وَلَا يَشْرَبُ، وَلَا أَسْتَحِي أَنَا مِنْ إِلَهِي الَّذِي هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ، ثُمَّ قَالَ: لَا تَنَالِينَهَا مِنِّي أَبَدًا. وَهُوَ الْبُرْهَانُ الَّذِي رَأَى.
Ebû Nuaym el-Hilye'de Ali b. Ebî Tâlib'den (radıyallâhu anh) { وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا } [Yûsuf 12/24] ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Kadın ona tamah etti, o da kadına tamah etti. Bu tamahtan ötürü [Yûsuf] uçkurunu çözmeye yeltendi. Bunun üzerine kadın odanın bir köşesinde inci ve yakutlarla süslenmiş bir puta yönelip kendisiyle put arasına beyaz bir örtü örttü. [Yûsuf]: Ne yapıyorsun? dedi. Kadın: İlahımın beni bu halde görmesinden utanıyorum, dedi. Yûsuf (aleyhisselâm): Sen yemeyen ve içmeyen bir puttan utanıyorsun da ben her nefsin kazandığını gözetip duran İlahımdan utanmayacak mıyım? dedi ve ardından: Benden bunu asla elde edemeyeceksin, dedi. İşte gördüğü bürhan buydu.'
وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ ﵁ فِي قَوْلِهِ: وَهَمَّ بِهَا [١٢ \ ٢٤] ، قَالَ: حَلَّ سَرَاوِيلَهُ حَتَّى بَلَغَ ثُنَّتَهُ، وَجَلَسَ مِنْهَا مَجْلِسَ الرَّجُلِ مِنِ امْرَأَتِهِ، فَمُثِّلَ لَهُ يَعْقُوبُ ﵇ فَضَرَبَ بِيَدِهِ عَلَى صَدْرِهِ فَخَرَجَتْ شَهْوَتُهُ مِنْ أَنَامِلِهِ.
Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid'den (radıyallâhu anh) { وَهَمَّ بِهَا } [Yûsuf 12/24] buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Şalvarını kasığına kadar çözdü ve kadına, erkeğin hanımına oturduğu gibi oturdu. Derken karşısına Ya'kûb (aleyhisselâm) temessül etti (göründü) ve eliyle göğsüne vurdu, böylece şehveti parmak uçlarından çıkıp gitti.'
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve -sahih olduğunu belirterek- Hâkim, İbn Abbâs'tan
رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا فِي قَوْلِهِ: لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ قَالَ: رَأَى صُورَةَ أَبِيهِ يَعْقُوبَ فِي وَسَطِ الْبَيْتِ عَاضًّا عَلَى إِبْهَامِهِ، فَأَدْبَرَ هَارِبًا وَقَالَ: «وَحَقِّكَ يَا أَبَتِ لَا أَعُودُ أَبَدًا» .
(radıyallâhu anhümâ) { لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ } buyruğu hakkında şöyle rivayet etmişlerdir: 'Odanın ortasında babası Ya'kûb'un suretini başparmağını ısırır vaziyette gördü; bunun üzerine kaçarak arkasını döndü ve: Senin hakkın için ey babacığım, bir daha asla dönmem! dedi.'
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ، عَنْ عِكْرِمَةَ، وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ، قَالَا: حَلَّ السَّرَاوِيلَ، وَجَلَسَ مِنْهَا مَجْلِسَ الْخَاتِنِ، فَرَأَى صُورَةً فِيهَا وَجْهُ يَعْقُوبَ عَاضًّا عَلَى أَصَابِعِهِ، فَدَفَعَ صَدْرَهُ فَخَرَجَتِ الشَّهْوَةُ مِنْ أَنَامِلِهِ، فَكُلُّ وَلَدِ يَعْقُوبَ قَدْ وُلِدَ لَهُ اثْنَا عَشَرَ وَلَدًا إِلَّا يُوسُفَ ﵇، فَإِنَّهُ نَقَصَ بِتِلْكَ الشَّهْوَةِ وَلَدًا فَلَمْ يُولَدْ لَهُ غَيْرُ أَحَدَ عَشَرَ وَلَدًا.
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh; İkrime ve Saîd b. Cübeyr'den { لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ } buyruğu hakkında şöyle dediklerini rivayet etmişlerdir: 'Şalvarını çözdü ve kadına sünnetçinin oturduğu gibi oturdu. Derken Ya'kûb'un yüzünün bulunduğu, parmaklarını ısırır vaziyette bir suret gördü. [Ya'kûb] onun göğsünü itti ve şehvet parmak uçlarından çıktı. Ya'kûb'un her bir çocuğunun on iki çocuğu oldu; Yûsuf (aleyhisselâm) müstesna. Çünkü o şehvet sebebiyle bir çocuğu eksildi ve on bir çocuktan başkası doğmadı.'
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ ﵁ فِي قَوْلِهِ: لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ، قَالَ: تَمَثَّلَ لَهُ يَعْقُوبُ ﵇ فَضَرَبَ فِي صَدْرِ يُوسُفَ فَطَارَتْ شَهْوَتُهُ مِنْ أَطْرَافِ أَنَامِلِهِ، فَوُلِدَ لِكُلِّ وَلَدِ يَعْقُوبَ اثْنَا عَشَرَ ذَكَرًا غَيْرَ يُوسُفَ لَمْ يُولَدْ لَهُ إِلَّا غُلَامَانِ.
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den (radıyallâhu anh) { لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ } buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Ya'kûb (aleyhisselâm) ona temessül edip Yûsuf'un göğsüne vurdu, şehveti parmak uçlarından uçup gitti. Ya'kûb'un her çocuğunun on iki erkek evladı oldu; Yûsuf müstesna, onun sadece iki erkek çocuğu oldu.'
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ الْحَسَنِ ﵁، فِي قَوْلِهِ: لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ، قَالَ: رَأَى يَعْقُوبَ عَاضًّا عَلَى أَصَابِعِهِ يَقُولُ: «يُوسُفُ! يُوسُفُ!» .
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Hasen'den (radıyallâhu anh) { لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ } buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Ya'kûb'u parmaklarını ısırır halde: «Yûsuf! Yûsuf!» derken gördü.'
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ ﵁ فِي الْآيَةِ، قَالَ: رَأَى آيَةً مِنْ آيَاتِ رَبِّهِ حَجَزَهُ اللَّهُ بِهَا عَنْ مَعْصِيَتِهِ، ذُكِرَ لَنَا أَنَّهُ مُثِّلَ لَهُ يَعْقُوبُ عَاضًّا عَلَى أُصْبُعَيْهِ، وَهُوَ يَقُولُ لَهُ: يَا يُوسُفُ! أَتَهِمُّ بِعَمَلِ السُّفَهَاءِ، وَأَنْتَ مَكْتُوبٌ فِي الْأَنْبِيَاءِ؟ ! فَذَلِكَ الْبُرْهَانُ. فَانْتَزَعَ اللَّهُ كُلَّ شَهْوَةٍ كَانَتْ فِي مَفَاصِلِهِ.
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde'den (radıyallâhu anh) bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Rabbinin ayetlerinden bir ayet gördü ki Allah onunla kendisini günahından alıkoydu. Bize nakledildiğine göre Ya'kûb parmaklarını ısırır vaziyette karşısına temessül etti ve ona: Ey Yûsuf! Adın peygamberler arasında yazılı iken sefihlerin ameline mi yelteniyorsun?! dedi. İşte bürhan buydu. Bunun üzerine Allah onun eklemlerindeki bütün şehveti söküp aldı.'
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ ﵁، فِي قَوْلِهِ: لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ، قَالَ: مُثِّلَ لَهُ يَعْقُوبُ ﵇ عَاضًّا عَلَى إِصْبُعَيْهِ يَقُولُ: «يُوسُفُ بْنَ يَعْقُوبَ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلِ الرَّحْمَنِ، اسْمُكَ مَكْتُوبٌ فِي الْأَنْبِيَاءِ، وَتَعْمَلُ عَمَلَ السُّفَهَاءِ!» .
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Muhammed b. Sîrîn'den (radıyallâhu anh) { لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ } buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Ya'kûb (aleyhisselâm) parmaklarını ısırır halde ona temessül etti ve şöyle dedi: «Rahmân'ın dostu İbrâhîm'in oğlu İshâk'ın oğlu Ya'kûb'un oğlu Yûsuf! İsmin peygamberler arasında yazılıyken sefihlerin işini mi yapıyorsun!»'
وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، عَنْ مُجَاهِدٍ ﵁، قَالَ: رَأَى صُورَةَ يَعْقُوبَ ﵇ فِي الْجِدَارِ.
Abdürrezzâk, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den (radıyallâhu anh) şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Duvarda Ya'kûb'un (aleyhisselâm) suretini gördü.'
