غَرَّاءُ فَرْعَاءُ مَصْقُولٌ عَوَارِضُهَا ... تَمْشِي الْهُوَيْنَا كَمَا يَمْشِي الْوَجَى الْوَحِلُ
Ak alınlı, gür ve uzun saçlıdır; yan dişleri parlatılmış gibidir... Ağır ağır yürür, tıpkı ayakları ağrıyanın çamurda yürüdüğü gibi.
كَأَنَّ مِشْيَتَهَا مِنْ بَيْتِ جَارَتِهَا ... مَرُّ السَّحَابَةِ لَا رَيْثٌ وَلَا عَجَلُ
Komşusunun evinden [kendi evine doğru] yürüyüşü sanki bulutun geçişi gibidir; ne yavaştır ne de aceleci.
لَيْسَتْ كَمَنْ يَكْرَهُ الْجِيرَانُ طَلْعَتَهَا ... وَلَا تَرَاهَا لِسِرِّ الْجَارِ تَخْتَتِلُ
Komşuların görünmesinden hoşlanmadığı kimseler gibi değildir; komşunun sırrını gizlice gözetlediğini de göremezsin.
فَقَالَ لَهُ: قَاتَلَكَ اللَّهُ، تَسْتَحْسِنُ غَيْرَ الْحَسَنِ هَذِهِ الْمَوْصُوفَةُ خَرَّاجَةٌ وَلَّاجَةٌ، وَالْخَرَّاجَةُ الْوَلَّاجَةُ لَا خَيْرَ فِيهَا وَلَا مَلَاحَةَ لَهَا، فَهَلَّا قَالَ كَمَا قَالَ أَبُو قَيْسِ بْنُ الْأَسْلَتِ:
[Dinleyen adam] ona şöyle dedi: “Allah seni kahretsin! Güzel olmayanı güzel buluyorsun. Bu vasfedilen [kadın], zırt pırt dışarı çıkan ve içeri giren biridir. Çokça dışarı çıkıp içeri giren kadında ise hiçbir hayır ve güzellik yoktur. Nitekim Ebû Kays b. el-Eslet'in dediği gibi söyleseydi ya:”
وَتَكْسَلُ عَنْ جَارَاتِهَا فَيَزُرْنَهَا ... وَتَعْتَلُّ مِنْ إِتْيَانِهِنَّ فَتُعْذَرُ
Komşularına gitmekte üşengeçlik gösterir de onlar onu ziyarete gelir; onların yanına gitmemek için mazeretler ileri sürer de mazur görülür.
قَوْلُهُ تَعَالَى: أَذَلِكَ خَيْرٌ نُزُلًا أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ. قَدْ قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ بِالْقُرْآنِ فِي سُورَةِ «الْفُرْقَانِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ أَذَلِكَ خَيْرٌ أَمْ جَنَّةُ الْخُلْدِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ [٢٥ \ ١٥] .
Yüce Allah'ın: { أَذَلِكَ خَيْرٌ نُزُلًا أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ } “Ziyafet olarak bu mu daha hayırlıdır, yoksa zakkum ağacı mı?” buyruğu. Kur'an ile açıklamasını daha önce Furkân Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { قُلْ أَذَلِكَ خَيْرٌ أَمْ جَنَّةُ الْخُلْدِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ } “De ki: 'Bu mu daha hayırlı, yoksa takva sahiplerine vaad olunan ebedîlik cenneti mi?'” [Furkân 25/15] buyruğu üzerine konuşurken işlemiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّا جَعَلْنَاهَا فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ الْآيَةَ. قَدْ قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ فِي سُورَةِ «بَنِي إِسْرَائِيلَ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ [١٧ \ ٦٠] .
Yüce Allah'ın: { إِنَّا جَعَلْنَاهَا فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ } “Biz onu zalimler için bir imtihan kıldık. Gerçekten o, cehennemin ta dibinde çıkan bir ağaçtır...” [Sâffât 37/63-64] ayeti. Açıklamasını daha önce Benî İsrâîl (İsrâ) Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ } “Sana gösterdiğimiz o rüyayı da Kur'an'da lanetlenen ağacı da sırf insanları sınamak için kıldık.” [İsrâ 17/60] buyruğu üzerine konuşurken vermiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنَّهُمْ لَآكِلُونَ مِنْهَا فَمَالِئُونَ مِنْهَا الْبُطُونَ ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْهَا لَشَوْبًا مِنْ حَمِيمٍ. مَا ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مِنْ أَنَّ الْكُفَّارَ فِي النَّارِ يَأْكُلُونَ مِنْ شَجَرَةِ الزَّقُّومِ، فَيَمْلَئُونَ مِنْهَا بُطُونَهُمْ، وَيَجْمَعُونَ مَعَهَا: لَشَوْبًا مِنْ حَمِيمٍ، أَيْ: خَلْطًا مِنَ الْمَاءِ الْبَالِغِ غَايَةَ الْحَرَارَةِ، جَاءَ مُوَضَّحًا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي «الْوَاقِعَةِ» : ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ لَآكِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ فَمَالِئُونَ مِنْهَا الْبُطُونَ فَشَارِبُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْحَمِيمِ فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ [٥٦ \ ٥١ - ٥٢] . وَقَوْلِهِ: شُرْبَ الْهِيمِ، الْهِيمُ: جَمْعُ أَهْيَمَ وَهَيْمَاءَ وَهِيَ النَّاقَةُ مَثَلًا الَّتِي أَصَابَهَا الْهُيَامُ، وَهُوَ شِدَّةُ الْعَطَشِ بِحَيْثُ لَا يَرْوِيهَا كَثْرَةُ شَرَابِ الْمَاءِ فَهِيَ تَشْرَبُ كَثِيرًا مِنَ الْمَاءِ، وَلَا تَزَالُ مَعَ ذَلِكَ فِي شِدَّةِ الْعَطَشِ. وَمِنْهُ قَوْلُ غَيْلَانَ ذِي الرُّمَّةِ:
Yüce Allah'ın: { فَإِنَّهُمْ لَآكِلُونَ مِنْهَا فَمَالِئُونَ مِنْهَا الْبُطُونَ ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْهَا لَشَوْبًا مِنْ حَمِيمٍ } “Şüphesiz onlar ondan yiyecekler ve karınlarını onunla dolduracaklardır. Sonra şüphesiz onlar için bunun üzerine kaynar sudan bir karışım vardır.” buyruğu. Yüce Allah'ın bu ayet-i kerimede kafirlerin cehennemde zakkum ağacından yiyecekleri, karınlarını onunla dolduracakları ve bununla birlikte { لَشَوْبًا مِنْ حَمِيمٍ }, yani aşırı derecede kaynar sudan bir karışımı birleştirecekleri şeklinde zikrettiği husus, buradan başka yerlerde açıklanmıştır; nitekim Vâkıa Suresi'nde Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ لَآكِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ فَمَالِئُونَ مِنْهَا الْبُطُونَ فَشَارِبُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْحَمِيمِ فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ } “Sonra siz, ey sapıklar ve yalancılar! Mutlaka bir ağaçtan, zakkumdan yiyeceksiniz. Karınlarınızı ondan dolduracaksınız. Üstüne de kaynar sudan içeceksiniz; susuzluktan yanıp tutuşan develerin içişi gibi içeceksiniz.” [Vâkıa 56/51-55]. [Ayette geçen] { شُرْبَ الْهِيمِ } ifadesindeki el-Hîm (الْهِيمُ); ehyem (أَهْيَمَ) ve heymâ (هَيْمَاءَ) kelimelerinin çoğuludur. Bu da mesela hüyâm (الْهُيَامُ) hastalığına yakalanmış dişi deve demektir. Hüyâm ise aşırı susuzluktur; öyle ki çok su içse bile suya kanmaz, çok su içer ama buna rağmen aşırı susuzluğu devam eder. Gaylân Zü'r-Rımme'nin şu sözü bundandır:
فَأَصْبَحْتُ كَالْهَيْمَاءِ لَا الْمَاءُ مُبَرِّدٌ ... صَدَاهَا وَلَا يَقْضِي عَلَيْهَا هُيَامُهَا
Ben, suyun susuzluğunu dindirmediği ve susuzluk hastalığının da kendisini öldürmediği [susuzluk hastası] deve gibi oldum.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي «الْوَاقِعَةِ» : فَشَارِبُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْحَمِيمِ فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ [٥٦ \ ٥٤ - ٥٥] ، يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الشَّوْبَ، أَيِ: الْخَلْطُ مِنَ الْحَمِيمِ الْمَخْلُوطِ لَهُمْ بِشَجَرَةِ الزَّقُّومِ الْمَذْكُورِ هُنَا فِي «الصَّافَّاتِ» ، أَنَّهُ شَوْبٌ كَثِيرٌ مِنَ الْحَمِيمِ لَا قَلِيلٌ.
