قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لَا يُوقِنُونَ. قَدْ قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ «بَنِي إِسْرَائِيلَ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُومًا مَخْذُولًا [١٧ \ ٢٢] ، أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ بَيَّنَ فِي بَعْضِ الْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ أَنَّهُ يُخَاطِبُ النَّبِيَّ ﷺ بِخِطَابٍ لَا يُرِيدُ بِهِ نَفْسَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَإِنَّمَا يُرِيدُ بِهِ التَّشْرِيعَ.
Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَلَا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لَا يُوقِنُونَ } “Kesin bir inanca sahip olmayanlar sakın seni gevşekliğe sevk etmesin (yolundan çevirmesin).” İsrâ Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { لَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُومًا مَخْذُولًا } [İsrâ 17/22] “Allah ile birlikte başka bir ilah edinme; sonra kınanmış ve kendi başına terk edilmiş olarak kalakalırsın.” buyruğunu açıklarken, Yüce Allah'ın bazı Kur'an ayetlerinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e, bizzat Allah Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem'in şahsını değil de teşriyi (hüküm koymayı) kastettiği bir hitapla hitap ettiğini açıkladığını belirtmiştik.
وَبَيَّنَّا أَنَّ مِنْ أَصْرَحِ الْآيَاتِ فِي ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى مُخَاطِبًا لَهُ ﷺ: إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ الْآيَةَ [١٧ \ ٢٣] ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ وَالِدَيْهِ قَدْ مَاتَا قَبْلَ نُزُولِ: إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا، بِزَمَنٍ طَوِيلٍ، فَلَا وَجْهَ الْبَتَّةَ لِاشْتِرَاطِ بُلُوغِهِمَا، أَوْ بُلُوغِ أَحَدِهِمَا الْكِبَرَ عِنْدَهُ، بَلِ الْمُرَادُ تَشْرِيعُ بِرِّ الْوَالِدَيْنِ لِأُمَّتِهِ، بِخِطَابِهِ ﷺ.
Yine açıklamıştık ki bu husustaki en açık ayetlerden biri, Yüce Allah'ın ona (sallallâhu aleyhi ve sellem) hitaben buyurduğu şu ayettir: { إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ } [İsrâ 17/23] “Onlardan biri veya her ikisi senin yanında yaşlılığa ulaşırsa, sakın onlara ‘öf’ bile deme...” Bilindiği üzere, { إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا } “Onlardan biri veya her ikisi senin yanında yaşlılığa ulaşırsa” ayetinin inmesinden çok uzun bir süre önce [Peygamber'in] anne ve babası vefat etmişti. Dolayısıyla ikisinin veya birisinin onun yanında yaşlılığa ulaşmasının şart kılınmasının [şahsı açısından] hiçbir anlamı yoktur; bilakis murat, ona (sallallâhu aleyhi ve sellem) hitap edilerek ümmetine anne babaya iyilik etmenin hükmünün konulmasıdır (teşri).
وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَ مَنْ يَقُولُ: إِنَّ الْخِطَابَ فِي قَوْلِهِ: إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا، لِمَنْ يَصِحُّ خِطَابُهُ مِنَ الْمُكَلَّفِينَ، وَأَنَّهُ كَقَوْلِ طَرَفَةَ بْنِ الْعَبْدِ:
Bil ki, { إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا } “Onlardan biri veya her ikisi senin yanında yaşlılığa ulaşırsa” buyruğundaki hitabın, mükelleflerden kendisine hitap edilmesi sahih olan herkese yönelik olduğunu ve bunun Tarafe b. el-Abd'ın şu sözü gibi olduğunu söyleyen kimsenin görüşü:
سَتُبْدِي لَكَ الْأَيَّامُ مَا كُنْتَ جَاهِلًا
“Günler sana bilmediğin şeyleri gösterecektir...”
. . . . . . . . . . . . . خِلَافُ الصَّوَابِ.
. . . . . . . . . . . . . doğruya aykırıdır.
وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ بَعْدَ ذِكْرِ الْمَعْطُوفَاتِ، عَلَى قَوْلِهِ: فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ [١٧ \ ٢٣] ، ذَلِكَ مِمَّا أَوْحَى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ الْآيَةَ [١٧ \ ٣٩] ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ قَوْلَهُ: ذَلِكَ مِمَّا أَوْحَى إِلَيْكَ رَبُّكَ خِطَابٌ لَهُ ﷺ، كَمَا تَرَى. وَذَكَرْنَا بَعْضَ الشَّوَاهِدِ الْعَرَبِيَّةِ عَلَى خِطَابِ الْإِنْسَانِ، مَعَ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْخِطَابِ فِي الْحَقِيقَةِ غَيْرُهُ.
Bunun delili ise, { فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ } [İsrâ 17/23] “onlara ‘öf’ bile deme” buyruğuna atfedilen hususları zikrettikten sonra gelen: { ذَلِكَ مِمَّا أَوْحَى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ } [İsrâ 17/39] “İşte bunlar, Rabbinin sana vahyettiği hikmetlerdendir...” buyruğudur. Görüldüğü üzere, { ذَلِكَ مِمَّا أَوْحَى إِلَيْكَ رَبُّكَ } “İşte bunlar, Rabbinin sana vahyettiği...” buyruğunun ona (sallallâhu aleyhi ve sellem) hitap olduğu malumdur. Hitapta gerçekte kastedilen başkası olduğu halde [belli bir] insana hitap edilmesine dair Arap dilinden bazı şahitleri de zikretmiştik.
وَبِهَذَا تَعْلَمُ أَنَّ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لَا يُوقِنُونَ، وَقَوْلِهِ: لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ [٣٩ \ ٦٥] ، وَقَوْلِهِ: وَلَا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِمًا أَوْ كَفُورًا [٧٦ \ ٢٤] ، وَقَوْلِهِ: لَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ [١٧ \ ٢٢] ، يُرَادُ بِهِ التَّشْرِيعُ لِأُمَّتِهِ ;
İşte buradan anlarsın ki Yüce Allah'ın: { وَلَا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لَا يُوقِنُونَ } “Kesin bir inanca sahip olmayanlar sakın seni gevşekliğe sevk etmesin”, { لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } [Zümer 39/65] “Andolsun, eğer ortak koşarsan amelin mutlaka boşa gider”, { وَلَا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِمًا أَوْ كَفُورًا } [İnsân 76/24] “Onlardan hiçbir günahkâra veya nanköre boyun eğme” ve { لَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ } [İsrâ 17/22] “Allah ile birlikte başka bir ilah edinme” gibi buyruklarıyla ümmetine teşri (hüküm koymak) kastedilmektedir;
لِأَنَّهُ ﷺ مَعْصُومٌ مِنْ ذَلِكَ الْكُفْرِ الَّذِي نُهِيَ عَنْهُ.
Çünkü o sallallâhu aleyhi ve sellem, nehyedildiği o küfürden masumdur (korunmuştur).
فَائِدَةٌ.
Faydalı Bir Bilgi (Fâide).
رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ ﵁ نَادَاهُ رَجُلٌ مِنَ الْخَوَارِجِ فِي صَلَاةِ الْفَجْرِ، فَقَالَ: وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ [٣٩ \ ٦٥] ، فَأَجَابَهُ عَلِيٌّ ﵁ وَهُوَ فِي الصَّلَاةِ: فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلَا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لَا يُوقِنُونَ.
Müminlerin emiri Ali b. Ebî Tâlib'e radıyallâhu anh sabah namazında Hâricîlerden bir adamın seslenerek: { وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ } [Zümer 39/65] “Andolsun, sana da senden öncekilere de şöyle vahyolunmuştur: ‘Eğer ortak koşarsan, amelin kesinlikle boşa gider ve mutlaka hüsrana uğrayanlardan olursun!’” dediği, Ali'nin radıyallâhu anh de namazda iken ona: { فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلَا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لَا يُوقِنُونَ } “Artık sen sabret; şüphesiz Allah'ın vaadi haktır. Kesin bir inanca sahip olmayanlar sakın seni gevşekliğe sevk etmesin (yolundan çevirmesin).” diyerek cevap verdiği birçok yoldan rivayet edilmiştir.