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَأَبُو الشَّيْخِ، عَنِ الْحَسَنِ ﵁، قَالَ: زَعَمُوا أَنَّ سَقْفَ الْبَيْتِ انْفَرَجَ، فَرَأَى يَعْقُوبَ عَاضًّا عَلَى إِصْبُعَيْهِ.
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh, Hasen'den (radıyallâhu anh) şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Evin tavanının yarıldığını ve Ya'kûb'u parmaklarını ısırır vaziyette gördüğünü ileri sürmüşlerdir.'
وَأَخْرَجَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ فِي «زَوَائِدِ الزُّهْدِ» ، عَنِ الْحَسَنِ ﵁، فِي قَوْلِهِ: وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ. قَالَ: إِنَّهُ لَمَّا هَمَّ قِيلَ لَهُ ارْفَعْ رَأْسَكَ يَا يُوسُفُ، فَرَفَعَ رَأْسَهُ فَإِذَا هُوَ بِصُورَةٍ فِي سَقْفِ الْبَيْتِ تَقُولُ: يَا يُوسُفُ! يَا يُوسُفُ! أَنْتَ مَكْتُوبٌ فِي الْأَنْبِيَاءِ، فَعَصَمَهُ اللَّهُ ﷿.
Abdullah b. Ahmed Zevâidü'z-Zühd'de Hasen'den (radıyallâhu anh) { وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ } buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'O meylettiği zaman kendisine: Başını kaldır ey Yûsuf! denildi. Başını kaldırınca evin tavanında şöyle diyen bir suretle karşılaştı: Ey Yûsuf! Ey Yûsuf! Sen peygamberler arasında yazılısın! Böylece Azîz ve Celîl olan Allah onu korudu.'
وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ ﵁، قَالَ: رَأَى صُورَةَ يَعْقُوبَ فِي سَقْفِ الْبَيْتِ تَقُولُ: «يُوسُفُ! يُوسُفُ!» .
Ebû Ubeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Ebû Sâlih'ten (radıyallâhu anh) şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Evin tavanında: «Yûsuf! Yûsuf!» diyen Ya'kûb'un suretini gördü.'
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ مِنْ طَرِيقِ الزُّهْرِيِّ، أَنَّ حُمَيْدَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَخْبَرَهُ أَنَّ الْبُرْهَانَ الَّذِي رَأَى يُوسُفُ ﵇ هُوَ يَعْقُوبُ.
İbn Cerîr Zührî tarikiyle rivayet ettiğine göre, Humeyd b. Abdirrahmân ona Yûsuf'un (aleyhisselâm) gördüğü bürhanın Ya'kûb olduğunu haber vermiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ أَبِي بَزَّةَ، نُودِيَ: «يَا ابْنَ يَعْقُوبَ، لَا تَكُونَنَّ كَالطَّيْرِ لَهُ رِيشٌ، فَإِذَا زَنَى قَعَدَ لَيْسَ لَهُ رِيشٌ» ، فَلَمْ يَعْرِضْ لِلنِّدَاءِ وَقَعَدَ، فَرَفَعَ رَأْسَهُ، فَرَأَى وَجْهَ يَعْقُوبَ عَاضًّا عَلَى إِصْبُعِهِ، فَقَامَ مَرْعُوبًا اسْتِحْيَاءً مِنْ أَبِيهِ.
İbn Cerîr Kāsım b. Ebî Bezze'den şöyle rivayet etmiştir: 'Ona: «Ey Ya'kûb'un oğlu! Sakın tüyleri olan, zina edince ise tüysüz kalan kuş gibi olma!» diye seslenildi. Ancak o seslenişe aldırmayıp oturdu; derken başını kaldırdı ve parmağını ısıran Ya'kûb'un yüzünü gördü. Bunun üzerine babasından utanarak dehşet içinde ayağa kalktı.'
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ بَذِيمَةَ، قَالَ: كَانَ يُولَدُ لِكُلِّ رَجُلٍ مِنْهُمُ اثْنَا عَشَرَ إِلَّا يُوسُفَ ﵇ وُلِدَ لَهُ أَحَدَ عَشَرَ مِنْ أَجْلِ مَا خَرَجَ مِنْ شَهْوَتِهِ.
İbn Cerîr, Ali b. Bezîme'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Onlardan her bir adamın on iki çocuğu olurdu; Yûsuf (aleyhisselâm) müstesna, şehvetinden çıkan şey sebebiyle onun on bir çocuğu oldu.'
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، عَنْ شِمْرِ بْنِ عَطِيَّةَ، قَالَ: نَظَرَ يُوسُفُ إِلَى صُورَةِ يَعْقُوبَ عَاضًّا عَلَى إِصْبُعِهِ يَقُولُ: يَا يُوسُفُ، فَذَاكَ حِينَ كَفَّ وَقَامَ.
İbn Cerîr, Şimr b. Atıyye'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Yûsuf, parmağını ısırıp: Ey Yûsuf! diyen Ya'kûb'un suretine baktı; işte o anda [kendini] tuttu ve kalktı.'
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، عَنِ الضَّحَّاكِ ﵁، قَالَ: يَزْعُمُونَ أَنَّهُ مُثِّلَ لَهُ يَعْقُوبُ ﵇ فَاسْتَحْيَا مِنْهُ.
İbn Cerîr, Dahhâk'tan (radıyallâhu anh) şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Ya'kûb'un (aleyhisselâm) ona temessül ettiğini, onun da bundan ötürü utandığını ileri sürerler.'
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، عَنِ الْأَوْزَاعِيِّ، قَالَ: كَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄، يَقُولُ فِي قَوْلِهِ: لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ، قَالَ: رَأَى آيَةً مِنْ كِتَابِ اللَّهِ فَنَهَتْهُ، مُثِّلَتْ لَهُ فِي جِدَارِ الْحَائِطِ.
İbn Ebî Hâtim el-Evzâî'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) { لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ } buyruğu hakkında şöyle derdi: 'Allah'ın Kitabı'ndan kendisini nehyeden bir ayet gördü; bu ayet duvarda karşısına temessül etti.'
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ ﵁، قَالَ: الْبُرْهَانُ الَّذِي رَأَى يُوسُفُ ﵇ ثَلَاثُ آيَاتٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ: وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحَافِظِينَ كِرَامًا كَاتِبِينَ يَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ [٨٢ \ ١٠، ١١] ، وَقَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى: وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَمَا تَتْلُو مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلَا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ [١٠ \ ٦١] ، وَقَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى: أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ [١٣ \ ٣٣] .
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den (radıyallâhu anh) şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Yûsuf'un (aleyhisselâm) gördüğü bürhan Allah'ın Kitabı'ndan üç ayetti: { وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحَافِظِينَ كِرَامًا كَاتِبِينَ يَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ } [İnfitâr 82/10-12] ve Allah Teâlâ'nın: { وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَمَا تَتْلُو مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلَا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ } [Yûnus 10/61] buyruğu ile Allah Teâlâ'nın: { أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ } [Ra'd 13/33] buyruğudur.'
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَأَبُو الشَّيْخِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ قَالَ: رَأَى فِي الْبَيْتِ فِي نَاحِيَةِ الْحَائِطِ مَكْتُوبًا: وَلَا تَقْرَبُوا الزِّنَا إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَسَاءَ سَبِيلًا [١٧ \ ٣٢] ، وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَأَبُو الشَّيْخِ، عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ ﵁، قَالَ: لَمَّا خَلَا يُوسُفُ وَامْرَأَةُ الْعَزِيزِ خَرَجَتْ كَفٌّ بِلَا جَسَدٍ بَيْنَهُمَا، مَكْتُوبٌ عَلَيْهَا بِالْعِبْرَانِيَّةِ: أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ [١٣ \ ٣٣] ، ثُمَّ انْصَرَفَتِ الْكَفُّ، وَقَامَا مَقَامَهُمَا، ثُمَّ رَجَعَتِ الْكَفُّ مَكْتُوبًا عَلَيْهَا بِالْعِبْرَانِيَّةِ: وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحَافِظِينَ كِرَامًا كَاتِبِينَ يَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ [٨٢ \ ١٠، ١٢] ، ثُمَّ انْصَرَفَتِ الْكَفُّ، وَقَامَا مَقَامَهُمَا، فَعَادَتِ الْكَفُّ الثَّالِثَةُ مَكْتُوبًا عَلَيْهَا: وَلَا تَقْرَبُوا الزِّنَا إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَسَاءَ سَبِيلًا [١٧ \ ٣٢] ، وَانْصَرَفْتِ الْكَفُّ، وَقَامَا مَقَامَهُمَا، فَعَادَتِ الْكَفُّ الرَّابِعَةُ مَكْتُوبًا عَلَيْهَا بِالْعِبْرَانِيَّةِ: وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ [٢ \ ٢٨١] ، فَوَلَّى يُوسُفُ ﵇ هَارِبًا.