Yüce Allah'ın Vâkıa Suresi'ndeki: { فَشَارِبُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْحَمِيمِ فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ } “Üstüne de kaynar sudan içeceksiniz; susuzluktan yanıp tutuşan develerin içişi gibi içeceksiniz.” [Vâkıa 56/54-55] buyruğu; burada Sâffât Suresi'nde zikredilen ve zakkum ağacına karıştırılan şevbin, yani kaynar su karışımının az değil, çok miktarda kaynar su karışımı olduğuna delalet eder.
وَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ: لَشَوْبًا مِنْ حَمِيمٍ، الشَّوْبُ: الْخَلْطُ، وَالشَّوْبُ وَالشُّوبُ لُغَتَانِ، كَالْفَقْرِ وَالْفُقْرِ، وَالْفَتْحُ أَشْهَرٌ. قَالَ الْفَرَّاءُ: شَابَ طَعَامَهُ وَشَرَابَهُ إِذَا خَلَطَهُمَا بِشَيْءٍ يَشُوبُهُمَا شَوْبًا وَشِيَابَةً، انْتَهَى مِنْهُ.
Ebû Abdillâh el-Kurtubî bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: “{ لَشَوْبًا مِنْ حَمِيمٍ } ifadesindeki eş-Şevb (الشَّوْبُ): Karışım demektir. Şevb (الشَّوْبُ) ve şûb (الشُّوبُ), fakr ve fukr gibi iki farklı lehçedir; fethalı olanı daha meşhurdur. Ferrâ şöyle demiştir: Bir kimse yemeğini ve içeceğini bir şeyle karıştırdığı zaman شَابَ طَعَامَهُ وَشَرَابَهُ يَشُوبُهُمَا شَوْبًا وَشِيَابَةً denir.” [Kurtubî'den nakil] bitti.
قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آبَاءَهُمْ ضَالِّينَ فَهُمْ عَلَى آثَارِهِمْ يُهْرَعُونَ. مَا دَلَّتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنْ أَنَّ الْكُفَّارَ الَّذِينَ أَرْسَلَ إِلَيْهِمْ نَبِيُّنَا ﷺ: إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آبَاءَهُمْ، أَيْ: وَجَدُوهُمْ عَلَى الْكُفْرِ، وَعِبَادَةِ الْأَوْثَانِ، فَهُمْ عَلَى آثَارِهِمْ يُهْرَعُونَ
Yüce Allah'ın: { إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آبَاءَهُمْ ضَالِّينَ فَهُمْ عَلَى آثَارِهِمْ يُهْرَعُونَ } “Çünkü onlar, babalarını sapıklıkta buldular da kendileri de onların izleri üzerinde koşturuluyorlar.” buyruğu. Bu ayet-i kerimenin delalet ettiği; Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerine gönderildiği kafirlerin babalarını küfür ve putlara ibadet üzere buldukları ve kendilerinin de onların izleri üzerinde koşturuldukları,
أَيْ: يَتْبَعُونَهُمْ فِي ذَلِكَ الضَّلَالِ وَالْكُفْرِ مُسْرِعِينَ فِيهِ، جَاءَ مُوَضَّحًا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى عَنْهُمْ: قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا [٢ \ ١٧٠] ، وَقَوْلِهِ عَنْهُمْ: قَالُوا حَسْبُنَا مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا [٥ \ ١٠٤] ، وَقَوْلِهِ عَنْهُمْ: إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُقْتَدُونَ [٤٣ \ ٢٣] ، وَقَوْلِهِ عَنْهُمْ: إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنَا تُرِيدُونَ أَنْ تَصُدُّونَا عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا الْآيَةَ [١٤ \ ١٠] . وَرَدُّ اللَّهِ عَلَيْهِمْ فِي الْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ مَعْرُوفٌ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ [٢ \ ١٧٠] ، وَقَوْلِهِ: أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ [٥ \ ١٠٤] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: قَالَ أَوَلَوْ جِئْتُكُمْ بِأَهْدَى مِمَّا وَجَدْتُمْ عَلَيْهِ آبَاءَكُمْ [٤٣ \ ٢٤] .
yani o sapıklık ve küfürde acele ederek onların peşinden gittikleri hususu buradan başka yerlerde açıklanmıştır; nitekim Yüce Allah onlardan naklen şöyle buyurmuştur: { قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا } “'Hayır, biz babalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız' dediler” [Bakara 2/170], onlardan naklen: { قَالُوا حَسْبُنَا مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا } “'Babalarımızı üzerinde bulduğumuz şey bize yeter' dediler” [Mâide 5/104], onlardan naklen: { إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُقْتَدُونَ } “'Biz babalarımızı bir din üzere bulduk ve biz onların izlerine uymaktayız' [dediler]” [Zuhruf 43/23] ve onlardan naklen: { إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنَا تُرِيدُونَ أَنْ تَصُدُّونَا عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا } “'Siz de bizim gibi birer beşerden başka bir şey değilsiniz. Bizi atalarımızın taptıklarından alıkoymak istiyorsunuz...'” [İbrâhîm 14/10]. Allah'ın Kur'an ayetlerindeki onlara verdiği cevap ise bilinmektedir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ } “Ya babaları hiçbir şey akıl edemeyen ve doğru yolda olmayan kimseler idiyseler de mi?” [Bakara 2/170], { أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ } “Ya babaları hiçbir şey bilmiyor ve doğru yolda değiller idiyse de mi?” [Mâide 5/104] ve { قَالَ أَوَلَوْ جِئْتُكُمْ بِأَهْدَى مِمَّا وَجَدْتُمْ عَلَيْهِ آبَاءَكُمْ } “[Peygamber de:] 'Size atalarınızı üzerinde bulduğunuz şeyden daha doğrusunu getirmiş olsam da mı?' dedi” [Zuhruf 43/24].
وَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَهُمْ عَلَى آثَارِهِمْ، أَيْ: فَهُمْ عَلَى اتِّبَاعِهِمْ وَالِاقْتِدَاءِ بِهِمْ فِي الْكُفْرِ وَالضَّلَالِ ; كَمَا قَالَ تَعَالَى عَنْهُمْ: وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُقْتَدُونَ [٤٣ \ ٢٣] .
Yüce Allah'ın bu ayet-i kerimedeki: { فَهُمْ عَلَى آثَارِهِمْ } buyruğu; yani onlar küfür ve sapıklıkta onlara tabi olmakta ve onları taklit etmektedirler; nitekim Yüce Allah onlar hakkında: { وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُقْتَدُونَ } “...ve biz onların izlerine uymaktayız” [Zuhruf 43/23] buyurmuştur.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: يُهْرَعُونَ، قَدْ قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ «هُودٍ» ، أَنَّ مَعْنَى: يُهْرَعُونَ: يُسْرِعُونَ وَيُهَرْوِلُونَ، وَأَنَّ مِنْهُ قَوْلُ مُهَلْهِلٍ:
Yüce Allah'ın bu ayet-i kerimedeki: { يُهْرَعُونَ } buyruğu hakkında, daha önce Hûd Suresi'nde { يُهْرَعُونَ } kelimesinin 'acele ederler, koşarlar' anlamına geldiğini ve Mühelhil'in şu sözünün bundandır olduğunu belirtmiştik:
فَجَاءُوا يُهْرَعُونَ وَهُمْ أُسَارَى ... تَقُودُهُمْ عَلَى رَغْمِ الْأُنُوفِ
Burunları sürtülerek onları sürüklediğin halde esirler olarak koşa koşa geldiler.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ [٣٧ \ ٧١] . قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الَّتِي بِمَعْنَاهُ فِي سُورَةِ «يس» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ عَلَى أَكْثَرِهِمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ [٣٦ \ ٧] ، وَفِي سُورَةِ «الْأَنْعَامِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ الْآيَةَ [٦ \ ١١٦] .
Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ } “Andolsun ki onlardan önce, evvelkilerin çoğu da sapmıştı.” [Sâffât 37/71] buyruğu. Bu anlamdaki ayetleri daha önce Yâsîn Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ عَلَى أَكْثَرِهِمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } “Andolsun ki onların çoğunun üzerine o söz hak olmuştur; artık onlar inanmazlar.” [Yâsîn 36/7] buyruğu üzerine ve En'âm Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Yeryüzünde bulunanların çoğuna uyarsan, seni Allah'ın yolundan saptırırlar...” [En'âm 6/116] buyruğu üzerine konuşurken zikretmiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ نَادَانَا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ وَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ وَجَعَلْنَا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْبَاقِينَ.
Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ نَادَانَا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ وَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ وَجَعَلْنَا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْبَاقِينَ } “Andolsun ki Nuh bize seslenip yakarmıştı da ne güzel icabet eden olmuştuk! Onu ve ailesini o büyük sıkıntıdan kurtardık. Ve onun neslini kalıcı olanlar kıldık.” [Sâffât 37/75-77] buyruğu.
تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ بِالْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ، وَتَفْسِيرُهُ فِي سُورَةِ «الْأَنْبِيَاءِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَنُوحًا إِذْ نَادَى مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنَا لَهُ فَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ الْآيَةَ [٢١ \ ٧٦] .
Bunun Kur'an ayetleriyle açıklaması ve tefsiri daha önce Enbiyâ Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { وَنُوحًا إِذْ نَادَى مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنَا لَهُ فَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ } “Nuh da daha önce bize seslenip yakarmıştı da biz onun duasını kabul etmiştik; onu ve ailesini o büyük sıkıntıdan kurtarmıştık...” [Enbiyâ 21/76] buyruğu üzerine konuşurken geçmişti.
قَوْلُهُ تَعَالَى: إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَاذَا تَعْبُدُونَ أَئِفْكًا آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ.
Yüce Allah'ın: { إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَاذَا تَعْبُدُونَ أَئِفْكًا آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ } “Hani o, babasına ve kavmine şöyle demişti: 'Siz neye tapıyorsunuz? Bir iftira olarak Allah'tan başka ilahlar mı istiyorsunuz?'” [Sâffât 37/85-86] buyruğu.
قَدْ قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ بِالْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ بِكَثْرَةٍ فِي سُورَةِ «مَرْيَمَ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلَا يُبْصِرُ وَلَا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئًا الْآيَةَ [١٩ \ ٤١ - ٤٢] .
Bunun Kur'an ayetleriyle pek çok açıklamasını daha önce Meryem Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلَا يُبْصِرُ وَلَا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئًا } “Kitap'ta İbrahim'i de an. Şüphesiz o, dosdoğru bir nebi idi. Hani o babasına şöyle demişti: 'Babacığım! İşitmeyen, görmeyen ve sana hiçbir fayda sağlamayan şeylere niçin tapıyorsun?...'” [Meryem 19/41-42] buyruğu üzerine konuşurken sunmuştuk.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَالَ إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي سَيَهْدِينِ رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلِيمٍ، إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ.
Yüce Allah'ın: { وَقَالَ إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي سَيَهْدِينِ رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلِيمٍ } “[İbrahim] dedi ki: 'Şüphesiz ben Rabbime gidiyorum, O bana doğru yolu gösterecektir. Rabbim! Bana salihlerden [bir evlat] bağışla.' Biz de onu halim bir erkek çocukla müjdeledik.” buyruğundan Yüce Allah'ın: { وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ } “Ve ona fidye olarak büyük bir kurbanlık verdik.” buyruğuna kadar olan ayetler.
اعْلَمْ أَوَّلًا: أَنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا فِي هَذَا الْغُلَامِ الَّذِي أُمِرَ إِبْرَاهِيمُ فِي الْمَنَامِ بِذَبْحِهِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ رُؤْيَا الْأَنْبِيَاءِ وَحْيٌ، ثُمَّ لَمَّا بَاشَرَ عَمَلَ ذَبْحِهِ امْتِثَالًا لِلْأَمْرِ، فَدَاهُ اللَّهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ، هَلْ هُوَ إِسْمَاعِيلُ أَوْ إِسْحَاقُ؟ وَقَدْ وَعَدْنَا فِي سُورَةِ «الْحِجْرِ» ، بِأَنَّا نُوَضِّحُ ذَلِكَ بِالْقُرْآنِ فِي سُورَةِ «الصَّافَّاتِ» ، وَهَذَا وَقْتُ إِنْجَازِ الْوَعْدِ.
Öncelikle bil ki: İlim ehli, İbrahim'e rüyasında boğazlanması emredilen —ki peygamberlerin rüyasının vahiy olduğu malumdur—, sonra emre uyarak boğazlama eylemine giriştiğinde Allah'ın büyük bir kurbanlıkla fidyesini verdiği bu çocuğun İsmail mi yoksa İshak mı olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Biz Hicr Suresi'nde bunu Sâffât Suresi'nde Kur'an ile açıklayacağımızı vaat etmiştik; işte bu, vaadin yerine getirilme vaktidir.
اعْلَمْ، وَفَّقَنِي اللَّهُ وَإِيَّاكَ، أَنَّ الْقُرْآنَ الْعَظِيمَ قَدْ دَلَّ فِي مَوْضِعَيْنِ، عَلَى أَنَّ الذَّبِيحَ هُوَ إِسْمَاعِيلُ لَا إِسْحَاقَ. أَحَدِهِمَا فِي «الصَّافَّاتِ» ، وَالثَّانِي فِي «هُودٍ» .
Allah beni de seni de muvaffak kılsın, bil ki: Yüce Kur'an iki yerde kurban edilecek olanın İshak değil İsmail olduğuna delalet etmiştir. Bunların biri Sâffât Suresi'nde, ikincisi ise Hûd Suresi'ndedir.
أَمَّا دَلَالَةُ آيَاتِ «الصَّافَّاتِ» عَلَى ذَلِكَ، فَهِيَ وَاضِحَةٌ جِدًّا مِنْ سِيَاقِ الْآيَاتِ، وَإِيضَاحُ ذَلِكَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ عَنْ نَبِيِّهِ إِبْرَاهِيمَ وَقَالَ إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي سَيَهْدِينِ رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلِيمٍ فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قَالَ يَابُنَيَّ إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرَى قَالَ يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ وَنَادَيْنَاهُ أَنْ يَاإِبْرَاهِيمُ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلَاءُ الْمُبِينُ وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ سَلَامٌ عَلَى إِبْرَاهِيمَ كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ [٣٧ \ ٩٩ - ١١٠] ، قَالَ بَعْدَ ذَلِكَ عَاطِفًا عَلَى الْبِشَارَةِ الْأُولَى: وَبَشَّرْنَاهُ بِإِسْحَاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ [٣٧ \ ١١٢] ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْبِشَارَةَ الْأُولَى شَيْءٌ غَيْرُ الْمُبَشَّرِ بِهِ فِي الثَّانِيَةِ ; لِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ حَمْلُ كِتَابِ اللَّهِ عَلَى أَنَّ مَعْنَاهُ: فَبَشَّرْنَاهُ بِإِسْحَاقَ، ثُمَّ بَعْدَ انْتِهَاءِ قِصَّةِ ذَبْحِهِ يَقُولُ أَيْضًا: وَبَشَّرْنَاهُ بِإِسْحَاقَ، فَهُوَ تَكْرَارٌ لَا فَائِدَةَ فِيهِ يُنَزَّهُ عَنْهُ كَلَامُ اللَّهِ، وَهُوَ وَاضِحٌ فِي أَنَّ الْغُلَامَ الْمُبَشَّرَ بِهِ أَوَّلًا الَّذِي فُدِيَ بِالذَّبْحِ الْعَظِيمِ، هُوَ إِسْمَاعِيلُ، وَأَنَّ الْبِشَارَةَ بِإِسْحَاقَ نَصَّ اللَّهُ عَلَيْهَا مُسْتَقِلَّةً بَعْدَ ذَلِكَ.