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh, Muhammed b. Ka'b'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Evde duvarın bir köşesinde: { وَلَا تَقْرَبُوا الزِّنَا إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَسَاءَ سَبِيلًا } [İsrâ 17/32] yazılı olduğunu gördü.' İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh, Vehb b. Münebbih'ten (radıyallâhu anh) şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Yûsuf ile Azîz'in hanımı baş başa kaldıklarında aralarında bedensiz bir el belirdi; üzerinde İbranice: { أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ } [Ra'd 13/33] yazılıydı. Sonra o el gitti, onlar yine aynı vaziyette durdular. Ardından o el üzerinde İbranice: { وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحَافِظِينَ كِرَامًا كَاتِبِينَ يَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ } [İnfitâr 82/10-12] yazılı olarak geri döndü. Sonra o el gitti, onlar yine vaziyetlerini korudular. Derken el üçüncü kez üzerinde: { وَلَا تَقْرَبُوا الزِّنَا إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَسَاءَ سَبِيلًا } [İsrâ 17/32] yazılı olarak döndü. El gitti, onlar yine durdular. Sonra el dördüncü kez üzerinde İbranice: { وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ } [Bakara 2/281] yazılı olarak geldi; bunun üzerine Yûsuf (aleyhisselâm) kaçarak arkasını döndü.'
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ فِي قَوْلِهِ: لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ، قَالَ: آيَاتِ رَبِّهِ، أُرِيَ تِمْثَالَ الْمَلِكِ.
İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) { لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ } buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Rabbinin ayetleridir; ona hükümdarın heykeli/sureti gösterildi.'
وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي «الْحِلْيَةِ» ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ﵁، قَالَ: لَمَّا دَخَلَ يُوسُفُ مَعَهَا الْبَيْتَ وَفِي الْبَيْتِ صَنَمٌ مِنْ ذَهَبٍ قَالَتْ: كَمَا أَنْتَ، حَتَّى أُغَطِّيَ الصَّنَمَ، فَإِنِّي أَسْتَحِي مِنْهُ، فَقَالَ يُوسُفُ: هَذِهِ تَسْتَحْيِي مِنَ الصَّنَمِ، أَنَا أَحَقُّ أَنْ أَسْتَحِييَ مِنَ اللَّهِ؟ فَكَفَّ عَنْهَا وَتَرَكَهَا. اهـ مِنْ «الدُّرِّ الْمَنْثُورِ فِي التَّفْسِيرِ بِالْمَأْثُورِ» .
Ebü'ş-Şeyh ve el-Hilye'de Ebû Nuaym, Ca'fer b. Muhammed'den (radıyallâhu anh) şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Yûsuf onunla birlikte odaya girdiğinde -ki odada altından bir put vardı- kadın: Olduğun yerde dur, şu putu örteyim; zira ben ondan utanıyorum, dedi. Yûsuf da: Bu kadın bir puttan utanıyor da Allah'tan utanmaya benim daha çok hakkım yok mu? dedi; böylece ondan vazgeçti ve onu bıraktı.' (ed-Dürrü'l-Mensûr fi't-Tefsîri bi'l-Me'sûr'dan nakil bitti.)
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: هَذِهِ الْأَقْوَالُ الَّتِي رَأَيْتَ نِسْبَتُهَا إِلَى هَؤُلَاءِ الْعُلَمَاءِ مُنْقَسِمَةٌ إِلَى قِسْمَيْنِ:
Bu eseri kaleme alan [Şankîtî] -Allah onu affetsin- der ki: Bu âlimlere nispet edildiğini gördüğün bu sözler iki kısma ayrılır:
قِسْمٌ لَمْ يَثْبُتْ نَقْلُهُ عَمَّنْ نَقَلَهُ عَنْهُ بِسَنَدٍ صَحِيحٍ، وَهَذَا لَا إِشْكَالَ فِي سُقُوطِهِ.
Bir kısmı, kendisinden nakledilen kimseden sahih bir senetle nakli sabit olmamış rivayetlerdir ki bunların geçersizliğinde hiçbir şüphe yoktur.
وَقِسْمٌ ثَبَتَ عَنْ بَعْضِ مَنْ ذُكِرَ، وَمَنْ ثَبَتَ عَنْهُ مِنْهُمْ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ، فَالظَّاهِرُ الْغَالِبُ عَلَى الظَّنِّ الْمُزَاحِمُ لِلْيَقِينِ: أَنَّهُ إِنَّمَا تَلَقَّاهُ عَنِ الْإِسْرَائِيلِيَّاتِ ; لِأَنَّهُ لَا مَجَالَ لِلرَّأْيِ فِيهِ، وَلَمْ يُرْفَعْ مِنْهُ قَلِيلٌ وَلَا كَثِيرٌ إِلَيْهِ ﷺ.
Diğer bir kısmı ise zikredilen kişilerin bazılarından sabit olan rivayetlerdir. Onlardan kendisi hakkında bu tür bir rivayet sabit olan kimseye gelince; kuvvetli zanla aşikâr ve yakîne yakın olan şudur ki, o bunu kesinlikle İsrâiliyyât'tan almıştır; zira bu konuda re'ye (akıl yürütmeye) yer yoktur ve bundan az veya çok hiçbir şey Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) merfû olarak nakledilmemiştir.
وَبِهَذَا تَعْلَمُ أَنَّهُ لَا يَنْبَغِي التَّجَرُّؤُ عَلَى الْقَوْلِ فِي نَبِيِّ اللَّهِ يُوسُفَ بِأَنَّهُ جَلَسَ بَيْنَ رِجْلَيْ كَافِرَةٍ أَجْنَبِيَّةٍ، يُرِيدُ أَنْ يَزْنِيَ بِهَا، اعْتِمَادًا عَلَى مِثْلِ هَذِهِ الرِّوَايَاتِ، مَعَ أَنَّ فِي الرِّوَايَاتِ
İşte bununla bilirsin ki, bu tür rivayetlere dayanarak Allah'ın peygamberi Yûsuf hakkında yabancı kâfir bir kadının iki bacağı arasına oturup onunla zina etmek istediğini söylemeye cüret etmemek gerekir. Kaldı ki söz konusu rivayetlerde
الْمَذْكُورَةِ مَا تَلُوحُ عَلَيْهِ لَوَائِحُ الْكَذِبِ، كَقِصَّةِ الْكَفِّ الَّتِي خَرَجَتْ لَهُ أَرْبَعَ مَرَّاتٍ، وَفِي ثَلَاثٍ مِنْهُنَّ لَا يُبَالِي بِهَا ; لِأَنَّ ذَلِكَ عَلَى فَرْضِ صِحَّتِهِ فِيهِ أَكْبَرُ زَاجِرٍ لِعَوَامِّ الْفُسَّاقِ، فَمَا ظَنُّكَ بِخِيَارِ الْأَنْبِيَاءِ؟ مَعَ أَنَّا قَدَّمْنَا دَلَالَةَ الْقُرْآنِ عَلَى بَرَاءَتِهِ مِنْ جِهَاتٍ مُتَعَدِّدَةٍ، وَأَوْضَحْنَا أَنَّ الْحَقِيقَةَ لَا تَتَعَدَّى أَحَدَ أَمْرَيْنِ:
apaçık yalan belirtileri taşıyan şeyler bulunmaktadır; nitekim karşısına dört kez çıkan ve üçünde de buna aldırış etmediği rivayet edilen el kıssası böyledir. Zira bunun sahih olduğu varsayılsa bile, avamdan fasıklar için en büyük caydırıcıdır; o halde peygamberlerin seçkinleri hakkında ne düşünürsün? Üstelik Kur'an'ın onun berâetine (masumiyetine) delaletini pek çok yönden ortaya koyduk ve hakikatin şu iki husustan öteye geçmediğini açıkladık:
إِمَّا أَنْ يَكُونَ لَمْ يَقَعْ مِنْهُ هَمٌّ بِهَا أَصْلًا، بِنَاءً عَلَى تَعْلِيقِ هَمِّهِ عَلَى عَدَمِ رُؤْيَةِ الْبُرْهَانِ، وَقَدْ رَأَى الْبُرْهَانَ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ هَمُّهُ الْمَيْلَ الطَّبِيعِيَّ الْمَزْمُومَ بِالتَّقْوَى، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Ya meylinin bürhanı (delili) görmeme şartına bağlanmış olmasına binaen ondan kadına yönelik hiçbir hemm (meyil) asla vaki olmamıştır -ki o bürhanı görmüştür- ya da onun hemmi, takva ile dizginlenmiş fıtrî bir meyil duygusudur. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمُرَادِ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشَاءِ، اللَّذَيْنِ ذَكَرَ اللَّهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ صَرَفَهُمَا عَنْ نَبِيِّهِ يُوسُفَ.
Âlimler, Allah'ın bu ayette peygamberi Yûsuf'tan savdığını zikrettiği sû' (kötülük) ve fahşâdan (çirkinlik/fuhuştan) ne kastedildiği konusunda ihtilaf etmişlerdir.
فَرَوَى ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ بْنِ جَابِرٍ ﵁، فِي قَوْلِهِ: لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشَاءَ [١٢ \ ٢٤] ، قَالَ: الزِّنَى، وَالثَّنَاءُ الْقَبِيحُ اهـ.
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Abdurrahman b. Yezîd b. Câbir'den (radıyallâhu anh) { لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشَاءَ } [Yûsuf 12/24] buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: '[Sû' ve fahşâ] zina ve kötü övgüdür (kötü şöhrettir).'
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: السُّوءُ: مُقَدِّمَاتُ الْفَاحِشَةِ، كَالْقُبْلَةِ، وَالْفَاحِشَةُ: الزِّنَى.
Bazı âlimler şöyle demiştir: Sû', öpme gibi fuhşun öncülleridir; fahşâ ise zinadır.
وَقِيلَ: السُّوءُ: جِنَايَةُ الْيَدِ، وَالْفَاحِشَةُ: الزِّنَى. وَأَظْهَرُ الْأَقْوَالِ فِي تَقْدِيرِ مُتَعَلَّقِ الْكَافِ فِي قَوْلِهِ: كَذَلِكَ لِنَصْرِفَ، أَيْ: فَعَلْنَا لَهُ ذَلِكَ مِنْ إِرَاءَةِ الْبُرْهَانِ، كَذَلِكَ الْفِعْلُ لِنَصْرِفَ وَاللَّامُ لَامُ كَيْ.
Şöyle de denilmiştir: Sû' elin cinayetidir (dokunmak/sarkıntılık), fahşâ ise zinadır. { كَذَلِكَ لِنَصْرِفَ } buyruğundaki «kâf» harfinin müteallakının (bağlantısının) takdiri hakkındaki en açık görüş şöyledir: Yani 'Biz ondan [kötülüğü] savmak için bürhanı gösterme hususunda ona böyle bir fiil yaptık/muamelede bulunduk.' Buradaki «lâm» harfi illet (key) lâmıdır.
وَقَوْلُهُ: الْمُخْلَصِينَ [١٢ \ ٢٤] قَرَأَهُ نَافِعٌ، وَعَاصِمٌ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، بِفَتْحِ اللَّامِ بِصِيغَةِ اسْمِ الْمَفْعُولِ، وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، بِكَسْرِ اللَّامِ بِصِيغَةِ اسْمِ الْفَاعِلِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى اهـ.
O'nun: { الْمُخْلَصِينَ } [Yûsuf 12/24] buyruğunu Nâfi', Âsım, Hamza ve Kisâî, lâm harfinin fethasıyla ism-i mef'ûl kalıbında (muhlasîn); İbn Âmir, İbn Kesîr ve Ebû Amr ise lâm harfinin kesresiyle ism-i fâil kalıbında (muhlisîn) okumuşlardır. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ أَهْلِهَا إِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ وَهُوَ مِنَ الْكَاذِبِينَ وَإِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ فَكَذَبَتْ وَهُوَ مِنَ الصَّادِقِينَ فَلَمَّا رَأَى قَمِيصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ قَالَ إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ أَهْلِهَا إِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ وَهُوَ مِنَ الْكَاذِبِينَ وَإِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ فَكَذَبَتْ وَهُوَ مِنَ الصَّادِقِينَ فَلَمَّا رَأَى قَمِيصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ قَالَ إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ } “Kadının ailesinden bir şahit de şöyle şahitlik etti: «Eğer gömleği önden yırtılmışsa kadın doğru söylemiştir, o ise yalancılardandır. Yok eğer gömleği arkadan yırtılmışsa kadın yalan söylemiştir, o ise doğru söyleyenlerdendir.» [Kocası] gömleğin arkadan yırtılmış olduğunu görünce: «Şüphesiz bu sizin tuzağınızdandır; doğrusu sizin tuzağınız pek büyüktür!» dedi.”
يُفْهَمُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ لُزُومُ الْحُكْمِ بِالْقَرِينَةِ الْوَاضِحَةِ الدَّالَّةِ عَلَى صِدْقِ أَحَدِ الْخَصْمَيْنِ وَكَذِبِ الْآخَرِ ; لِأَنَّ ذِكْرَ اللَّهِ لِهَذِهِ الْقِصَّةِ فِي مَعْرِضِ تَسْلِيمِ الِاسْتِدْلَالِ بِتِلْكَ الْقَرِينَةِ عَلَى بَرَاءَةِ يُوسُفَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْحُكْمَ بِمِثْلِ ذَلِكَ حَقٌّ وَصَوَابٌ ; لِأَنَّ كَوْنَ الْقَمِيصِ مَشْقُوقًا مِنْ جِهَةِ دُبُرِهِ دَلِيلٌ وَاضِحٌ عَلَى أَنَّهُ هَارِبٌ عَنْهَا، وَهِيَ تَنُوشُهُ مِنْ خَلْفِهِ، وَلَكِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّ مَحَلَّ الْعَمَلِ بِالْقَرِينَةِ مَا لَمْ تُعَارِضْهَا
Bu ayetten, hasımlardan birinin doğruluğuna ve diğerinin yalancılığına delalet eden açık bir karineye dayanarak hüküm vermenin gerekliliği anlaşılmaktadır. Zira Allah'ın bu kıssayı Yûsuf'un masumiyetine söz konusu karine ile delil getirilmesini onaylar mahiyette zikretmesi, bu tür bir hüküm vermenin hak ve isabetli olduğuna delalet eder. Çünkü gömleğin arkadan yırtılmış olması, Yûsuf'un ondan kaçtığına ve kadının arkasından ona asıldığına açık bir delildir. Ancak Allah Teâlâ başka bir yerde, karine ile amel etme yerinin, kendisine
قَرِينَةٌ أَقْوَى مِنْهَا، فَإِنْ عَارَضَتْهَا قَرِينَةٌ أَقْوَى مِنْهَا أَبْطَلَتْهَا، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَاءُوا عَلَى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ [١٢ \ ١٨] ; لِأَنَّ أَوْلَادَ يَعْقُوبَ لَمَّا جَعَلُوا يُوسُفَ فِي غَيَابَةِ الْجُبِّ، جَعَلُوا عَلَى قَمِيصِهِ دَمَ سَخْلَةٍ ; لِيَكُونَ وُجُودُ الدَّمِ عَلَى قَمِيصِهِ قَرِينَةً عَلَى صِدْقِهِمْ فِي دَعْوَاهُمْ أَنَّهُ أَكَلَهُ الذِّئْبُ. وَلَا شَكَّ أَنَّ الدَّمَ قَرِينَةٌ عَلَى افْتِرَاسِ الذِّئْبِ لَهُ، وَلَكِنَّ يَعْقُوبَ أَبْطَلَ قَرِينَتَهُمْ هَذِهِ بِقَرِينَةٍ أَقْوَى مِنْهَا، وَهِيَ عَدَمُ شَقِّ الْقَمِيصِ، فَقَالَ: سُبْحَانَ اللَّهِ! مَتَى كَانَ الذِّئْبُ حَلِيمًا كَيِّسًا يَقْتُلُ يُوسُفَ وَلَا يَشُقُّ قَمِيصَهُ ; وَلِذَا صَرَّحَ بِتَكْذِيبِهِ لَهُمْ فِي قَوْلِهِ: بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ [١٢ \ ١٨] .
daha güçlü bir karinenin zıt düşmediği durumlar olduğunu, şayet ona daha güçlü bir karine karşı çıkarsa onu geçersiz kılacağını beyan etmiştir. Bu da Allah Teâlâ'nın şu buyruğundadır: { وَجَاءُوا عَلَى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ } [Yûsuf 12/18] Çünkü Ya'kûb'un oğulları Yûsuf'u kuyunun derinliklerine bıraktıklarında, gömleğin üzerinde kan bulunmasının onu kurdun yediği iddialarında doğruluğuna bir karine olması için gömleğinin üzerine bir keçi yavrusunun kanını sürmüşlerdi. Şüphesiz kan, kurdun onu parçaladığına bir karinedir; ancak Ya'kûb onların bu karinesini, gömleğin yırtılmamış olması şeklindeki daha güçlü bir karine ile boşa çıkardı ve şöyle dedi: 'Sübhânallah! Kurt ne zamandan beri bu kadar yumuşak huylu ve nazik oldu ki Yûsuf'u öldürüyor da gömleğini yırtmıyor!' İşte bundan dolayı O'nun şu buyruğunda onları açıkça yalanlamıştır: { بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ } [Yûsuf 12/18]
وَهَذِهِ الْآيَاتُ الْمَذْكُورَةُ أَصْلٌ فِي الْحُكْمِ بِالْقَرَائِنِ.
Zikredilen bu ayetler karinelerle hüküm vermede birer asıldır (temel dayanaktır).