Sâffât Suresi'ndeki ayetlerin buna delaletine gelince; ayetlerin siyakından (akışından) son derece açıktır. Bunun izahı şöyledir: Yüce Allah peygamberi İbrahim hakkında: { وَقَالَ إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي سَيَهْدِينِ رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلِيمٍ فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قَالَ يَابُنَيَّ إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرَى قَالَ يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ وَنَادَيْنَاهُ أَنْ يَاإِبْرَاهِيمُ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلَاءُ الْمُبِينُ وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ سَلَامٌ عَلَى إِبْرَاهِيمَ كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ } “[İbrahim] dedi ki: 'Şüphesiz ben Rabbime gidiyorum, O bana doğru yolu gösterecektir. Rabbim! Bana salihlerden [bir evlat] bağışla.' Biz de onu halim bir erkek çocukla müjdeledik. Çocuk kendisiyle birlikte koşup yürüyecek yaşa gelince: 'Yavrucuğum! Rüyada seni boğazladığımı görüyorum; bir bak, ne dersin?' dedi. O da: 'Babacığım! Emrolunduğun şeyi yap. İnşallah beni sabredenlerden bulacaksın' dedi. İkisi de teslim olup [İbrahim] onu şakağı üzerine yatırınca, biz ona: 'Ey İbrahim! Rüyayı doğruladın. İşte biz iyilik yapanları böyle ödüllendiririz. Şüphesiz bu, apaçık bir imtihandır' diye seslendik. Ve ona fidye olarak büyük bir kurbanlık verdik. Sonra gelenler arasında ona [güzel bir nam] bıraktık: 'İbrahim'e selam olsun!' İyilik yapanları işte böyle ödüllendiririz.” [Sâffât 37/99-110] buyurmuş, bundan sonra ilk müjdeye atıfta bulunarak şöyle buyurmuştur: { وَبَشَّرْنَاهُ بِإِسْحَاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ } “Biz ona salihlerden bir nebi olarak İshak'ı da müjdeledik.” [Sâffât 37/112]. Bu durum, ilk müjdenin ikinci müjdede zikredilenden başka bir şey olduğuna delalet eder. Zira Allah'ın Kitabı'nın anlamının, 'Biz onu İshak ile müjdeledik', ardından kurban edilme kıssası bittikten sonra tekrar 'Biz onu İshak ile müjdeledik' şeklinde olduğunu kabul etmek caiz değildir; çünkü bu, Allah'ın kelamının münezzeh olduğu faydasız bir tekrardır. Bu da ilk müjdelenen ve fidye olarak büyük bir kurbanlık verilen çocuğun İsmail olduğunu ve İshak ile müjdelenmeyi Allah'ın bundan sonra müstakil olarak açıkça belirttiğini açıkça ortaya koymaktadır.
وَقَدْ أَوْضَحْنَا فِي سُورَةِ «النَّحْلِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً الْآيَةَ [١٦ \ ٩٧] ، أَنَّ الْمُقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ: أَنْ
Daha önce Nahl Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً } “Erkek veya kadın, kim mümin olarak salih bir amel işlerse, ona mutlaka güzel bir hayat yaşatırız...” [Nahl 16/97] buyruğu üzerine konuşurken fıkıh usulünde yerleşik kuralın şu olduğunu açıklamıştık:
النَّصَّ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ رَسُولِهِ ﷺ، إِذَا احْتَمَلَ التَّأْسِيسَ وَالتَّأْكِيدَ مَعًا وَجَبَ حَمَلُهُ عَلَى التَّأْسِيسِ، وَلَا يَجُوزُ حَمْلُهُ عَلَى التَّأْكِيدِ، إِلَّا لِدَلِيلٍ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ.
Allah'ın Kitabı'ndan ve Resulü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem sünnetinden gelen bir nass, hem te'sîs (yeni bir mana) hem de te'kîd (pekiştirme) ihtimali taşıdığında, onu te'sîse hamletmek vaciptir; başvurulması zorunlu bir delil olmadıkça te'kîde hamledilmesi caiz değildir.
وَمَعْلُومٌ فِي اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ، أَنَّ الْعَطْفَ يَقْتَضِي الْمُغَايَرَةَ، فَآيَةُ «الصَّافَّاتِ» هَذِهِ، دَلِيلٌ وَاضِحٌ لِلْمُنْصِفِ عَلَى أَنَّ الذَّبِيحَ إِسْمَاعِيلُ لَا إِسْحَاقُ، وَيُسْتَأْنَسُ لِهَذَا بِأَنَّ الْمَوَاضِعَ الَّتِي ذُكِرَ فِيهَا إِسْحَاقُ يَقِينًا عُبِّرَ عَنْهُ فِي كُلِّهَا بِالْعِلْمِ لَا الْحِلْمِ، وَهَذَا الْغُلَامُ الذَّبِيحُ وَصَفَهُ بِالْحِلْمِ لَا الْعِلْمِ.
Arap dilinde atfın (bağlacın) farklılık (mugaayeret) gerektirdiği malumdur. Dolayısıyla bu Sâffât ayeti, insaflı kimse için kurban edilecek olanın İshak değil İsmail olduğuna açık bir delildir. Buna ek olarak, İshak'ın kesin olarak zikredildiği yerlerin tamamında kendisi hilimle değil ilimle nitelenmişken, kurban edilen bu çocuğun ilimle değil hilimle nitelenmiş olması da bu görüşü desteklemektedir.
وَأَمَّا الْمَوْضِعُ الثَّانِي الدَّالُّ عَلَى ذَلِكَ الَّذِي ذَكَرْنَا أَنَّهُ فِي سُورَةِ «هُودٍ» ، فَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَامْرَأَتُهُ قَائِمَةٌ فَضَحِكَتْ فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ [١١ \ ٧١] ; لِأَنَّ رُسُلَ اللَّهِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ بَشَّرَتْهَا بِإِسْحَاقَ، وَأَنَّ إِسْحَاقَ يَلِدُ يَعْقُوبَ، فَكَيْفَ يُعْقَلُ أَنْ يُؤْمَرَ إِبْرَاهِيمُ بِذَبْحِهِ، وَهُوَ صَغِيرٌ، وَهُوَ عِنْدَهُ عِلْمٌ يَقِينٌ بِأَنَّهُ يَعِيشُ حَتَّى يَلِدَ يَعْقُوبَ.
Buna delalet eden ve Hûd Suresi'nde olduğunu zikrettiğimiz ikinci yere gelince; o da Yüce Allah'ın: { وَامْرَأَتُهُ قَائِمَةٌ فَضَحِكَتْ فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ } “Karısı da ayakta duruyordu; bunun üzerine güldü. Biz de ona İshak'ı, İshak'ın ardından da Yakub'u müjdeledik.” [Hûd 11/71] buyruğudur. Çünkü Allah'ın melek elçileri kadına İshak'ı ve İshak'ın da Yakub'un babası olacağını müjdelemişlerdi. Hal böyleyken, İbrahim'in onun Yakub'un babası oluncaya kadar yaşayacağına dair kesin bir bilgisi varken, henüz küçükken onu boğazlamakla emrolunması nasıl düşünülebilir?
فَهَذِهِ الْآيَةُ أَيْضًا دَلِيلٌ وَاضِحٌ عَلَى مَا ذَكَرْنَا، فَلَا يَنْبَغِي لِلْمُنْصِفِ الْخِلَافُ فِي ذَلِكَ بَعْدَ دَلَالَةِ هَذِهِ الْأَدِلَّةِ الْقُرْآنِيَّةِ عَلَى ذَلِكَ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
İşte bu ayet de zikrettiğimiz hususa açık bir delildir. Bu Kur'anî delillerin buna delalet etmesinden sonra insaflı kimseye bu konuda ihtilaf etmek yakışmaz. İlim Yüce Allah katındadır.