وَمِنْ أَمْثِلَةِ الْحُكْمِ بِالْقَرِينَةِ: الرَّجُلُ يَتَزَوَّجُ الْمَرْأَةَ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَرَاهَا سَابِقًا، فَتَزُفُّهَا إِلَيْهِ وَلَائِدُ لَا يَثْبُتُ بِشَهَادَتِهِنَّ أَنَّ هَذِهِ هِيَ فُلَانَةٌ الَّتِي وَقَعَ عَلَيْهَا الْعَقْدُ، فَيَجُوزُ لَهُ جِمَاعُهَا مِنْ غَيْرِ احْتِيَاجٍ إِلَى بَيِّنَةٍ تَشْهَدُ عَلَى عَيْنِهَا أَنَّهَا هِيَ الَّتِي وَقَعَ الْعَقْدُ عَلَيْهَا، اعْتِمَادًا عَلَى قَرِينَةِ النِّكَاحِ.
Karine ile hükmetmenin örneklerinden biri: Bir adamın, daha önce hiç görmediği bir kadınla evlenmesi ve nikâh akdinin yapıldığı falan kadının bizzat bu kadın olduğuna dair şahitlikleri hukuken sabit olmayan cariyelerin kadını ona gelin olarak getirmesidir; bu durumda adamın, nikâh karinesine dayanarak, akdin bizzat onun üzerine yapıldığına şahitlik eden kesin bir beyyineye (delile) ihtiyaç duymaksızın onunla cima etmesi caiz olur.
وَكَالرَّجُلِ يَنْزِلُ ضَيْفًا عِنْدَ قَوْمٍ، فَتَأْتِيهِ الْوَلِيدَةُ أَوِ الْغُلَامُ بِالطَّعَامِ، فَيَجُوزُ لَهُ الْأَكْلُ مِنْ غَيْرِ احْتِيَاجٍ إِلَى مَا يُثْبِتُ إِذْنَ مَالِكِ الطَّعَامِ لَهُ فِي الْأَكْلِ، اعْتِمَادًا عَلَى الْقَرِينَةِ.
Yine bir topluluğa misafir olarak inen bir adamın yanına cariyenin veya kölenin yemek getirmesi gibidir; adamın, karineye dayanarak, yemek sahibinin yeme konusunda kendisine izin verdiğini ispatlayan bir şeye ihtiyaç duymaksızın o yemekten yemesi caizdir.
وَكَقَوْلِ مَالِكٍ وَمَنْ وَافَقَهُ: إِنَّ مَنْ شُمَّ فِي فِيهِ رِيحُ الْخَمْرِ يُحَدُّ حَدَّ الشَّارِبِ، اعْتِمَادًا عَلَى الْقَرِينَةِ ; لِأَنَّ وُجُودَ رِيحِهَا فِي فِيهِ قَرِينَةٌ عَلَى أَنَّهُ شَرِبَهَا، وَكَمَسَائِلَ اللَّوْثِ وَغَيْرِ ذَلِكَ.
Yine Mâlik ve ona muvafakat edenlerin, karineye dayanarak: 'Ağzında şarap kokusu duyulan kimseye içki içen kişinin had cezası uygulanır' demeleri gibidir. Zira ağzında kokusunun bulunması, onu içtiğine dair bir karinedir. Levs (cinayette kuvvetli şüphe/karine) meseleleri ve benzerleri de böyledir.
وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ صِحَّةَ الِاحْتِجَاجِ بِمِثْلِ هَذِهِ الْقَرَائِنِ، وَأَوْضَحْنَا بِالْأَدِلَّةِ الْقُرْآنِيَّةِ، أَنَّ التَّحْقِيقَ أَنَّ شَرْعَ مَنْ قَبْلَنَا الثَّابِتَ بِشَرْعِنَا شَرْعٌ لَنَا، إِلَّا بِدَلِيلٍ عَلَى النَّسْخِ غَايَةَ الْإِيضَاحِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bu tür karinelerle delil getirmenin sıhhatini Mâide Suresi'nde daha önce belirtmiştik. Ayrıca şeriatımızla sabit olan bizden öncekilerin şeriatının -neshedildiğine dair bir delil bulunmadıkça- bizim için de bir şeriat olduğu şeklindeki tahkiki, Kur'an delilleriyle en açık bir şekilde ortaya koymuştuk. İlim ise Allah Teâlâ katındadır.
وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَاءُوا عَلَى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ. [١٢ \ ١٨]
Kurtubî, Allah Teâlâ'nın: { وَجَاءُوا عَلَى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ } [Yûsuf 12/18] “Gömleğinin üstünde sahte bir kan ile geldiler.” kavlinin tefsirinde şöyle demiştir:
اسْتَدَلَّ الْفُقَهَاءُ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي إِعْمَالِ الْأَمَارَاتِ فِي مَسَائِلَ مِنَ الْفِقْهِ، كَالْقَسَامَةِ وَغَيْرِهَا، وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ يَعْقُوبَ ﵇ اسْتَدَلَّ عَلَى كَذِبِهِمْ بِصِحَّةِ الْقَمِيصِ.
Fakihler bu ayeti, kasâme ve benzeri fıkıh meselelerinde emarelerin (ipuçlarının/belirtilerin) işletilmesi konusunda delil olarak kullanmışlar; Ya'kûb aleyhisselâm'ın onların yalancılığına gömleğin sağlam olmasıyla delil getirdiği hususunda icmâ etmişlerdir.
وَهَكَذَا يَجِبُ عَلَى النَّاظِرِ أَنْ يَلْحَظَ الْأَمَارَاتِ وَالْعَلَامَاتِ إِذَا تَعَارَضَتْ، فَمَا تَرَجَّحَ مِنْهَا قَضَى بِجَانِبِ التَّرْجِيحِ، وَهِيَ قُوَّةُ التُّهْمَةِ، وَلَا خِلَافَ فِي الْحُكْمِ بِهَا، قَالَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ. اهـ كَلَامُ الْقُرْطُبِيِّ.
Hüküm veren kimsenin (nâzır) de emareler ve deliller birbiriyle çatıştığında bunlara dikkat etmesi gerekir; hangisi daha ağır basarsa, racih (üstün) olan tarafa yani ithamın güçlü olduğu yöne göre hüküm verir. Bununla hükmetme hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. Bunu İbnü'l-Arabî söylemiştir. Kurtubî'nin sözü burada sona erdi.
وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الشَّاهِدِ فِي قَوْلِهِ: وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ أَهْلِهَا [١٢ \ ٢٦] .
Âlimler, O'nun şu buyruğundaki şahit hakkında ihtilaf etmişlerdir: { وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ أَهْلِهَا } [Yûsuf 12/26] “Kadının ailesinden bir şahit de tanıklık etti:”
فَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: هُوَ صَبِيٌّ فِي الْمَهْدِ، وَمِمَّنْ قَالَ ذَلِكَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَالضَّحَّاكُ، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ.
Bazı âlimler: 'O beşikte bir bebektir' demişlerdir. Bunu söyleyenler arasında İbn Abbâs, Dahhâk ve Saîd b. Cübeyr bulunmaktadır.
وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا أَنَّهُ رَجُلٌ ذُو لِحْيَةٍ، وَنَحْوَهُ عَنِ الْحَسَنِ.
Yine İbn Abbâs'tan onun sakallı bir adam olduğu rivayet edilmiştir; Hasan['dan] da benzeri rivayet edilmiştir.
وَعَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ أَنَّهُ ابْنُ عَمٍّ لَهَا كَانَ حَكِيمًا، وَنَحْوَهُ عَنْ قَتَادَةَ، وَعِكْرِمَةَ.
Zeyd b. Eslem'den, onun hikmet sahibi bir amca oğlu olduğu rivayet edilmiştir; Katâde ve İkrime'den de benzeri rivayet edilmiştir.
وَعَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّهُ لَيْسَ بِإِنْسِيٍّ، وَلَا جَانٍّ، هُوَ خَلْقٌ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ.
Mücâhid'den ise onun ne insan ne de cin olduğu, Allah'ın yarattığı mahluklardan bir mahluk olduğu rivayet edilmiştir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: قَوْلُ مُجَاهِدٍ هَذَا يَرُدُّهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْ أَهْلِهَا [١٢ \ ٢٦] ; لِأَنَّهُ صَرِيحٌ فِي أَنَّهُ إِنْسِيٌّ مِنْ أَهْلِ الْمَرْأَةِ. وَأَظْهَرُ الْأَقْوَالِ: أَنَّهُ صَبِيٌّ، لِمَا رَوَاهُ أَحْمَدُ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «تَكَلَّمَ أَرْبَعَةٌ وَهُمْ صِغَارٌ: ابْنُ مَاشِطَةِ فِرْعَوْنَ، وَشَاهِدُ يُوسُفَ، وَصَاحِبُ جُرَيْجٍ، وَعِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ» اهـ.