تَنْبِيهٌ
UYARI
اعْلَمْ أَنَّ قِصَّةَ الذَّبِيحِ هَذِهِ تُؤَيِّدُ أَحَدَ الْقَوْلَيْنِ الْمَشْهُورَيْنِ عِنْدَ أَهْلِ الْأُصُولِ فِي حِكْمَةِ التَّكْلِيفِ، هَلْ هِيَ لِلِامْتِثَالِ فَقَطْ، أَوْ هِيَ مُتَرَدِّدَةٌ بَيْنَ الِامْتِثَالِ وَالِابْتِلَاءِ؟ لِأَنَّهُ بَيِّنٌ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ حِكْمَةَ تَكْلِيفِهِ لِإِبْرَاهِيمَ بِذَبْحِهِ وَلَدَهُ لَيْسَتْ هِيَ امْتِثَالُهُ ذَلِكَ بِالْفِعْلِ، لِأَنَّهُ لَمْ يَرِدْ ذَبْحُهُ كَوْنًا وَقَدَرًا، وَإِنَّمَا حِكْمَةُ تَكْلِيفِهِ بِذَلِكَ مُجَرَّدُ الِابْتِلَاءِ وَالِاخْتِبَارِ، هَلْ يُصَمِّمُ عَلَى امْتِثَالِ ذَلِكَ أَوْ لَا؟ كَمَا صَرَّحَ بِذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلَاءُ الْمُبِينُ وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ [٣٧ \ ١٠٦ - ١٠٧] ، فَتَبَيَّنَ بِهَذَا أَنَّ التَّحْقِيقَ أَنَّ حِكْمَةَ التَّكْلِيفِ مُتَرَدِّدَةٌ بَيْنَ الِامْتِثَالِ وَالِابْتِلَاءِ. وَإِلَى الْخِلَافِ الْمَذْكُورِ أَشَارَ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» ، بِقَوْلِهِ:
Bil ki bu kurban kıssası, fıkıh usulü âlimleri nezdinde teklifin hikmetinin yalnızca imtisal (emri fiilen yerine getirme) için mi olduğu, yoksa imtisal ile ibtila (imtihan) arasında mı gidip geldiği konusundaki iki meşhur görüşten birini desteklemektedir. Çünkü bu ayet-i kerimede, Allah'ın İbrahim'i çocuğunu boğazlamakla yükümlü kılmasındaki hikmetin bunu fiilen yerine getirmesi olmadığı açıktır; zira tekvinî ve kaderî olarak onun boğazlanmasını murat etmemiştir. Bilakis onu bununla mükellef kılmasının hikmeti, sırf onun buna uymaya azmedip etmeyeceğini sınamak ve imtihan etmektir; nitekim Yüce Allah bunu: { إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلَاءُ الْمُبِينُ وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ } “Şüphesiz bu, apaçık bir imtihandır. Ve ona fidye olarak büyük bir kurbanlık verdik.” [Sâffât 37/106-107] buyruğunda açıkça ifade etmiştir. Böylece tahkike göre teklifin hikmetinin imtisal ile ibtila arasında değiştiği açıklık kazanmıştır. Merâkı's-Suûd müellifi zikredilen bu ihtilafa şu sözüyle işaret etmiştir:
لِلِامْتِثَالِ كَلَّفَ الرَّقِيبُ ... فَمُوجِبٌ تَمَكُّنًا مُصِيبُ
Gözetleyici olan [Allah], emre uyulsun (imtisal) diye mükellef kıldı; / Dolayısıyla [teklif için fiile] güç yetirmeyi (temekkün) şart koşan isabet etmiştir.
أَوْ بَيْنَهُ وَالِابْتِلَا تَرَدَّدَا ... شَرْطُ تَمَكُّنٍ عَلَيْهِ انْفَقَدَا
Yahut teklif, imtisal ile imtihan arasında gidip gelir; / Bu görüşe göre güç yetirme (temekkün) şartı ortadan kalkar.
وَقَدْ أَشَارَ بِقَوْلِهِ: فَمُوجِبٌ تَمَكُّنًا مُصِيبُ، وَقَوْلُهُ: شَرْطُ تَمَكُّنٍ عَلَيْهِ انْفَقَدَا، إِلَى أَنَّ شَرْطَ التَّمَكُّنِ مِنَ الْفِعْلِ فِي التَّكْلِيفِ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْخِلَافِ الْمَذْكُورِ، فَمَنْ قَالَ: إِنِ الْحِكْمَةَ فِي التَّكْلِيفِ هِيَ الِامْتِثَالُ فَقَطِ اشْتَرَطَ فِي التَّكْلِيفِ التَّمَكُّنَ مِنَ الْفِعْلِ ; لِأَنَّهُ لَا امْتِثَالَ إِلَّا مَعَ
Şair 'Dolayısıyla güç yetirmeyi şart koşan isabet etmiştir' ve 'Bu görüşe göre güç yetirme şartı ortadan kalkar' sözleriyle, teklifte fiile güç yetirme (temekkün) şartının zikredilen bu ihtilafa dayandığına işaret etmiştir. Zira kim 'Teklifin hikmeti yalnızca imtisaldir' derse, teklifte fiile güç yetirmeyi şart koşar; çünkü
التَّمَكُّنِ مِنَ الْفِعْلِ، وَمَنْ قَالَ إِنَّ الْحِكْمَةَ مُتَرَدِّدَةٌ بَيْنَ الِامْتِثَالِ وَالِابْتِلَاءِ، لَمْ يَشْتَرِطْ مِنَ الْفِعْلِ ; لِأَنَّ حِكْمَةَ الِابْتِلَاءِ تَتَحَقَّقُ مَعَ عَدَمِ التَّمَكُّنِ مِنَ الْفِعْلِ، كَمَا لَا يَخْفَى. وَمِنَ الْفُرُوعِ الْمَبْنِيَّةِ عَلَى هَذَا الْخِلَافِ أَنْ تَعْلَمَ الْمَرْأَةُ بِالْعَادَةِ الْمُطَّرِدَةِ أَنَّهَا تَحِيضُ بَعْدَ الظُّهْرِ غَدًا مِنْ نَهَارِ رَمَضَانَ، ثُمَّ حَصَلَ لَهَا الْحَيْضُ بِالْفِعْلِ، فَتُصْبِحُ مُفْطِرَةٌ قَبْلَ إِتْيَانِ الْحَيْضِ، فَعَلَى أَنَّ حِكْمَةَ التَّكْلِيفِ الِامْتِثَالُ فَقَطْ، فَلَا كَفَّارَةَ عَلَيْهَا، وَلَهَا أَنْ تُفْطِرَ ; لِأَنَّهَا عَالِمَةٌ بِأَنَّهَا لَا تَتَمَكَّنُ مِنَ الِامْتِثَالِ، وَعَلَى أَنَّ الْحِكْمَةَ تَارَةً تَكُونُ الِامْتِثَالَ، وَتَارَةً تَكُونُ الِابْتِلَاءَ، فَإِنَّهَا يَجِبُ عَلَيْهَا تَبْيِيتُ الصَّوْمِ، وَلَا يَجُوزُ لَهَا الْإِفْطَارُ إلَّا بَعْدَ مَجِيءِ الْحَيْضِ بِالْفِعْلِ، وَإِنْ أَفْطَرَتْ قَبْلَهُ كَفَّرَتْ. وَكَذَلِكَ مَنْ أَفْطَرَ لِحُمَّى تُصِيبُهُ غَدًا، وَقَدْ عَلِمَ ذَلِكَ بِالْعَادَةِ، فَهُوَ أَيْضًا يَنْبَنِي عَلَى الْخِلَافِ الْمَذْكُورِ.
fiile güç yetirme olmadan imtisal gerçekleşemez. Kim de 'Hikmet imtisal ile imtihan arasında değişir' derse, fiile güç yetirmeyi şart koşmaz; çünkü gizli olmadığı üzere imtihan hikmeti fiile güç yetirilemediğinde de gerçekleşir. Bu ihtilafa dayanan fıkhî meselelerden biri şudur: Bir kadın yerleşik adetine göre ramazan günlerinden birinde yarın öğleden sonra adet göreceğini bilse ve nitekim fiilen de adet görse; adet gelmeden önce sabahleyin oruçsuz olarak güne başlarsa, teklifin hikmetinin yalnızca imtisal olduğu görüşüne göre üzerine kefaret gerekmez ve oruç tutmaması caizdir; çünkü o imtisale güç yetiremeyeceğini bilmektedir. Hikmetin bazen imtisal bazen de imtihan olduğu görüşüne göre ise geceden oruca niyetlenmesi vaciptir ve fiilen adet gelmeden önce orucunu açması caiz değildir; şayet öncesinde bozarsa kefaret öder. Aynı şekilde ertesi gün kendisine nöbet şeklinde ateşli bir hastalığın geleceğini adet üzere bilen ve bu sebeple oruç tutmayan kimsenin durumu da zikredilen bu ihtilafa dayanır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِمَا مُحْسِنٌ وَظَالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِينٌ. قَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَيْهِ فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ [٢ \ ١٢٤] .