Bunu kaydeden [Şenkîtî] -Allah onu affetsin- der ki: Mücâhid'in bu sözünü Allah Teâlâ'nın: { مِنْ أَهْلِهَا } [Yûsuf 12/26] “kadının ailesinden” kavli reddetmektedir; çünkü bu, onun kadının ailesinden olan bir insan olduğu hususunda açıktır. Görüşlerin en zahir (kuvvetli) olanı ise Ahmed, İbn Cerîr ve Delâil'de Beyhakî'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan, [o da] Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği şu hadisten ötürü onun bir bebek olmasıdır: «Küçük yaşta iken dört kişi konuştu: Firavun'un berberinin oğlu, Yûsuf'un şahidi, Cüreyc'in arkadaşı ve Meryem oğlu Îsâ.»
قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ.
Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ } “Şüphesiz sizin tuzağınız büyüktür.” kavli.
هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ إِذَا ضُمَّتْ لَهَا آيَةٌ أُخْرَى حَصَلَ بِذَلِكَ بَيَانُ أَنَّ كَيْدَ النِّسَاءِ أَعْظَمُ مِنْ كَيْدِ الشَّيْطَانِ، وَالْآيَةُ الْمَذْكُورَةُ هِيَ قَوْلُهُ: إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا [٤ \ ٧٦] ; لِأَنَّ قَوْلَهُ فِي النِّسَاءِ: إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ [١٢ \ ٢٨] ، وَقَوْلَهُ فِي الشَّيْطَانِ: إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا [٤ \ ٧٦] ، يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كَيْدَهُنَّ أَعْظَمُ مِنْ كَيْدِهِ.
Bu yüce ayete başka bir ayet eklendiğinde, kadınların tuzağının şeytanın tuzağından daha büyük olduğu açıklaması ortaya çıkar. Bahsi geçen ayet, O'nun şu buyruğudur: { إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا } [en-Nisâ 4/76] “Şüphesiz şeytanın hilesi pek zayıftır.” Zira O'nun kadınlar hakkındaki: { إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ } [Yûsuf 12/28] “Şüphesiz sizin tuzağınız büyüktür.” kavli ile şeytan hakkındaki: { إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا } [en-Nisâ 4/76] “Şüphesiz şeytanın hilesi pek zayıftır.” kavli, onların tuzağının onun tuzağından daha büyük olduğuna delalet etmektedir.
قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: قَالَ مُقَاتِلٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ كَيْدَ النِّسَاءِ أَعْظَمُ مِنْ كَيْدِ الشَّيْطَانِ» ; لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ: إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا، وَقَالَ: إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ اهـ.
Kurtubî şöyle demiştir: Mukâtil, Yahyâ b. Ebî Kesîr'den, [o da] Ebû Hüreyre'den nakletti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kadınların tuzağı şeytanın tuzağından daha büyüktür»; çünkü Allah Teâlâ: { إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا } “Şüphesiz şeytanın hilesi pek zayıftır.” buyururken, { إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ } “Şüphesiz sizin tuzağınız büyüktür.” buyurmuştur.
وَقَالَ الْأَدِيبُ الْحَسَنُ بْنُ آيَةٍ الْحَسَنِيُّ الشِّنْقِيطِيُّ:
Edip el-Hasen b. Âye el-Hasenî eş-Şinkîtî şöyle demiştir:
مَا اسْتَعْظَمَ الْإِلَهُ كَيْدَهُنَّهْ ... إِلَّا لِأَنَّهُنَّ هُنَّ هُنَّهْ
İlâh onların tuzağını büyük saymadı ... Sırf onlar kendileri oldukları için!
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا هَذَا بَشَرًا إِنْ هَذَا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ قَالَتْ فَذَلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ وَلَقَدْ رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ.
Allah Teâlâ'nın: { وَقُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا هَذَا بَشَرًا إِنْ هَذَا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ قَالَتْ فَذَلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ وَلَقَدْ رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ } “‘Hâşâ, Allah için bu bir insan değildir; bu ancak değerli bir melektir’ dediler. [Kadın] dedi ki: ‘İşte beni hakkında kınadığınız kişi budur! Andolsun ben onun nefsinden murat almak istedim de o iffetini korudu.’” kavli.
بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ ثَنَاءَ هَؤُلَاءِ النِّسْوَةِ عَلَى يُوسُفَ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ الْحَمِيدَةِ فِيمَا بَيْنَهُنَّ، ثُمَّ بَيَّنَ اعْتِرَافَهُنَّ بِذَلِكَ عِنْدَ سُؤَالِ الْمَلِكِ لَهُنَّ أَمَامَ النَّاسِ فِي قَوْلِهِ: قَالَ مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ رَاوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ قَالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ الْآيَةَ [١٢ \ ٥١] .
Allah Teâlâ bu yüce ayette bu kadınların kendi aralarında Yûsuf'u bu övgüye değer sıfatlarla övdüklerini açıklamış; daha sonra hükümdarın insanların huzurunda onlara sorması esnasındaki itiraflarını şu kavlinde beyan etmiştir: { قَالَ مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ رَاوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ قَالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ } “[Hükümdar kadınlara]: ‘Yûsuf'un nefsinden murat almak istediğiniz zaman durumunuz neydi?’ dedi. [Kadınlar]: ‘Hâşâ! Allah için biz onun aleyhinde hiçbir kötülük bilmedik’ dediler. Azizin karısı: ‘Şimdi hak ortaya çıktı; ben onun nefsinden murat almak istedim...’ dedi.” ayeti [Yûsuf 12/51].
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمَرَهُمْ وَهُمْ يَمْكُرُونَ.
Allah Teâlâ'nın: { وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمَرَهُمْ وَهُمْ يَمْكُرُونَ } “Onlar tuzak kurarak işlerine kesin karar verdikleri zaman sen onların yanında değildin.” kavli.
لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا هَذَا الَّذِي أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ عَلَيْهِ، وَلَمْ يُبَيِّنْ هُنَا أَيْضًا الْمُرَادَ بِمَكْرِهِمْ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ الَّذِي أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ عَلَيْهِ هُوَ جَعْلُهُ فِي غَيَابَةِ الْجُبِّ، وَأَنَّ مَكْرَهُمْ هُوَ مَا فَعَلُوهُ بِأَبِيهِمْ يَعْقُوبَ وَأَخِيهِمْ يُوسُفَ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ وَأَجْمَعُوا أَنْ يَجْعَلُوهُ فِي غَيَابَةِ الْجُبِّ إِلَى قَوْلِهِ: وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ [١٢ \ ١٨] .
Burada üzerinde kesin karar verdikleri şey açıklanmamış ve yine burada tuzaklarından neyin kastedildiği de açıklanmamıştır. Fakat bu yüce surenin başında, üzerinde kesin karar verdikleri şeyin onu kuyunun derinliklerine bırakmak olduğu ve tuzaklarının da babaları Ya'kûb'a ve kardeşleri Yûsuf'a yaptıkları şey olduğu şu buyrukta beyan edilmiştir: { فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ وَأَجْمَعُوا أَنْ يَجْعَلُوهُ فِي غَيَابَةِ الْجُبِّ } “Onu götürüp de kuyunun derinliklerine bırakmaya kesin karar verdiklerinde...” ayetinden { وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ } “Anlattıklarınıza karşı ancak Allah'tan yardım istenir.” kavline kadar [Yûsuf 12/18].
وَقَدْ أَشَارَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ إِلَى صِحَّةِ نُبُوَّةِ نَبِيِّنَا ﷺ ; لِأَنَّهُ أَنْزَلَ عَلَيْهِ هَذَا الْقُرْآنَ، وَفَصَّلَ لَهُ هَذِهِ الْقِصَّةَ، مَعَ أَنَّهُ ﷺ لَمْ يَكُنْ حَاضِرًا لَدَى أَوْلَادِ يَعْقُوبَ حِينَ أَجْمَعُوا أَمَرَهُمْ عَلَى الْمَكْرِ بِهِ، وَجَعْلِهِ فِي غَيَابَةِ الْجُبِّ، فَلَوْلَا أَنَّ اللَّهَ أَوْحَى إِلَيْهِ ذَلِكَ مَا عَرَفَهُ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِهِ.
Teâlâ bu yüce ayette Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in nübüvvetinin sıhhatine işaret etmiştir; zira Ya'kûb'un oğulları ona tuzak kurup kuyunun derinliklerine bırakmaya karar verdikleri esnada kendisi sallallâhu aleyhi ve sellem onların yanında hazır bulunmadığı halde bu Kur'an'ı ona indirmiş ve bu kıssayı ona ayrıntısıyla açıklamıştır. Eğer Allah bunu kendisine vahyetmemiş olsaydı, bunu kendi kendine bilemezdi.