Yüce Allah'ın: { وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِمَا مُحْسِنٌ وَظَالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِينٌ } “Her ikisinin neslinden iyilik yapan da var, açıkça kendine zulmeden de.” [Sâffât 37/113] buyruğu. Bununla ilgili açıklamayı daha önce Bakara Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } “[Allah:] 'Ahdim zalimlere erişmez' dedi” [Bakara 2/124] buyruğu üzerine konuşurken vermiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلَى مُوسَى وَهَارُونَ.
Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلَى مُوسَى وَهَارُونَ } “Andolsun ki biz Musa'ya ve Harun'a da lütufta bulunduk.” [Sâffât 37/114] buyruğu.
ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا مِنَّتَهُ عَلَيْهِمَا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ ; كَقَوْلِهِ فِي «طه» : قَالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَامُوسَى وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلَيْكَ مَرَّةً أُخْرَى [٢٠ \ ٣٦ - ٣٧] ; لِأَنَّ مِنْ سُؤْلِهِ الَّذِي أُوتِيَهُ إِجَابَةَ دَعْوَتِهِ فِي رِسَالَةِ أَخِيهِ هَارُونَ مَعَهُ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الرِّسَالَةَ مِنْ أَعْظَمَ الْمِنَنِ.
Yüce Allah her ikisine olan lütfunu buradan başka yerde de zikretmiştir; nitekim Tâhâ Suresi'nde şöyle buyurmuştur: { قَالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَامُوسَى وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلَيْكَ مَرَّةً أُخْرَى } “[Allah] buyurdu ki: 'İstediğin sana verildi, ey Musa! Andolsun biz sana başka bir defa daha lütufta bulunmuştuk.'” [Tâhâ 20/36-37]. Zira kendisine verilen isteklerinden biri de kardeşi Harun'un kendisiyle birlikte peygamber olarak gönderilmesi hususundaki duasının kabul edilmesidir; peygamberliğin ise en büyük lütuflardan olduğu malumdur.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنَجَّيْنَاهُمَا وَقَوْمَهُمَا مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ. قَوْلُهُ: وَقَوْمَهُمَا، يَعْنِي بَنِي إِسْرَائِيلَ.
Yüce Allah'ın: { وَنَجَّيْنَاهُمَا وَقَوْمَهُمَا مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ } “Onları ve kavimlerini o büyük sıkıntıdan kurtardık.” [Sâffât 37/115] buyruğu. [Ayet-i kerimedeki] { وَقَوْمَهُمَا } ifadesi, İsrailoğulları demektir.
وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ نَجَّى مُوسَى وَهَارُونَ وَقَوْمَهُمَا مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ، وَهُوَ مَا كَانَ يَسُومُهُمْ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ مِنَ الْعَذَابِ، كَذَبْحِ الذُّكُورِ مِنْ أَبْنَائِهِمْ وَإِهَانَةِ الْإِنَاثِ، وَكَيْفِيَّةِ إِنْجَائِهِ لَهُمْ مُبَيَّنَةٌ فِي انْفِلَاقِ الْبَحْرِ لَهُمْ، حَتَّى خَاضُوهُ سَالِمِينَ، وَإِغْرَاقِ فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ وَهُمْ يَنْظُرُونَ.
Anlamı şudur: Allah, Musa'yı, Harun'u ve kavimlerini o büyük sıkıntıdan kurtardı ki bu [sıkıntı], Firavun ve kavminin onların erkek çocuklarını boğazlamak ve kız çocuklarını aşağılamak suretiyle kendilerine reva gördüğü azaptı. Onları kurtarış şekli ise denizin onlar için yarılması, nihayetinde oradan esenlikle geçmeleri ve Firavun ile kavminin onlar bakıp dururken boğulması şeklinde açıklanmıştır.
وَقَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لِهَذَا فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ فَرَقْنَا بِكُمُ الْبَحْرَ فَأَنْجَيْنَاكُمْ وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ [٢ \ ٥٠] ، وَقَدَّمْنَا تَفْسِيرَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ فِي سُورَةِ «الْأَنْبِيَاءِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى فِي قِصَّةِ نُوحٍ: فَاسْتَجَبْنَا لَهُ فَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ [٢١ \ ٧٦] .
Bunu açıklayan ayetleri daha önce Bakara Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { وَإِذْ فَرَقْنَا بِكُمُ الْبَحْرَ فَأَنْجَيْنَاكُمْ وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ } “Hani sizin için denizi yarmış, sizi kurtarmış ve Firavun hanedanını siz bakıp dururken suda boğmuştuk.” [Bakara 2/50] buyruğu üzerine konuşurken ve 'el-kerbu'l-azîm' (büyük sıkıntı) ifadesinin tefsirini de Enbiyâ Suresi'nde Nuh kıssasında geçen: { فَاسْتَجَبْنَا لَهُ فَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ } “...biz onun duasını kabul etmiştik; onu ve ailesini o büyük sıkıntıdan kurtarmıştık” [Enbiyâ 21/76] buyruğu üzerine konuşurken vermiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنَصَرْنَاهُمْ فَكَانُوا هُمُ الْغَالِبِينَ. بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا أَنَّهُ نَصَرَ مُوسَى وَهَارُونَ وَقَوْمَهُمَا عَلَى فِرْعَوْنِ وَجُنُودِهِ، فَكَانُوا هُمُ الْغَالِبِينَ، أَيْ: وَفِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ هُمُ الْمَغْلُوبُونَ، وَذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ أَهْلَكَهُمْ جَمِيعًا بِالْغَرَقِ، وَأَنْجَى مُوسَى وَهَارُونَ وَقَوْمَهُمَا مِنْ ذَلِكَ الْهَلَاكِ، وَفِي ذَلِكَ نَصْرٌ عَظِيمٌ لَهُمْ عَلَيْهِمْ، وَقَدْ بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا ذَلِكَ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قَالَ سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ وَنَجْعَلُ لَكُمَا سُلْطَانًا فَلَا يَصِلُونَ إِلَيْكُمَا بِآيَاتِنَا أَنْتُمَا وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغَالِبُونَ [٢٨ \ ٣٥] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Yüce Allah'ın: { وَنَصَرْنَاهُمْ فَكَانُوا هُمُ الْغَالِبِينَ } “Onlara yardım ettik de galip gelenler kendileri oldu.” [Sâffât 37/116] buyruğu. Yüce Allah Musa'ya, Harun'a ve kavimlerine Firavun ve ordularına karşı yardım ettiğini, böylece onların galip geldiklerini, yani Firavun ve ordularının da mağlup olduklarını açıklamıştır. Bu da Allah'ın onların hepsini suda boğarak helak etmesi ve Musa'yı, Harun'u ve kavimlerini bu helaktan kurtarması suretiyle olmuştur; bunda onlar için ötekilere karşı büyük bir zafer vardır. Yüce Allah bunu buradan başka yerlerde de açıklamıştır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { قَالَ سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ وَنَجْعَلُ لَكُمَا سُلْطَانًا فَلَا يَصِلُونَ إِلَيْكُمَا بِآيَاتِنَا أَنْتُمَا وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغَالِبُونَ } “[Allah] buyurdu ki: 'Pazunu kardeşinle güçlendireceğiz ve ikinize öyle bir yetki/delil vereceğiz ki ayetlerimiz sayesinde size erişemeyecekler. Siz ve size tabi olanlar üstün geleceksiniz.'” [Kasas 28/35] ve benzeri ayetler.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَآتَيْنَاهُمَا الْكِتَابَ الْمُسْتَبِينَ. الْكِتَابُ هُوَ التَّوْرَاةُ، كَمَا ذَكَرَهُ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ فَلَا تَكُنْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقَائِهِ وَجَعَلْنَاهُ هُدًى لِبَنِي إِسْرَائِيلَ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ [٦ \ ١٥٤] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ [٢٣ \ ٤٩] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى وَهَارُونَ الْفُرْقَانَ وَضِيَاءً وَذِكْرًا لِلْمُتَّقِينَ [٢١ \ ٤٨] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Yüce Allah'ın: { وَآتَيْنَاهُمَا الْكِتَابَ الْمُسْتَبِينَ } “Ve ikisine apaçık Kitab'ı verdik.” [Sâffât 37/117] buyruğu. Kitap, pek çok ayette zikrettiği üzere Tevrat'tır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ فَلَا تَكُنْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقَائِهِ وَجَعَلْنَاهُ هُدًى لِبَنِي إِسْرَائِيلَ } “Andolsun biz Musa'ya Kitab'ı verdik —artık ona kavuşmaktan şüphe içinde olma— ve onu İsrailoğullarına bir hidayet rehberi kıldık.” [Secde 32/23], { ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ } “Sonra iyilik edene [nimetimizi] tamamlamak ve her şeyi açıklamak üzere Musa'ya Kitab'ı verdik...” [En'âm 6/154], { وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ } “Andolsun biz Musa'ya, doğru yolu bulsunlar diye Kitab'ı verdik.” [Mü'minûn 23/49], { وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى وَهَارُونَ الْفُرْقَانَ وَضِيَاءً وَذِكْرًا لِلْمُتَّقِينَ } “Andolsun biz Musa ve Harun'a Furkan'ı, bir aydınlığı ve takva sahipleri için bir zikri verdik.” [Enbiyâ 21/48] ve benzeri ayetler.