وَالْآيَاتُ الْمُشِيرَةُ لِإِثْبَاتِ رِسَالَتِهِ، بِدَلِيلِ إِخْبَارِهِ بِالْقِصَصِ الْمَاضِيَةِ الَّتِي لَا يُمْكِنُهُ عِلْمُ حَقَائِقِهَا إِلَّا عَنْ طَرِيقِ الْوَحْيِ كَثِيرَةٌ، كَقَوْلِهِ: وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلَامَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ الْآيَةَ [٣ \ ٤٤] .
Gerçeklerini vahiy yolu dışında bilmesi mümkün olmayan geçmiş kıssaları haber vermesi deliliyle onun risaletini ispatlamaya işaret eden ayetler pek çoktur; nitekim O'nun: { وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلَامَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ } [Âl-i İmrân 3/44] “Meryem'i hangisi himayesine alacak diye kalemlerini [kur'a için] atarlarken sen onların yanında değildin...” ayeti böyledir.
وَقَوْلِهِ: وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنَا إِلَى مُوسَى الْأَمْرَ الْآيَةَ [٢٨ \ ٤٤] .
Ve O'nun şu buyruğu: { وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنَا إِلَى مُوسَى الْأَمْرَ } [el-Kasas 28/44] “Mûsâ'ya emri vahyettiğimiz zaman sen [Tur'un] batı tarafında değildin...” ayetidir.
وَقَوْلِهِ: وَمَا كُنْتَ ثَاوِيًا فِي أَهْلِ مَدْيَنَ [٢٨ \ ٤٥] .
Ve O'nun şu buyruğu: { وَمَا كُنْتَ ثَاوِيًا فِي أَهْلِ مَدْيَنَ } [el-Kasas 28/45] “Sen Medyen halkı arasında ikamet ediyor da değildin...”
وَقَوْلِهِ: وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ نَادَيْنَا وَلَكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ الْآيَةَ [٢٨ \ ٤٦] .
Ve O'nun şu buyruğu: { وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ نَادَيْنَا وَلَكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ } [el-Kasas 28/46] “Biz [Mûsâ'ya] seslendiğimiz zaman sen Tur'un yanında da değildin; fakat Rabbinden bir rahmet olarak...” ayetidir.
وَقَوْلِهِ: مَا كَانَ لِيَ مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلَى إِذْ يَخْتَصِمُونَ إِنْ يُوحَى إِلَيَّ إِلَّا أَنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ [٣٨ \ ٦٩، ٧٠] .
Ve O'nun şu buyruğu: { مَا كَانَ لِيَ مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلَى إِذْ يَخْتَصِمُونَ إِنْ يُوحَى إِلَيَّ إِلَّا أَنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ } [Sâd 38/69, 70] “Onlar tartışırlarken Mele-i A'lâ hakkında hiçbir bilgim yoktu. Bana ancak apaçık bir uyarıcı olduğum vahyolunuyor.”
وَقَوْلِهِ: تِلْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهَا إِلَيْكَ مَا كُنْتَ تَعْلَمُهَا أَنْتَ وَلَا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هَذَا الْآيَةَ [١١ \ ٤٩] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Ve O'nun şu buyruğu: { تِلْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهَا إِلَيْكَ مَا كُنْتَ تَعْلَمُهَا أَنْتَ وَلَا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هَذَا } [Hûd 11/49] “Bunlar gayb haberlerindendir; onları sana vahyediyoruz. Bundan önce ne sen ne de kavmin onları biliyordunuz...” ayetinden diğer benzeri ayetlere kadar.
فَهَذِهِ الْآيَاتُ مِنْ أَوْضَحِ الْأَدِلَّةِ عَلَى أَنَّهُ ﷺ رَسُولٌ كَرِيمٌ، وَإِنْ كَانَتِ الْمُعْجِزَاتُ الْبَاهِرَةُ الدَّالَّةُ عَلَى ذَلِكَ أَكْثَرَ مِنَ الْحَصْرِ.
Buna delalet eden apaçık mucizeler sayılamayacak kadar çok olsa da, bu ayetler onun sallallâhu aleyhi ve sellem şerefli bir elçi olduğuna dair delillerin en açıkları arasındadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ.
Allah Teâlâ'nın: { وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ } “Onların çoğu, şirk koşmaksızın Allah'a iman etmezler.” kavli.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَالْحَسَنُ، وَمُجَاهِدٌ، وَعَامِرٌ الشَّعْبِيُّ، وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّ مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ، وَهُمُ الْكُفَّارُ مَا كَانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ بِتَوْحِيدِهِمْ لَهُ فِي رُبُوبِيَّتِهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ بِهِ غَيْرَهُ فِي عِبَادَتِهِ.
İbn Abbâs, Hasan, Mücâhid, Âmir eş-Şa'bî ve müfessirlerin çoğu şöyle demiştir: Bu ayetin anlamı; insanların çoğunun -ki onlar kâfirlerdir- ibadetinde O'na başkasını ortak koşmaksızın rubûbiyetinde O'nu birleyerek Allah'a iman etmemiş olmalarıdır.
فَالْمُرَادُ بِإِيمَانِهِمُ اعْتِرَافُهُمْ بِأَنَّهُ رَبُّهُمُ الَّذِي هُوَ خَالِقُهُمْ، وَمُدَبِّرُ شُئُونِهِمْ، وَالْمُرَادُ بِشِرْكِهِمْ عِبَادَتُهُمْ غَيْرَهُ مَعَهُ، وَالْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى كَثِيرَةٌ جِدًّا، كَقَوْلِهِ: قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَمَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ فَقُلْ أَفَلَا تَتَّقُونَ
Onların imanından maksat, O'nun kendilerini yaratan ve işlerini çekip çeviren Rableri olduğunu itiraf etmeleridir. Şirklerinden maksat ise O'nunla birlikte başkasına ibadet etmeleridir. Bu anlama delalet eden ayetler pek çoktur; nitekim O'nun şu buyruğu böyledir: { قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَمَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ فَقُلْ أَفَلَا تَتَّقُونَ }
[١٠ \ ٣١] ، وَكَقَوْلِهِ: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ [٤٣ \ ٨٧] ، وَقَوْلِهِ: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ [٤٣ \ ٩] ، وَقَوْلِهِ: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ [٢٩ \ ٦١] ، وَقَوْلِهِ: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهَا لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ [٢٩ \ ٦٣] ، وَقَوْلِهِ: قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيهَا إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلَا تَتَّقُونَ قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ يُجِيرُ وَلَا يُجَارُ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ [٢٣ \ ٨٤ - ٨٨] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
[Yûnus 10/31] “De ki: ‘Gökten ve yerden size rızık veren kimdir? Ya da işitmeye ve görmeye mâlik olan kimdir? Ölüden diriyi çıkaran, diriden ölüyü çıkaran kimdir? Bütün işleri çekip çeviren kimdir?’ ‘Allah’ diyecekler. De ki: ‘Öyleyse sakınmaz mısınız?’”; ve O'nun şu buyruğu: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ } [ez-Zuhruf 43/87] “Andolsun onlara kendilerini kimin yarattığını sorsan, mutlaka ‘Allah’ derler. O halde nasıl döndürülüyorlar?”; ve O'nun şu buyruğu: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ } [ez-Zuhruf 43/9] “Andolsun onlara: ‘Gökleri ve yeri kim yarattı?’ diye sorsan, mutlaka ‘Onları o Azîz ve Alîm olan yarattı’ derler.”; ve O'nun şu buyruğu: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ } [el-Ankebût 29/61] “Andolsun onlara: ‘Gökleri ve yeri yaratan, güneşi ve ayı emre amade kılan kimdir?’ diye sorsan, mutlaka ‘Allah’ derler. O halde nasıl döndürülüyorlar?”; ve O'nun şu buyruğu: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهَا لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ } [el-Ankebût 29/63] “Andolsun onlara: ‘Gökten su indirip de onunla yeri ölümünden sonra dirilten kimdir?’ diye sorsan, mutlaka ‘Allah’ derler. De ki: ‘Hamd Allah'a aittir.’ Fakat onların çoğu akıl erdirmezler.”; ve O'nun şu buyruğu: { قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيهَا إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلَا تَتَّقُونَ قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ يُجِيرُ وَلَا يُجَارُ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ } [el-Mü'minûn 23/84-88] “De ki: ‘Eğer biliyorsanız, yer ve onda bulunanlar kime aittir?’ ‘Allah'a aittir’ diyecekler. De ki: ‘Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?’ De ki: ‘Yedi göğün Rabbi ve yüce Arş'ın Rabbi kimdir?’ ‘Allah'a aittir’ diyecekler. De ki: ‘Hâlâ sakınmaz mısınız?’ De ki: ‘Eğer biliyorsanız, her şeyin melekûtu [hükümranlığı] elinde olan, koruyup gözeten fakat kendisine karşı korunulamayan kimdir?’ ‘Allah'a aittir’ diyecekler. De ki: ‘O halde nasıl büyüleniyorsunuz?’” şeklindeki ve diğer ayetlerdir.
وَمَعَ هَذَا فَإِنَّهُمْ قَالُوا: أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلَهًا وَاحِدًا إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عُجَابٌ [٣٨ \ ٥] .
Bununla birlikte onlar şöyle demişlerdir: { أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلَهًا وَاحِدًا إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عُجَابٌ } [Sâd 38/5] “İlâhları tek bir ilâh mı yaptı? Doğrusu bu, şaşılacak bir şeydir!”
وَهَذِهِ الْآيَاتُ الْقُرْآنِيَّةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ تَوْحِيدَ الرُّبُوبِيَّةِ لَا يُنْقِذُ مِنَ الْكُفْرِ إِلَّا إِذَا كَانَ مَعَهُ تَوْحِيدُ الْعِبَادَةِ، أَيْ عِبَادَةُ اللَّهِ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، وَيَدُلُّ لِذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ [١٢ \ ١٠٦] .
Bu Kur'an ayetleri, yanında ibadet tevhidi -yani hiçbir ortağı olmaksızın yalnızca Allah'a ibadet etmek- bulunmadıkça rubûbiyet tevhidinin insanı küfürden kurtarmayacağına delalet etmektedir. Buna Allah Teâlâ'nın şu buyruğu delildir: { وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ } [Yûsuf 12/106] “Onların çoğu, şirk koşmaksızın Allah'a iman etmezler.”
وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ إِشْكَالٌ: وَهُوَ أَنَّ الْمُقَرَّرَ فِي عِلْمِ الْبَلَاغَةِ أَنَّ الْحَالَ قَيْدٌ لِعَامِلِهَا وَصْفٌ لِصَاحِبِهَا، وَعَلَيْهِ فَإِنَّ عَامِلَ هَذِهِ الْجُمْلَةِ الْحَالِيَّةِ الَّذِي هُوَ " يُؤْمِنُ " مُقَيَّدٌ بِهَا، فَيَصِيرُ الْمَعْنَى تَقْيِيدُ إِيمَانِهِمْ بِكَوْنِهِمْ مُشْرِكِينَ، وَهُوَ مُشْكِلٌ لِمَا بَيْنَ الْإِيمَانِ وَالشِّرْكِ مِنَ الْمُنَافَاةِ.
Bu yüce ayette bir müşkil (çözülmesi gereken mesele) vardır: Belâgat ilminde mukarrer olan (yerleşmiş kural), hâlin âmili için bir kayıt, sahibi için ise bir vasıf olmasıdır. Buna göre, bu hâl cümlesinin âmili olan "iman ederler" (يُؤْمِنُ) fiili onunla kayıtlanmış olur; böylece mana onların imanını müşrik olmaları hâliyle kayıtlamak haline gelir. İman ile şirk arasındaki zıtlıktan dolayı bu durum müşkil olmaktadır.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: لَمْ أَرَ مَنْ شَفَى الْغَلِيلَ فِي هَذَا الْإِشْكَالِ، وَالَّذِي يَظْهَرُ لِي وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ أَنَّ هَذَا الْإِيمَانَ الْمُقَيَّدَ بِحَالِ الشِّرْكِ إِنَّمَا هُوَ إِيمَانٌ لُغَوِيٌّ لَا شَرْعِيٌّ ; لِأَنَّ مَنْ يَعْبُدُ مَعَ اللَّهِ غَيْرَهُ لَا يَصْدُقُ عَلَيْهِ اسْمُ الْإِيمَانِ الْبَتَّةَ شَرْعًا.
Bunu kaydeden [Şenkîtî] -Allah onu affetsin- der ki: Bu müşkilde susuzluğu gideren (tatmin edici bir açıklama yapan) bir kimse görmedim. Bana zahir olan -en doğrusunu Allah Teâlâ bilir- şudur ki: Şirk hâliyle kayıtlanmış olan bu iman, şer'î değil lügavî (sözlük anlamında) bir imandır; çünkü Allah ile beraber başkasına ibadet eden kimseye şer'an kesinlikle iman ismi verilemez.
أَمَّا الْإِيمَانُ اللُّغَوِيُّ فَهُوَ يَشْمَلُ كُلَّ تَصْدِيقٍ، فَتَصْدِيقُ الْكَافِرِ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْخَالِقُ الرَّازِقُ يَصْدُقُ عَلَيْهِ اسْمُ الْإِيمَانِ لُغَةً مَعَ كُفْرِهِ بِاللَّهِ، وَلَا يَصْدُقُ عَلَيْهِ اسْمُ الْإِيمَانِ شَرْعًا.
Lügavî imana gelince; o her tasdiki kapsar. Dolayısıyla kâfirin Allah'ın yaratıcı ve rızık verici olduğunu tasdik etmesi, Allah'ı inkâr etmesiyle birlikte lügat açısından iman ismini alsa da, şer'an ona iman ismi verilemez.
وَإِذَا حَقَّقْتَ ذَلِكَ عَلِمْتَ أَنَّ الْإِيمَانَ اللُّغَوِيَّ يُجَامِعُ الشِّرْكَ فَلَا إِشْكَالَ فِي تَقْيِيدِهِ بِهِ، وَكَذَلِكَ الْإِسْلَامُ الْمَوْجُودُ دُونَ الْإِيمَانِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلَكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمَانُ فِي قُلُوبِكُمْ [٤٩ \ ١٤] ، فَهُوَ الْإِسْلَامُ اللُّغَوِيُّ ; لِأَنَّ الْإِسْلَامَ الشَّرْعِيَّ لَا يُوجَدُ مِمَّنْ لَمْ يَدْخُلِ الْإِيمَانُ فِي قَلْبِهِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bunu tahkik ettiğinde lügavî imanın şirk ile bir arada bulunabileceğini anlarsın; dolayısıyla onunla kayıtlanmasında bir müşkillik kalmaz. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلَكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمَانُ فِي قُلُوبِكُمْ } [el-Hucurât 49/14] “De ki: ‘İman etmediniz; fakat ‘teslim olduk (müslüman olduk)’ deyin; henüz iman kalplerinize girmiş değildir’” kavlinde iman bulunmaksızın var olan İslâm da lügavî İslâm'dır; zira kalbine iman girmemiş kimsede şer'î İslâm bulunmaz. İlim ise Allah Teâlâ katındadır.
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: " نَزَلَتْ آيَةُ وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ [١٢ \ ١٠٦] ، فِي قَوْلِ الْكُفَّارِ فِي تَلْبِيَتِهِمْ: لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ إِلَّا شَرِيكًا هُوَ لَكَ تَمْلِكُهُ وَمَا مَلَكَ، وَهُوَ رَاجِعٌ إِلَى مَا ذَكَرْنَا.
Bazı âlimler şöyle demiştir: "{ وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ } [Yûsuf 12/106] “Onların çoğu, şirk koşmaksızın Allah'a iman etmezler” ayeti, kâfirlerin telbiyelerindeki şu sözleri hakkında inmiştir: 'Lebbeyk! Senin hiçbir ortağın yoktur; ancak Sana ait olan, Senin mâlik olduğun ve onun mâlik olduğu her şeye mâlik olduğun bir ortak müstesna.' Bu da zikrettiğimiz hususa racidir (dönmektedir).
قَوْلُهُ تَعَالَى: لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبَابِ.
Allah Teâlâ'nın: { لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبَابِ } “Andolsun ki onların kıssalarında akıl sahipleri için bir ibret vardır.” kavli.
ذَكَرَ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ فِي أَخْبَارِ الْمُرْسَلِينَ مَعَ أُمَمِهِمْ، وَكَيْفَ نَجَّى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَأَهْلَكَ الْكَافِرِينَ - عِبْرَةً لِأُولِي الْأَلْبَابِ، أَيْ عِظَةً لِأَهْلِ الْعُقُولِ.
Allah Celle ve Alâ bu ayette, peygamberlerin ümmetleriyle olan haberlerinde ve Allah'ın müminleri nasıl kurtarıp kâfirleri nasıl helak ettiğinde akıl sahipleri için bir ibret -yani basiret/akıl sahipleri için bir öğüt- bulunduğunu zikretmiştir.
وَبَيَّنَ هَذَا الْمَعْنَى فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ، كَقَوْلِهِ فِي قَوْمِ لُوطٍ: وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ وَبِاللَّيْلِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ [٣٧ \ ١٣٧] ، كَمَا تَقَدَّمَتِ الْإِشَارَةُ إِلَيْهِ مِرَارًا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bu manayı birçok ayette beyan etmiştir; nitekim Lût'un kavmi hakkında: { وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ وَبِاللَّيْلِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ } [es-Sâffât 37/137] “Şüphesiz siz sabahleyin ve geceleyin onların yanından geçip duruyorsunuz. Hâlâ akıl etmez misiniz?” buyurduğu gibi. Daha önce buna defalarca işaret edilmişti. İlim ise Allah Teâlâ katındadır.