وَقَدْ قَدَّمْنَا بَعْضَ الْكَلَامِ عَلَى ذَلِكَ فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَالْفُرْقَانَ الْآيَةَ [٢ \ ٥٣] .
Bununla ilgili bazı açıklamaları daha önce Bakara Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { وَإِذْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَالْفُرْقَانَ } “Hani Musa'ya Kitab'ı ve Furkan'ı vermiştik...” [Bakara 2/53] buyruğu üzerine konuşurken vermiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ وَبِاللَّيْلِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ. قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ «الْحِجْرِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّهَا لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ [١٥ \ ٧٦] . وَفِي سُورَةِ «الْمَائِدَةِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا [٥ \ ٣٢] ، وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْمَوَاضِعِ.
Yüce Allah'ın: { وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ وَبِاللَّيْلِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ } “Şüphesiz siz sabahleyin ve geceleyin onların yanından geçip duruyorsunuz. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” [Sâffât 37/137-138] buyruğu. Bunu açıklayan ayetleri daha önce Hicr Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { وَإِنَّهَا لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ } “Gerçekten o [şehir kalıntıları] işlek bir yol üzerindedir.” [Hicr 15/76] buyruğu üzerine ve Mâide Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا } “Bundan dolayı İsrailoğullarına yazdık ki: Kim bir cana kıymamış veya yeryüzünde fesat çıkarmamış bir kimseyi öldürürse, sanki bütün insanları öldürmüş gibi olur...” [Mâide 5/32] buyruğu üzerine konuşurken ve başka yerlerde zikretmiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَوْلَا أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ. تَسْبِيحُ يُونُسَ هَذَا، عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ الْمَذْكُورُ فِي «الصَّافَّاتِ» ، جَاءَ مُوَضَّحًا فِي «الْأَنْبِيَاءِ» ، فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ وَكَذَلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ [٢١ \ ٨٧ - ٨٨] .
Yüce Allah'ın: { فَلَوْلَا أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ } “Eğer o tesbih edenlerden olmasaydı, [insanların] yeniden diriltilecekleri güne kadar onun karnında kalırdı.” [Sâffât 37/143-144] buyruğu. Yunus'un —ona ve Peygamberimize salât ve selam olsun— Sâffât Suresi'nde zikredilen bu tesbihi, Enbiyâ Suresi'nde Yüce Allah'ın şu buyruğunda açıklanmıştır: { وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ وَكَذَلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ } “Zünnûn'u (balık sahibini) da [hatırla]. Hani o öfkeyle gitmişti de kendisini sıkıştırmayacağımızı (gücümüzün yetmeyeceğini) sanmıştı. Sonunda karanlıklar içinde: 'Senden başka ilah yoktur, sen münezzehsin! Şüphesiz ben zalimlerden oldum' diye yalvardı. Biz de onun duasını kabul ettik ve kendisini kederden kurtardık. İşte biz müminleri böyle kurtarırız.” [Enbiyâ 21/87-88].
وَقَدْ قَدَّمْنَا تَفْسِيرَ هَذِهِ الْآيَةِ وَإِيضَاحَهَا فِي سُورَةِ «الْأَنْبِيَاءِ» .
Bu ayetin tefsirini ve açıklamasını daha önce Enbiyâ Suresi'nde vermiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَآمَنُوا فَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ. مَا ذَكَرَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مِنْ إِيمَانِ قَوْمِ يُونُسَ وَأَنَّ اللَّهَ مَتَّعَهُمْ إِلَى حِينٍ، ذَكَرَهُ أَيْضًا فِي سُورَةِ «يُونُسَ» ، فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَوْلَا كَانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهَا إِيمَانُهَا إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ [١٠ \ ٩٨] .
Yüce Allah'ın: { فَآمَنُوا فَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ } “Nihayet iman ettiler, biz de onları bir süreye kadar faydalandırdık (yaşattık).” [Sâffât 37/148] buyruğu. Yüce Allah'ın bu ayet-i kerimede Yunus'un kavminin iman etmesi ve Allah'ın onları bir süreye kadar faydalandırması hakkında zikrettiği husus, Yûnus Suresi'nde Yüce Allah'ın şu buyruğunda da zikredilmiştir: { فَلَوْلَا كَانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهَا إِيمَانُهَا إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ } “Keşke iman edip de imanı kendisine fayda sağlamış bir memleket olsaydı ya! Ancak Yunus'un kavmi müstesnadır. Onlar iman edince, dünya hayatında onlardan rezillik azabını kaldırdık ve onları bir süreye kadar faydalandırdık.” [Yûnus 10/98].
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَنَاتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ، إِلَى قَوْلِهِ: مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ. قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ بِكَثْرَةٍ فِي سُورَةِ «النَّحْلِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَنَاتِ سُبْحَانَهُ وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ، إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ [١٦ \ ٥٧ - ٥٩] .
Yüce Allah'ın: { فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَنَاتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ } “Şimdi onlara sor: Kızlar senin Rabbine, oğullar da kendilerine mi?” buyruğundan { مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ } “Size ne oluyor, nasıl hüküm veriyorsunuz?” buyruğuna kadar olan ayetler. Bunu etraflıca açıklayan ayetleri daha önce Nahl Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَنَاتِ سُبْحَانَهُ وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ } “Kızları Allah'a isnat ediyorlar —O bundan münezzehtir—, kendilerine ise arzuladıklarını [erkek çocukları]...” buyruğundan Yüce Allah'ın: { سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ } “Ne kötü hüküm veriyorlar!” [Nahl 16/57-59] buyruğuna kadar olan kısım üzerine konuşurken vermiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ كَانُوا لَيَقُولُونَ لَوْ أَنَّ عِنْدَنَا ذِكْرًا مِنَ الْأَوَّلِينَ لَكُنَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ فَكَفَرُوا بِهِ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ. قَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَى مَا فِي مَعْنَاهُ مِنَ الْآيَاتِ فِي سُورَةِ «الْأَنْعَامِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتَابُ لَكُنَّا أَهْدَى مِنْهُمْ الْآيَةَ [٦ \ ١٥٧] .
Yüce Allah'ın: { وَإِنْ كَانُوا لَيَقُولُونَ لَوْ أَنَّ عِنْدَنَا ذِكْرًا مِنَ الْأَوَّلِينَ لَكُنَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ فَكَفَرُوا بِهِ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } “Gerçi onlar şöyle deyip duruyorlardı: 'Eğer yanımızda öncekilerden bir zikir (kitap) olsaydı, elbette biz Allah'ın ihlaslı kulları olurduk.' Fakat onu inkâr ettiler; yakında bilecekler!” [Sâffât 37/167-170] buyruğu. Bunun anlamındaki ayetlere dair açıklamayı daha önce En'âm Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتَابُ لَكُنَّا أَهْدَى مِنْهُمْ } “Yahut 'Eğer bize kitap indirilseydi, muhakkak onlardan daha doğru yolda olurduk' demeyesiniz [diye]...” [En'âm 6/157] ayeti üzerine konuşurken vermiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا الْمُرْسَلِينَ إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ وَإِنَّ جُنْدَنَا لَهُمُ الْغَالِبُونَ. هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الرُّسُلَ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِمْ وَأَتْبَاعُهُمْ مَنْصُورُونَ دَائِمًا عَلَى الْأَعْدَاءِ بِالْحُجَّةِ وَالْبَيَانِ، وَمَنْ أُمِرَ مِنْهُمْ بِالْجِهَادِ مَنْصُورٌ أَيْضًا بِالسَّيْفِ وَالسِّنَّانِ، وَالْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى هَذَا كَثِيرَةٌ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي [٥٨ \ ٢١] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهَادُ [٤٠ \ ٥١] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَانَ حَقًّا عَلَيْنَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ [٣٠ \ ٤٧] ،
Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا الْمُرْسَلِينَ إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ وَإِنَّ جُنْدَنَا لَهُمُ الْغَالِبُونَ } “Andolsun ki gönderilen kullarımıza sözümüz geçmiştir: Şüphesiz onlar mutlak zafere ulaşacaklardır ve şüphesiz ordumuz, galip gelecek olanların ta kendisidir.” buyruğu. Bu ayet-i kerime; peygamberlerin —salavâtullâhi ve selâmuhu aleyhim— ve onlara tabi olanların, hüccet ve beyan ile düşmanlarına karşı daima galip kılınacaklarına, içlerinden cihatla emrolunanların ise kılıç ve mızrakla da muzaffer kılınacaklarına delalet etmektedir. Buna delalet eden ayetler pek çoktur; Yüce Allah'ın: { كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي } “Allah: 'Andolsun ki ben ve elçilerim mutlaka galip geleceğiz' diye yazmıştır.” [Mücâdele 58/21], Yüce Allah'ın: { إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهَادُ } “Şüphesiz biz elçilerimize ve iman edenlere hem dünya hayatında hem de şahitlerin dikileceği günde yardım ederiz.” [Mü'min 40/51] ve Yüce Allah'ın: { وَكَانَ حَقًّا عَلَيْنَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlere yardım etmek üzerimize bir haktı.” [Rûm 30/47] buyrukları gibi,
وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَوْحَى إِلَيْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِكَنَّ الظَّالِمِينَ وَلَنُسْكِنَنَّكُمُ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ [١٤ \ ١٣ - ١٤] .
Ve Yüce Allah'ın: { فَأَوْحَى إِلَيْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِكَنَّ الظَّالِمِينَ وَلَنُسْكِنَنَّكُمُ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ } “Bunun üzerine Rableri onlara şöyle vahyetti: 'O zalimleri mutlaka helak edeceğiz ve onlardan sonra o yurda mutlaka sizi yerleştireceğiz!'” [İbrâhîm 14/13-14] buyruğu gibi.
وَقَدْ قَدَّمْنَا إِيضَاحَ هَذَا بِالْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ فِي سُورَةِ «آلِ عِمْرَانَ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ الْآيَةَ [٣ \ ١٤٦] ، وَسَيَأْتِي لَهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ زِيَادَةُ إِيضَاحٍ فِي آخِرِ سُورَةِ «الْمُجَادَلَةِ» .
Bunun Kur'an ayetleriyle açıklamasını daha önce Âl-i İmrân Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ } “Nice peygamberler vardı ki, beraberinde birçok rabbanî (Allah eri) savaştı...” [Âl-i İmrân 3/146] ayeti üzerine konuşurken vermiştik. İnşallah Mücâdele Suresi'nin sonunda buna dair daha fazla açıklama gelecektir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَبِعَذَابِنَا يَسْتَعْجِلُونَ فَإِذَا نَزَلَ بِسَاحَتِهِمْ فَسَاءَ صَبَاحُ الْمُنْذَرِينَ. قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ «الرَّعْدِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ وَقَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمُ الْمَثُلَاتُ [١٣ \ ٦] . وَذَكَرْنَا بَعْضَ الْكَلَامِ عَلَى ذَلِكَ فِي سُورَةِ «يُونُسَ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: أَثُمَّ إِذَا مَا وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ الْآيَةَ [١٠ \ ١٥] ، وَفِي غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْمَوَاضِعِ.
Yüce Allah'ın: { أَفَبِعَذَابِنَا يَسْتَعْجِلُونَ فَإِذَا نَزَلَ بِسَاحَتِهِمْ فَسَاءَ صَبَاحُ الْمُنْذَرِينَ } “Şimdi onlar azabımızın çabucak gelmesini mi istiyorlar? Fakat o azap yurtlarına indiğinde, uyarılanların sabahı ne kötü olur!” buyruğu. Bunu açıklayan ayetleri daha önce Ra'd Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ وَقَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمُ الْمَثُلَاتُ } “Onlar iyilikten önce senden kötülüğün (azabın) çabucak gelmesini istiyorlar; oysa kendilerinden önce nice ibret verici cezalar gelip geçmiştir” [Ra'd 13/6] buyruğu üzerine konuşurken vermiştik. Buna dair bazı açıklamaları Yûnus Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { أَثُمَّ إِذَا مَا وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ } “[Azap] gerçekleştikten sonra mı O'na iman ettiniz?...” [Yûnus 10/51] ayeti üzerine konuşurken ve başka yerlerde de zikretmiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
وَسَلَامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ. خَتَمَ هَذِهِ السُّورَةَ الْكَرِيمَةَ بِالسَّلَامِ عَلَى عِبَادِهِ الْمُرْسَلِينَ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُمْ مِنْ عِبَادِهِ الَّذِينَ اصْطَفَى مَعَ ثَنَائِهِ عَلَى نَفْسِهِ، بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ [٣٧ \ ١٨٢] ، مُعَلَّمًا خَلْقَهُ أَنْ يُثْنُوا عَلَيْهِ بِذَلِكَ، وَمَا ذَكَرَهُ هُنَا مِنْ حَمْدِهِ هَذَا الْحَمْدَ الْعَظِيمَ، وَالسَّلَامَ عَلَى رُسُلِهِ الْكِرَامِ، ذَكَرَهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ «النَّمْلِ» : قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلَامٌ عَلَى عِبَادِهِ الَّذِينَ اصْطَفَى الْآيَةَ [٢٧ \ ٥٩] ، وَيُشْبِهُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: دَعْوَاهُمْ فِيهَا سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَتَحِيَّتُهُمْ فِيهَا سَلَامٌ وَآخِرُ دَعْوَاهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ [١٠ \ ١٠] .
{ وَسَلَامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ } “Gönderilen elçilere selam olsun. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a da hamdolsun.” [Sâffât 37/181-182]. [Allah] bu yüce sureyi gönderilen kullarına selam ile bitirmiştir; şüphesiz onlar O'nun seçtiği kullarındandır. Bununla birlikte Yüce Allah: { وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun” [Sâffât 37/182] buyurarak kendi zâtını övmüş ve yarattıklarına O'nu bu şekilde övmelerini öğretmiştir. Burada zikrettiği bu yüce hamdini ve şerefli elçilerine selamını başka yerlerde de zikretmiştir; Yüce Allah'ın Neml Suresi'ndeki şu buyruğu gibi: { قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلَامٌ عَلَى عِبَادِهِ الَّذِينَ اصْطَفَى } “De ki: Hamd Allah'a aittir, seçtiği kullarına da selam olsun...” [Neml 27/59]. Yüce Allah'ın şu buyruğu da buna benzemektedir: { دَعْوَاهُمْ فِيهَا سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَتَحِيَّتُهُمْ فِيهَا سَلَامٌ وَآخِرُ دَعْوَاهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ } “Onların oradaki duaları: 'Allah'ım! Sen her türlü eksiklikten münezzehsin', aralarındaki selamlaşmaları ise: 'Selam'dır. Dualarının sonu da: 'Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun'dur.” [Yûnus 10/10].